Sarga 31
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामस्य वनवास-प्रस्थानसमये धर्म-प्राधान्यविषये सुसूक्ष्मो वादः प्रवर्तते। लक्ष्मणः पूर्वमेव आगत्य राम-सीतयोः संवादं श्रुत्वा शोकाकुलः रामपादौ परिष्वज्य निश्चयेनोवाच—अहं त्वामनुगमिष्यामि, न त्वां विना क्षणमपि स्थास्यामि इति। तदा रामः व्यवहारधर्मं निरूप्य लक्ष्मणं निवर्तयितुमिच्छन् अवदत्—यदि त्वमपि गच्छसि, कौसल्या सुमित्रा च कस्य संरक्षणे भविष्यतः? दशरथस्य कामवशत्वेन कैकेय्याः प्रभावे च राज्ये वैषम्ये सति मातृसेवा गुरुपूजा च परमा धर्मसंपदा इति। लक्ष्मणस्तु युक्तिभिः प्रत्यवदत्—भरतः रामतेजसा विनीतः सन् कौसल्यां सुमित्रां च यथावत् पूजयिष्यति; कौसल्यायाः सहस्रग्राम-भोगेन स्वयमेव निर्वाहः सुलभः; मम धर्मः रामानुगमनमेव, तत्र न कश्चिदधर्मः। वनवासे च अहं पुरतः सशस्त्रः पन्थानं दर्शयिष्यामि, मूलफलानि संगृह्य दास्यामि, अहोरात्रं जागरूकः रक्षां करिष्यामि इति। ततः रामः प्रीतः सन् वादं निवर्त्य कार्यक्रमं न्यवेदयत्—मित्रेभ्यः समनुज्ञां कृत्वा वसिष्ठगृहे निक्षिप्तं वरुणदत्तं दिव्यायुध-समूहं (धनूंषि, कवचानि, अक्षयबाण-तूणीराणि, सुवर्णलेपित-खड्गांश्च) पूजयित्वा शीघ्रं गृहाण। लक्ष्मणः तथैव कृत्वा प्रत्यागच्छत्। अनन्तरं रामः सुयज्ञं वसिष्ठपुत्रं अन्यांश्च ब्राह्मणान् आहूय प्रस्थानपूर्वं कर्माणि दानवितरणं च कर्तुं आज्ञापयत्—वनयात्रायां दानाचारधर्मयोः समन्वयम् उपदर्शयन्।
Shlokas
Verse 1
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।।।
एवं संवादं श्रुत्वा पूर्वमेवागतः सौमित्रिः बाष्पपर्याकुलवदनः शोकं सोढुमशक्नुवन् स्थितः। स रघुनन्दनः भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य, अतियशसीं सीतां महाव्रतं च राघवं प्रति वचनमुवाच॥
Verse 2
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।2.31.1।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।2.31.2।।
एवं संवादं श्रुत्वा पूर्वमेवागतः सौमित्रिः बाष्पपर्याकुलवदनः शोकं सोढुमशक्नुवन् स्थितः। स रघुनन्दनः भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य, अतियशसीं सीतां महाव्रतं च राघवं प्रति वचनमुवाच॥
Verse 3
यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः।।।।
यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्। अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः॥
Verse 4
मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः।।।।
मया समेतः त्वं बहूनि अरण्यानि विचरिष्यसि; पक्षिभिः मृगयूथैश्च समन्ततः संघुष्टानि।
Verse 5
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना।।।।
नाहं त्वया विना देवलोकजयम् अमरत्वं वा वृणे; न च लोकानाम् ऐश्वर्यं कामये, त्वद्वियोगे सर्वं निरर्थकम्।
Verse 6
एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत्।।।।
एवं वदन् सौमित्रिः वनवासाय निश्चयवान्; रामेण बहुभिः सान्त्ववचनैः निषिद्धोऽपि पुनरेव अब्रवीत्।
Verse 7
अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम्।।।।
पूर्वमेव भवता यदहं अनुज्ञातः, तर्हि इदानीं पुनरिदं मन्निवारणं किमर्थं क्रियते?
Verse 8
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ।।।।
अनघ, गन्तुमिच्छतः मे यदर्थं प्रतिषेधः क्रियते, एतदहं विज्ञातुमिच्छामि; मम हि संशयो जातः।
Verse 9
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम्।।।।
ततः महातेजाः रामः अग्रतः स्थितं प्राग्गामिनं वीरं लक्ष्मणं कृताञ्जलिं याचमानं प्रति अब्रवीत्।
Verse 10
स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे।।।।
त्वं स्निग्धो धर्मरतो वीरः सततं सत्पथे स्थितः। प्राणसमो मे प्रियः; भ्राता वश्यश्च, सखा च मे॥
Verse 11
मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्।।।।
सौमित्रे, अद्य मया सह त्वयि तद्वनं गच्छति, कौसल्यां यशस्विनीं सुमित्रां वा कः भरिष्यति?
Verse 12
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः।।।।
यः पूर्वं पर्जन्य इव कामैः पृथिवीमभिवर्षति स्म, स महातेजा महीपतिः इदानीं कामपाशपर्यस्तः पतितः।
Verse 13
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्।।।।
अश्वपतेर्नृपस्य सुता सा राज्यं प्राप्य, दुःखितानां सपत्नीनां शोभनं न करिष्यति।
Verse 14
न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः।।।।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां निश्चयमाश्रितः। कौसल्यां न स्मरिष्यति सुमित्रां चातिदुःखिताम्॥
Verse 15
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर।।।।
तस्मात् सौमित्रे, इहैव तिष्ठ; आर्यां कौशल्यां स्वयमेव वा राजानुग्रहणेन वा परिपालय। मयोक्तमर्थमिमं चर॥
Verse 16
एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्।।।।
एवं कृत्वा मम प्रति ते भक्तिः सुस्पष्टा भविष्यति। धर्मज्ञ, गुरुपूजायां धर्मोऽयमतुलो महान्॥
Verse 17
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्।।।।
एवं कुरुष्व सौमित्रे, मत्कृते रघुनन्दन। अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्॥
Verse 18
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
एवमुक्तस्तु रामेण श्लक्ष्णया गिरा, लक्ष्मणः। वाक्यज्ञो वाक्यकोविदं रामं प्रत्युवाच तदा॥
Verse 19
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः।।।।
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति। कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः॥
Verse 20
कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम्।।।।
कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्। यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीवनम्॥
Verse 21
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी।।।।
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च। पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी॥
Verse 22
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते।।।।
कुरुष्व मामनुचरं; नात्र धर्मस्य वैधर्म्यं विद्यते। कृतार्थोऽहं भविष्यामि, तवापि चार्थः प्रकल्प्यते॥
Verse 23
धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन्।।।।
धनुरादाय सशरं, खनित्रपिटकाधरः। अग्रतस्ते गमिष्यामि, पन्थानमनुदर्शयन्॥
Verse 24
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्।।।।
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च। वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्॥
Verse 25
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते।।।।
भवान् तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते। अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते॥
Verse 26
रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्।।।।
भवान् तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते। अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते॥
Verse 27
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।।।
ये च दिव्ये धनुषी रौद्रदर्शने, महात्मा वरुणः स्वयमेव जनकस्य महायज्ञे राज्ञे ददौ।
Verse 28
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।
दिव्ये अभेद्यकवचे, अक्षयसायकौ दिव्ये तूणी च; आदित्यविमलौ हेमपरिष्कृतौ चोभौ खड्गौ।
Verse 29
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।
एतत्सर्वं सत्कृत्याचार्यसद्मनि निहितम्। सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज, लक्ष्मण।
Verse 30
स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्।।।।
स वनवासाय निश्चितः सुहृज्जनमामन्त्र्य, इक्ष्वाकुगुरुमागम्य उत्तममायुधं जग्राह।
Verse 31
तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम्।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम्।।।।
तत् दिव्यं सत्कृतं माल्यभूषितं सर्वमायुधं सौमित्रिः, राजशार्दूल, रामाय दर्शयामास।
Verse 32
तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण।।।।
तदा आत्मवान् रामः प्रीत्या आगतं लक्ष्मणं उवाच— “सौम्य, काले त्वमागतः; काङ्क्षिते मम, हे लक्ष्मण।”
Verse 33
अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप।।।।
अहं यदिदं मामकं धनं, तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः त्वया सह, हे परन्तप, प्रदातुमिच्छामि।
Verse 34
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम्।।।।
अत्र गुरुषु दृढभक्त्या वसन्ति द्विजसत्तमाः; मम च भूयः सर्वेषां चोपजीविनां अपि सन्ति।
Verse 35
वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यंत्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन्।।।।
वशिष्ठपुत्रं सुयज्ञमार्यं, द्विजानां प्रवरं, त्वम् आशु आनय। शिष्टान् अपरान् समस्तान् द्विजातीन् अभ्यर्च्य, अहं वनं अभिप्रयास्यामि।
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is whether Lakshmana should accompany Rama into exile or remain in Ayodhya to safeguard and serve the elder queens (Kausalya and Sumitra) amid political instability. Rama argues for elder-service as paramount in the immediate crisis; Lakshmana argues that accompaniment is not a breach of virtue and that the mothers’ welfare can be secured otherwise, thus prioritizing direct service to Rama in exile.
Dharma is shown as layered and context-sensitive: emotional devotion must be articulated through reasoned duty. The sarga teaches that vows and service (to elders, to one’s leader, to ascetics via charity) are not merely sentiments but structured obligations requiring foresight, resource planning, and respectful speech—Lakshmana’s bhakti and Rama’s prudence converge into an actionable dharmic plan.
Culturally, the key landmark is the ācārya-sadman (Vasistha’s residence) as a repository of sanctified royal weaponry and ritual authority, underscoring preceptor-centered custodianship. Geographically, the ‘forest’ (वनम्) functions as the imminent transition-space, while Ayodhya remains the implied courtly backdrop where leave-taking, charity preparations, and household responsibilities are negotiated.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.