Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
अयोध्याकाण्ड
प्रातःकाले अयोध्यायाः पौराः रामं न दृश्यन्तं ज्ञात्वा मनसा स्तब्धा बभूवुः। शोकः तेषां कर्तृत्वबुद्धिं च परिचयज्ञानं च हरन्निव वर्ण्यते। ते इतस्ततः रामचिह्नं मृगयन्ते, यत् स्वप्नेन प्रमादिताः स्म इति निद्रां निन्दन्ति, समुदायेन विलपन्ति च—रामो हि पितेव रक्षकः; तस्य वियोगे जीवनं निष्फलं भवतीति। विलापः क्रमशः तीव्रतां याति—मरणं वा आत्मदाहो वेति परमार्थतः प्रस्तावयन्ति, नगरस्य धर्मकेन्द्रात् रामात् वियोगः अस्तित्वनाश इव मन्यन्ते। रथमार्गस्य पदानि अनुगन्तुं प्रयान्ति, किंचित् गत्वा तु मार्गं न लभन्ते; रथमर्गस्य लोपः दैवविघ्नस्य प्रत्यक्षचिह्नमिव भवति। अथ क्लान्ताः निवर्त्य अयोध्यां प्रविशन्ति; समृद्धेषु गृहेषु अपि दुःखेन प्रविशन्ति, शोकात् स्वबान्धवान् अपि नाभिजानन्ति। अन्ते अयोध्या रामविहीना गरुडेन सर्पशून्यीकृता नदीव, चन्द्रहीनं नभ इव, जलहीनः समुद्र इव च उपमाभिः निरूप्यते—राजधर्मस्य अभावः विश्वक्षयेनेव समीकृतः।
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः।।।।
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना। शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुः हतचेतसः॥
Verse 2
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः।।।।
शोकजाश्रुपरिद्यूना दुःखितास्ते ततस्ततः वीक्षमाणाः; रामस्य आलोकमपि न पश्यन्ति स्म॥
Verse 3
ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः।।।।
ते मनस्विनो विषादार्तवदना धीमतः तेन रहिताः; कृपणाः करुणावाचो वदन्ति स्म॥
Verse 4
धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः।नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्।।।।
धिगस्तु तां निद्रां यया अपहृतचेतसः; अद्य पृथूरस्कं महाभुजं रामं न पश्यामहे॥
Verse 5
कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः।भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः।।।।
कथं नाम महाबाहुः स तथावितथक्रियः; भक्तं जनं परित्यज्य राघवः प्रवासं गतः॥
Verse 6
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः।।।।
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्। कथं स रघूणां श्रेष्ठः त्यक्त्वा नः विपिनं गतः॥
Verse 7
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा।रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः।।।।
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा। रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः॥
Verse 8
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम्।।।।
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च। तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम्॥
Verse 9
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्।।।।
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः। नीतः स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्॥
Verse 10
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना।भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका।।।।
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना। भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका॥
Verse 11
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना।विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम्।।।।
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना। विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम्॥
Verse 12
इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः।।।।
इत्येवं बहुविधा वाचो वदन्तो बाहून्समुद्यम्य ते जनाः। दुःखार्ताः सन्तो विललापुः, विवत्सा इव धेनवः॥
Verse 13
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः।मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः।।।।
ततः मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः। मार्गनाशात् महता विषादेन समभिप्लुताः॥
Verse 14
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः।किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति।।।।
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः। ‘किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता’ इति॥
Verse 15
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्।।।।
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः। सर्वेऽयोध्यामगमन् पुरीं व्यथितसज्जनाम्॥
Verse 16
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः।।।।
आलोक्य तां नगरीं च क्षयव्याकुलमानसाः। शोकपीडितनयनैः तेऽश्रूणि आवर्तयन्॥
Verse 17
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा।।।।
एषा नगरी रामविरहिता नातिशोभते; यथा आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा॥
Verse 18
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः।।।।
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्। अपश्यन् निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः॥
Verse 19
ते तानि वेश्मानि महाधनानिदुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वानिरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः।।।।
ते दुःखेन दुःखोपहताः कष्टेन तानि महाधनानि वेश्मानि विशन्तः, प्रविनष्टहर्षा निरीक्षमाणाः स्वजनं जनं वा नैव प्रजज्ञुः।
Frequently Asked Questions
The community confronts a civic dharma-crisis: having accompanied or enabled Rāma’s departure, they must face returning without him and account for their role; their proposed actions (even self-destruction) dramatize the perceived collapse of meaningful life when the moral exemplar is absent.
The sarga teaches how leadership functions as moral orientation: when the dhārmic anchor is removed, perception, recognition, and agency degrade—suggesting that social order depends not only on institutions but on embodied virtue that citizens internalize.
Ayodhyā is the primary landmark, mapped through civic spaces (roads, homes) and the chariot-route; culturally, the lament tradition is foregrounded, along with imagery of pyre/fire and the Garuḍa–serpent motif used to express the city’s loss of beauty and protection.
Ask anything about Sarga 47 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.