Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् अष्टचत्वारिंशे सर्गे राममनुगम्य पुनरयोध्यां प्रत्यागतानां नागरिकानां मनोवृत्तिः शोकमयी चित्र्यते। ते अश्रुपिहितलोचनाः प्राणानिवोत्सृजन्तः, मरणमेवाभिकाङ्क्षन्त इव दृश्यन्ते। गृहेषु सर्वत्र रुदितं, स्त्रियः पतिभ्यः तीक्ष्णवचनैः परुषं प्रतिवदन्ति; व्यापारः, पाकक्रिया, उत्सवाः, प्रसूतिसुखं च—समृद्धेर्लक्षणानि—सर्वाण्यपि निरर्थकानि भवन्ति। तत्रैव रामानुगामिनां महत्त्वं प्रकाश्यते—लक्ष्मणः सीतया सह—इति; वनानि, नद्यः, गिरयः, पुष्पितवृक्षाः, प्रपाताश्च स्वयमेव अतिथिवत्सलराज्यरूपेण रामं प्रियातिथिमिव सत्करिष्यन्तीति कल्प्यते, अकालेऽपि पुष्पाणि शुद्धानि जलानि च दास्यन्तीति। स्त्रियः सीतायै परिचर्यां, पुरुषा रामाय सेवां विभज्य, वनवासमपि चलित-समुदाय-सेवारूपेण मन्यन्ते। अनन्तरं नागरिकाः कैकेय्याः अधर्मयुक्तं शासनं निन्दन्ति, नायकविहीनस्य राज्यस्य विनाशं पूर्वमेव पश्यन्ति, दशरथस्य मरणं ततो महाशोकं च अनुमानयन्ति। रामस्य गुणाः संक्षेपेण स्तुत्याः—धर्मनिष्ठा, सत्यव्रतता, दयालुता, प्रजाहितचिन्ता इत्यादयः। सायंकाले हवनाग्नयः शास्त्रपाठश्च निवर्तन्ते, आपणा निबध्यन्ते; अयोध्या नक्षत्रहीना तमसा आवृता, क्षीणसलिलसमुद्रवद् अवसन्ना दृश्यते—धर्मक्षयस्य नगरोपमा।
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
एवं विषण्णानां तेषामतीव पीडितानां बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया, राममनुगम्य निवृत्तानां नगरवासिनाम्—अमनस्विनां सत्त्वानीव उद्गतानि बभूवुः।
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
एवं विषण्णानां तेषामतीव पीडितानां बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया, राममनुगम्य निवृत्तानां नगरवासिनाम्—अमनस्विनां सत्त्वानीव उद्गतानि बभूवुः।
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः। सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः अश्रूणि मुमुचुः॥
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्। न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः॥
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्। पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत॥
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्। व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्॥
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा। पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्॥
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया। योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने॥
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च। येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि॥
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
रम्यकाननसमृद्धा अटव्यः, महानूपाः आपगाश्च, सानुमन्तश्च पर्वताः—एते काकुत्स्थं शोभयिष्यन्ति।
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
यत् काननं वा शैलं वा रामोऽधिगमिष्यति, तत् प्रियातिथिमिव प्राप्तं तमेनं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
विचित्रकुसुमापीडाः बहुमञ्जरिधारिणो भ्रमरशालिनो नगा राघवं दर्शयिष्यन्ति।
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
अनुक्रोशवशाद् गिरयः रामस्यागमनकालेऽपि अकालेऽपि मुख्यानि पुष्पाणि फलानि च प्रकाशयिष्यन्ति।
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
महीधराः विमलानि तोयानि प्रस्रविष्यन्ति, भूयः भूयः विविधान् चित्रांश्च निर्झरान् विदर्शयन्तः।
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
पर्वताग्रेषु पादपाः राघवं रमयिष्यन्ति। यत्र रामः, न तत्र भयं; यत्र सः, न तत्र पराभवः।
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
स हि शूरः महाबाहुः दशरथस्य पुत्रः। स नोदूरं पुरा गच्छेत्; राघवमनुगच्छाम।
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
तादृशस्य महात्मनो भर्तुः पादच्छाया अपि सुखा। स एव अस्य जनस्य नाथः, स एव गतिः, स एव परायणम्।
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
वयं सीतां परिचरिष्यामः, यूयं तु राघवं परिचरध्वम्। इति पौरस्त्रियो दुःखार्ताः स्वस्वभर्तॄन् तत्तदब्रुवन्॥
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति। सीता चास्य नारीजनस्य योगक्षेमं करिष्यति॥
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
अनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च, अमनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा को नु सम्प्रियेत॥
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
कैकेय्या यदि चेद् राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्। न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः॥
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
या ऐश्वर्यविभवहेतोः पुत्रं च भर्तारं च परित्यजति, सा कुलपांसनी कैकेयी कं नामान्यं परिहरिष्यति?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
कैकेय्याः जीवत्यां वयं जीवन्तोऽपि राज्ये भृतका इव न निवत्स्यामः; पुत्रैरपि शपामहे।
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
या निर्घृणा पार्थिवेन्द्रस्य पुत्रं प्रवासयति, तामधर्म्यां दुष्टचारिणीं प्राप्य कः सुखेन जीवेत्?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
इदं सर्वमुपद्रुतम्, अनालम्बम्, अनायकं च; कैकेय्याः कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
रामे प्रव्रजिते न हि महीपतिः चिरं जीविष्यति; दशरथे मृते तदनन्तरं व्यक्तं विलाप एव।
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
ते क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः, इच्छथ चेत् विषं पिबत; अथवा राघवमनुगच्छत; अथवा अश्रुतिं देशं गच्छत।
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
रामः सीतासहलक्ष्मणः मिथ्याप्रव्राजितः; वयं तु भरते सन्निसृष्टाः, सौनीके पशवो यथा।
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
पूर्णचन्द्राननः श्यामः गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः॥
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः। सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत् प्रियदर्शनः॥
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
नूनं स पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः। स महारथोऽरण्यानि विचरन् अपि शोभयिष्यति॥
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
तथा नगरे नागरस्त्रियः विलपन्त्यः दुःखसन्तप्ताः। मृत्योरिव भयागमे चुक्रुशुः॥
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
एवं वेश्मसु स्त्रीणां राघवं प्रति विलपन्तीनाम्। दिनकरोऽस्तं जगाम, रजनी चाभ्यवर्तत॥
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा। तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ॥
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया। अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्॥
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते। विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः, सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्॥
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया। तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णवस्सङ्क्षपितोदको यथा॥
Inside Sarga 48
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (collective voice)
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Ask anything about Sarga 48 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.