Araṇya Kāṇḍa - Book of the Forest (The Wilderness/Exile in the Woods)
अरण्यकाण्ड
अरण्यकाण्डं रामायणस्य मध्यभागे निर्णायकं प्रवर्तनम्। दण्डकारण्यं प्रविश्य रामः सीता लक्ष्मणश्च तपोवनवासिनां मुनिसङ्घान् समुपयान्ति; तेषां धर्मः राक्षसोपद्रवात् क्षीणः, राज्ञः तु रक्षणकर्तव्यं प्रधानं इति पुनःपुनः प्रतिपाद्यते। विराधवधः, शरभङ्गसूतिक्ष्णागस्त्यादिमहर्षिसङ्गमः, पञ्चवट्यां गोदावर्याः समीपे आश्रमस्थापनं च—एतेन तपोवनानां नदीवनसमृद्धीनां च पवित्रा भूगोलरचना दृश्यते; ऋतुवर्णनैः, वनस्पतिवर्णनैः, आश्रमजीवनवृत्तान्तैश्च वाल्मीकेः प्रकृतिवर्णनकौशलं प्रकाशते। ततः कथायाः प्रवाहः सहसा तीव्रः भवति। शूर्पणखायाः कामातुरप्रवृत्तिः, तस्याः अवमाननं च, जनस्थानयुद्धस्य बीजं भवति; खरो दूषणस्त्रिशिराश्च सह सैन्यैः रामेण निहताः, राक्षसबलस्य विनाशश्च जातः। एषा जयश्रीः वीररससमुन्नतिं जनयति, किन्तु तस्यैव निमित्तेन रावणः कथायां प्रविशति; मारीचस्य हितोपदेशः, रावणस्य तदनादरः—अहङ्कारस्य, मन्त्रपरित्यागस्य, राजधर्मविपर्ययस्य च सूक्ष्मा परीक्षा इव अत्र निरूप्यते। काण्डस्य करुणोच्चशिखरं सीताहरणम्। मारीचेन मृगरूपेण सुवर्णमृगमायया भ्रातृवियोगः कृतः; भिक्षुवेषधारी रावणः सीतां जहार। जटायोः पराक्रमः, सीतायाः लङ्कायां धैर्ययुक्ता प्रतिज्ञा, रामस्य शोकाकुला अन्वेषणयात्रा—एतेन प्रधानः रसः वीरात् करुणायां परिवर्तते। अन्ते कबन्धमोक्षः, शबरीदर्शनं च शोकं नीत्युपायपरिणतिं नयतः; पम्पासुग्रीवयोः प्रति मार्गनिर्देशेन किष्किन्धाकाण्डस्य मैत्रीसंयोगाय भूमिः सज्जीभवति। दक्षिणपाठपरम्परायां (IIT कानपुर-संरक्षिते) केचन अधिकश्लोकाः विस्ताराश्च दृश्यन्ते, ये भक्तिवर्णन-उपदेशरूपान् रसांशान् अधिकं सघनयन्ति।
Sargas in Aranya Kanda
Sarga 1
तापसाश्रममण्डलदर्शनम् (Entering Dandaka and Meeting the Sages)
अरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः श्रीरामस्य महादण्डकारण्यप्रवेशेन आरभते। तत्र तापसाश्रममण्डलस्य विस्तीर्णं वर्णनं दृश्यते—शुचिषु प्राङ्गणेषु मार्जन-प्रोक्षणकृत्यं, वेदस्वरप्रतिध्वनिः, हवनकुण्डानां सम्यगनुष्ठानं, बलि-होमादीनां निरन्तरता च; पक्षिणां मृगाणां च अभयाश्रयत्वेन आश्रमाः शान्त-नियमित-लोकव्यवस्थारूपा इव प्रकाशन्ते। श्रीरामः महाधनुः शिथिलज्यं कृत्वा समीपं गच्छति—न आक्रोशाय, किन्तु संयतसज्जतां सूचयन्। दिव्यदृष्टयः मुनयः रामं सीतां लक्ष्मणं च दृष्ट्वा विस्मयेन पश्यन्ति, शुभाशीर्भिः अभिनन्दन्ति, रामतेजः उदयमानचन्द्रमसमं मन्यन्ते। ततः धर्मविधिना आतिथ्यं क्रियते—पर्णकुट्यां आसनं, अर्घ्य-पाद्यादि जलं, अनन्तरं मूल-फल-पुष्पादि वन्यभोजनं च समर्प्यते। मुनयः राजधर्मस्य तत्त्वं स्पष्टयन्ति—रामः शरणं, धर्मरक्षकः, दण्डधरश्च; प्रजापालनकर्तृत्वात् राजा ‘इन्द्रस्य चतुर्थांशः’ इव इति निगद्यते। अन्ते ते तपस्विनः, दण्डप्रयोगं परित्यज्य स्थिताः, आत्मानं बालकवत् आश्रितान् दर्शयन्तः, दण्डकारण्येऽपि स्वाधीनधर्मरक्षणाय रामस्य संरक्षणं याचन्ति।
Sarga 2
Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)
प्रातःकाले मुनिभ्यः सत्कारं लब्ध्वा श्रीरामः कृताञ्जलिः तान् प्रणम्य वनं प्रविवेश, लक्ष्मणेन सह दण्डकारण्यस्य गहनं देशं प्रति जगाम। तत्र बहुपशुपक्षिसङ्कुलं, घोरनिनादयुक्तं, विक्षिप्ततृणलतावृक्षं च वनं ददर्श—राक्षसानां सञ्चारस्य सूचकं पर्यावरणलक्षणम्। तदा ते त्रयः भयानकं पुरुषादं विराधं नाम राक्षसं ददृशुः; स विकृतदेहः, हतजनचिह्नैः भूषित इव, भयङ्कररसस्य पराकाष्ठां जनयामास। विराधः वेगेनाभिदुद्राव, वैदेहीं सीतां बलात् अङ्के न्यस्य जग्राह, तपस्विवेषधारिणौ भ्रातरौ पप्रच्छ—स्त्रीसहितौ वने वसन्तौ तपोभङ्गं कुर्वन्तीति दोषारोपं चकार। स्वयम् आत्मानं मुनिभक्षकं राक्षसमिति निवेद्य, सीतां नेतुम्, भ्रातॄणां रुधिरं पातुम् इति निश्चयं व्याहरत्; तेन सीता भयात् कम्पिता व्याकुला चाभवत्। परस्परस्पर्शदूषणेन सीतायाः क्लेशं दृष्ट्वा रामः शोकाकुलः, कैकेय्याः वराणां शीघ्रफलितत्वमिव मन्यते स्म; पितृमरणदुःखात् राज्यनाशदुःखाच्चापि एषा पराभववेदना गुरुतरा इति स उवाच। लक्ष्मणस्तु संयतक्रोधः रामस्य ऐश्वर्यं स्मारयन्, तत्क्षणमेव राक्षसं निहनिष्यामीति प्रतिजज्ञे; एवं तपस्विलक्षणैः सह धर्मसिद्धिः, सीतामुनिरक्षणस्य प्राधान्यं, तथा वने सहनात् अनुमतहिंसापर्यन्तं नीतिपरिवर्तनं च अस्मिन् सर्गे प्रकाश्यते।
Sarga 3
विराधप्रश्नोत्तर-युद्धम् (Viradha’s Challenge and the Clash in Dandaka)
अरण्यकाण्डे तृतीयसर्गे प्रश्नोत्तररूपेण कथा सम्यग् विन्यस्ता, ततः परिचयः, अनन्तरं युद्धस्य क्रमशः प्रवृद्धिः दृश्यते। लक्ष्मणः विराधं प्रति संयतया, किंचित् व्यङ्ग्येन, “कोऽसि त्वम्?” इति पृच्छति। विराधोऽपि तयोः परिचयं गन्तव्यं च जिज्ञासते। तदा रामः स्वं लक्ष्मणं च क्षत्रियौ वनचारिणौ इति निवेदयन्, “किं कारणं त्वया दण्डकारण्ये विघ्नः क्रियते?” इति राक्षसस्य हेतुम् अपि पृच्छति। विराधः स्वपरिचयं ददाति—जयस्य पुत्रोऽहं, शतह्रदाया मातुः सुतः—इति; ब्रह्मणः वरं च स्मारयति, येन स शस्त्रैः अछेद्यः अभेद्यश्च भवति। ततः स सीतां त्यक्तुम् आदेशयन् धमयति। रामस्य प्रत्युत्तरं धर्मकोपेन दीप्तं भवति; लक्ष्मणोऽपि तं “मृत्युम् इच्छसि” इति निन्दति। ततः युद्धं प्रवर्तते। रामः धनुरारोप्य सप्त शीघ्रान् सुवर्णपक्षान् शरान् मुमोच; विद्धोऽपि विराधः सीतां मुञ्चति, इन्द्रध्वजसदृशं शूलं गृहीत्वा अभिद्रवति। भ्रातरौ शरवर्षेण तं प्रहरतः; वरप्रभावात् शराः तस्य देहात् पतन्ति, स च हसन् जृम्भमाणश्च तिष्ठति। रामः पुनः द्वाभ्यां शराभ्यां शूलं मध्ये छित्त्वा पातयति; तत् मेरुशिखरं वज्रेण भिन्नमिव भूमौ पतति। अनन्तरं भ्रातरौ खड्गौ गृहीत्वा समरे प्रवर्तेते; विराधः तौ बाहुभ्यां गृहीत्वा स्कन्धयोः आरोप्य घनं भीषणं वनं प्रति नयति। रामः तस्य गमनं युक्त्या सह अनुमन्यते, यतोऽस्य मार्गः स्वयमेव तयोः अभिप्रेतवनपथेन संगच्छते।
Sarga 4
विराधवधः — The Slaying (Burial) of Viradha
अस्मिन् सर्गे सीता रामलक्ष्मणौ विराधराक्षसस्य बाहुपाशे बद्धौ दृष्ट्वा भृशं विलपति। तस्याः आर्तनादं श्रुत्वा भ्रातरौ वेगेन प्रतिक्रियां कुरुतः। तौ विराधस्य बाहू भङ्क्त्वा शरैः खड्गैश्च तं प्रहरतः, तथापि सः न म्रियते। रामः अवगच्छति यत् तपःप्रभावात् प्राप्तवरदानेन सः शस्त्रैः अवध्यः अस्ति, अतः तस्य निखननम् (गर्ते निक्षेपणम्) एव तस्य वधस्य उपायः। यदा लक्ष्मणः गर्तं खनति, तदा रामः विराधस्य कण्ठं पादेन आक्रम्य तं निगृह्णाति। तस्मिन् समये विराधः विनीतभावेन स्वस्य पूर्ववृत्तान्तं कथयति। सः पूर्वं तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः आसीत्, यः रम्भायां आसक्तः सन् कर्तव्यच्युतः अभवत्, अतः कुबेरेण (वैश्रवणेन) शप्तः। रामस्य हस्तेन मरणे सति तस्य शापमोक्षः भविष्यति इति सः वदति। सः रामं समीपस्थस्य महर्षेः शरभङ्गस्य आश्रमं गन्तुं उपदिशति। अन्ते तौ तं गर्ते निक्षिप्य पाषाणैः आच्छाद्य च वनयात्रां पुनः आरभते।
Sarga 5
शरभङ्गाश्रमगमनम् तथा इन्द्रदर्शनम् (Approach to Sarabhanga’s Hermitage and the Vision of Indra)
विराधवधादनन्तरं रामः सीतां समाश्वास्य लक्ष्मणं प्रति वदति—अपरिचिते दुरारण्ये मार्गः क्लेशकरः, अतः शीघ्रं शरभङ्गमुनिमाश्रमं गन्तव्यमिति। शरभङ्गाश्रमसमीपे स आकाशे अद्भुतं दृश्यं पश्यति—इन्द्रस्य दीप्तं रथं, पिङ्गलाश्वान्, निर्मलं छत्रं, महार्हचामरयुगलं, दिव्यपरिचारकांश्च; गन्धर्वैर्देवैः सिद्धैर्महर्षिभिश्च स्तूयमानं तं तेजोमयं पुरुषं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं सीतासहितं स्थित्वा रक्षार्थं नियोज्य स्वयमेव तं परिचिनोति। ततः स आश्रमं प्रति प्रवर्तते। इन्द्रः रामस्य महत् कार्यं पूर्वमेव ज्ञात्वा शरभङ्गं रहसि याचते—“रामस्य दर्शनात् मां निवारय; अस्य दुष्करं कर्म समाप्य ततो मया सह समागमो युक्तः” इति। एवं ब्रह्मलोकगमनाय शरभङ्गं आमन्त्र्य स्वर्गं प्रतियाति। रामः सीतालक्ष्मणाभ्यां सह शरभङ्गं प्रणम्य इन्द्रागमनवृत्तान्तं पृच्छति; मुनिः कथयति—इन्द्रेण ब्रह्मलोकं नेतुमाहूतः सन् रामातिथिसत्कारार्थं स्वर्गारोहणं स्थगितवान्। स रामाय जितलोकपुण्यफलसमर्पणं कृत्वा मन्दाकिनीतटे स्थितं धर्मात्मानं सूतीक्ष्णमुनिं प्रति गमनमार्गं दर्शयति। अन्ते शरभङ्गः यज्ञकर्म कृत्वा अग्निं प्रविश्य पुनर्यौवनं प्राप्य देवरषिलोकानतिक्रम्य ब्रह्मलोकं जगाम, यत्र ब्रह्मा तं प्रत्युद्गम्य सत्कृतवान्—तपसः प्रभावं तथा रामस्य प्रवर्धमानं दैवकार्यं सूचयन् सर्गः समाप्तः।
Sarga 6
षष्ठस्सर्गः — तपस्विरक्षणे राजधर्मोपदेशः (Sarga 6: The Sages’ Appeal and Instruction on Royal Duty)
शरभङ्गे दिवं गते तस्याश्रमं नानाविधाः तपस्विनः समागत्य रामं ददृशुः, वह्नितेजसा दीप्तमिव। ते रामस्य कीर्तिं पराक्रमं पितृभक्तिं सत्यवचनत्वं धर्मनिष्ठां च प्रशंसन्तः, दीनयाचकवत् प्रार्थयितुं स्वयमपराधमिव मन्यमानाः क्षमां याचन्ति। ते राजधर्मस्य नियमं निवेदयन्ति—यो राजा षड्भागं करं गृह्णाति स च प्रजाः न रक्षति, स महापापं करोति; यः पुनः पुत्रवत् प्रजान् पालयति, स कीर्तिं चिरस्थायिनीं लभते ब्रह्मलोकं च गच्छति। धर्मेण रक्षणं कुर्वतः राज्ञः तपस्विनां पुण्यस्यापि कश्चित् भागो भवतीति, रक्षणस्य आध्यात्मिकफलसम्बन्धं दर्शयन्ति। ततः पम्पायां मन्दाकिन्यां चित्रकूटे च राक्षसैः कृतानां हिंसानां प्रमाणं दर्शयन्ति—हततपस्विनां देहान्, सर्वत्र वधं च—भूमौ परमं त्रातारं राममेव शरणं याचन्ति। रामः विनयेन प्रत्युवाच—तपस्विनः मां आज्ञापयन्तु; अहं वनं न केवलं स्वार्थाय प्रविष्टः, पितुरादेशं पूरयितुं राक्षसदर्पं च निवारयितुं च। अभयदानं कृत्वा लक्ष्मणसहितः सुतिक्ष्णमुनिमाश्रमं प्रति प्रस्थितः।
Sarga 7
सुतीक्ष्णाश्रमप्रवेशः — Entry into Sutikshna’s Hermitage
अस्मिन् सर्गे रामस्य तपोवनप्रदेशे गम्भीरतरं प्रवेशः वर्ण्यते। सीतया लक्ष्मणेन च ब्राह्मणैर्मुनिभिः सह दीर्घमार्गं गत्वा नदीं च तीर्त्वा स घनं वनं प्रविश्य, वल्कलाजिनधारिणां शान्तविहारचिह्नैः चिह्नितं सुतीक्ष्णस्याश्रमं ददर्श। तत्र स विनयेनात्मानं निवेद्य दर्शनमयाचत; सुतीक्ष्णोऽपि स्नेहपरिष्वङ्गेन तं प्रतिगृह्य, रामागमनं आश्रमस्य रक्षणरूपं पालयितृत्वं च मन्यते। सुतीक्ष्णः पूर्वं शतक्रतोरिन्द्रस्य दिव्याश्वासनं कथयति—तपसा पुण्येन च जितानां लोकानां विषयः, तथा रामाय अनुग्रहेण वनविहारस्य स्वातन्त्र्यं ददाति, यथा तपस्विनां ‘अधिकार’ इव। रामः तु धैर्यसंयमसमन्वितः परपुण्याश्रयणं नाङ्गीकरोति; स्वयमेव लोकान् जेष्यामि इति प्रतिज्ञाय, केवलं वने निवासं याचते। अनन्तरं सुतीक्ष्णोऽाश्रमस्य समृद्धिं अहिंसकपशुसङ्घान् च प्रशंसति। पुनःपुनरुपद्रवश्रवणात् रामः क्षणं धनुरादाय शरं सज्जीकृत्य, मुनिवेदना-हेतुतां विचार्य दीर्घनिवासस्य सम्भावनां संयच्छति। सायं सन्ध्योपासनां कृत्वा सर्वेऽाश्रमे न्यवसन्; सुतीक्ष्णोऽपि तपस्विभ्यः योग्येन अन्नेन सत्कारं चकार।
Sarga 8
सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)
अरण्यकाण्डेऽष्टमे सर्गे सुतीक्ष्णमहर्षेः सत्कारानन्तरं श्रीरामः सौमित्रिणा सह तस्याश्रमे रात्रिं न्यवसत्। प्रभाते प्रबुद्धः सीतया सह शीतलैः पद्मगन्धिभिः सलिलैः स्नात्वा, लक्ष्मणेन सह विधिवदग्निदेवतानां पूजनं कृत्वा, उदितं सूर्यं प्रणम्य वनवासस्य नियमबद्धं कालक्रमं दर्शयति। अनन्तरं सुतीक्ष्णं समीपगत्वा त्रयः प्रस्थानानुज्ञां याचन्ते। दण्डकारण्यनिवासिनां मुनिनां सर्वाश्रमपर्यटनस्य शीघ्रतां, सूर्यस्य तीव्रतापात् पूर्वमेव गन्तुमिच्छां च निवेदयन्ति; तथा च दुष्टोपार्जितसमृद्ध्या गर्वः जायते इति नीत्युपमया शारीरं तापं नैतिकविपर्ययेन सह संयोजयन्ति। रामसीतालक्ष्मणाः महर्षेः पादौ स्पृष्ट्वा प्रणेमुः; सुतीक्ष्णः तानुत्थाप्य स्नेहेन परिष्वज्य निर्भयमार्गस्य आशीर्वादं ददाति। स वनस्य रम्यसमृद्धिं—फलपुष्पाणि, पशुसंघान्, शान्तपक्षिणः, पद्मसरांसि, जलपक्षिणः, मयूरान्, गिरिनिर्झरप्रपातांश्च—वर्णयन् मार्गदर्शनं करोति, दर्शनानन्तरं पुनरागमनं च याचते। सीता भ्रातरौ तूणीरैर्धनुषा खड्गैश्च सुसज्जयति। आयुधधारिणः प्रभामयास्ते त्रयः महर्षेः अनुमतिं लब्ध्वा पवित्रभूमौ उद्देश्ययुक्तं प्रस्थानं कुर्वन्ति।
Sarga 9
सीताया धर्मोपदेशः—शस्त्रसंयोगदोषकथा (Sita’s Counsel on Dharma and the Peril of Weapon-Association)
सूतीक्ष्णस्य अनुज्ञां लब्ध्वा रामो यदा प्रस्थानाय सज्जो भवति, तदा सीता स्नेहपूर्णया किन्तु विवेचनयुक्तया वाचा तम् उपदिशति। सा रामस्य सत्यव्रतत्वं, पतिव्रतपरायणतां, आत्मसंयमं च प्रशंसति; अथ च धर्मस्य सूक्ष्मं भयम् आवेदयति—अमित्रेऽपि हिंसा इति ‘तृतीयो दोषः’ वनवासे शस्त्रधारणेन समीपं भवतीति। दण्डकारण्ये मुनिरक्षणव्रतं रामेण कृतं स्मारयति, लक्ष्मणसहितस्य सशस्त्रप्रवेशस्य कारणं च अनुमन्यते; तथापि शस्त्रसंसर्गः मनः कलुषयितुं शक्नोतीति प्रतिपादयति। उदाहरणार्थं सा कथयति—कश्चिद् तपस्वी इन्द्रस्य खड्गं न्यस्तं वहन् नित्यं तं धारयन् शनैः तपोनिश्चयं क्षीणयामास; तस्मात् क्रूरभावो जातः, धर्मात् च्युतिः चाभवत्। अतः वनमध्ये धनुषः प्रयोजनं पीडितरक्षणं, आत्मरक्षा च; निरपराधेषु प्रहर्तुं न युक्तमिति सा वदति। अन्ते तु रामस्य श्रेष्ठविवेकं प्रति नम्रतया समर्प्य, लक्ष्मणेन सह विचार्य शीघ्रं धर्मानुसारं कर्तुम् अनुरोधयति; स्ववचनं शासनं न, स्नेहस्मरणमात्रमिति निवेदयति।
Sarga 10
दशमः सर्गः — Rama’s Vow to Protect the Sages of Daṇḍaka (Dharma of Refuge)
अस्मिन् सर्गे सीतायाः भर्तृभक्त्या रामस्य धर्मनिष्ठा च नीतिसंवादरूपेण प्रकाशेते। रामः प्रथमं सीतायाः स्नेहपूर्णाम् अनुशासनवाणीं तस्याः कुलानुरूपां सधर्मचारिण्याः कर्तव्ययुक्तां च मन्यते। ततः क्षत्रियस्य शस्त्रधारणहेतुं व्याचष्टे—धनुः समाजे ‘आर्तशब्द’निवारणस्य, पीडितानां रक्षणस्य च प्रतीकं भवति। सः कथयति यथा दण्डकारण्ये तपस्विनः स्वयमेव शरणं याचितवन्तः। राक्षसैः होमकाले पर्वकाले च विघ्नाः क्रियन्ते, यज्ञपरम्परा प्राणाश्च संकटं यान्ति। ते मुनयः तपसा समर्था अपि प्रतिकर्तुं न इच्छन्ति; दीर्घकालार्जितं तपः हिंसया शापैर्वा न व्यययितुम्, इति रामलक्ष्मणयोः संरक्षणं प्रार्थयन्ते। रामः सर्वतोमुखं रक्षणं प्रतिजज्ञे इति स्मारयति, सत्यं च स्वजीवितादपि परं बध्नाति इति दृढं प्रतिपद्यते—ब्राह्मणेभ्यः कृतां प्रतिज्ञां भङ्क्तुं प्राणान् अपि त्यजेत्। अन्ते सीतायाः हितोपदेशं प्रशंसन्, लक्ष्मणेन सह धनुः पाणौ गृहीत्वा रम्येषु तपोवनेषु अग्रे जगाम।
Sarga 11
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)
अरण्यकाण्डे एकादशे सर्गे रामः शस्त्रधारी लक्ष्मणेन पश्चात्, मध्ये रक्षितया सीतया सह, नियमबद्धं यात्राक्रमं स्थापयन् वनं प्रविशति। निर्मले सरसि विचित्रध्वनिं श्रुत्वा ते धर्मव्रतं मुनिं पृच्छन्ति; स च पञ्चाप्सरो-तटाकस्य कारणकथां निवेदयति—मन्दकर्णेः तपसा तटाकनिर्माणं, ततः देवैः तपोभङ्गार्थं प्रेषिताभिः पञ्चाभिः अप्सरोभिः तस्य नामप्रसिद्धिः। अनन्तरं रामस्य बहुषु आश्रमेषु सत्कारपूर्वकं निवासः, विविधकालपर्यन्तं तपस्विसङ्गः, इत्येतत् समासेन दशवर्षपर्यन्तं सुखेन वनवास इति निरूप्यते। पुनः सुतिक्ष्णाश्रमं गत्वा रामोऽगस्त्यदर्शनं याचते; सुतिक्ष्णः दक्षिणदिशि योजनेन मार्गं, पद्मसरसि रात्रिवासं च सूक्ष्मतया निर्दिश्य शीघ्रगमनं प्रेरयति। रामः अगस्त्यभ्रातुः (परम्परानुसारं सुदर्शनस्य) आश्रमं प्राप्य सन्ध्योपासनादिभिः विधिवत् सत्कृतः, मूलफलादिभिः आतिथ्यं लभते, प्रभाते च अगस्त्याश्रमं प्रति प्रस्थितः। मार्गे लक्ष्मणाय इल्वल-वातापिकथां तथा अगस्त्यस्य ब्राह्मणरक्षणे निर्णायकपराक्रमं कथयति; अन्ते अगस्त्याश्रमस्य दर्शनं, दक्षिणदिग्भागे तस्य आश्रमस्य शान्तिकरं सभ्यताप्रदं प्रभावं च (विन्ध्यप्रसङ्गं, दुष्टभूतप्रशमनं च) प्रत्यक्षीकृत्य सर्गः समाप्तः।
Sarga 12
अगस्त्याश्रमप्रवेशः तथा दिव्यायुधप्रदानम् (Entry into Agastya’s Hermitage and the Gift of Divine Weapons)
लक्ष्मणोऽगस्त्याश्रमस्य प्राङ्गणं प्रविश्य तस्य शिष्यं प्रति स्वपरिचयं कृत्वा पितृवचनानुसारं वनवासिनो रामसीतालक्ष्मणानां दर्शनार्थं प्रवेशानुज्ञां याचते। शिष्यो मुनये निवेदयति; अगस्त्यः चिरप्रतीक्षितं रामागमनं श्रुत्वा शीघ्रं सत्कारं विधातुमाज्ञापयति। ततः रामः प्रविश्याश्रमस्य पुण्यदेशविन्यासं पश्यति—देवताविशेषसम्बद्धाः वेद्यः स्थानानि च—यत्र तपोवनं समन्वितयज्ञलोकमिव प्रकाशते। अगस्त्यः शिष्यैः सह निर्गत्य तपोनिधिं तमवगम्य रामः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य सीतालक्ष्मणाभ्यां सहाञ्जलिं बद्ध्वा तिष्ठति। मुनिः आसनार्घ्यपाद्यादिभिः सत्कृत्य वानप्रस्थविधिना भोजनं ददाति, अतिथिधर्मं च व्याचष्टे—अग्नौ हवनं तथा अतिथिपूजनं नित्यं कर्तव्यम्; तदुपेक्षायां दोषफलमवश्यं भवति। अनन्तरं विश्वकर्मणा कृतं वैष्णवं धनुः, ब्रह्मदत्तममोघं शरं, अक्षयशरपूर्णे द्वे तूणीरे, इन्द्रदत्तं सखड्गं सकोशं च प्रददाति। एवं वनरक्षणाय धर्मसम्मतं शस्त्रप्रदानं कृत्वा रामस्य कार्यसिद्धिं मुनिः आशीर्भिः समनुगृह्णाति।
Sarga 13
पञ्चवटी-निर्देशः (Agastya Directs Rama to Panchavati)
अस्मिन् सर्गे अगस्त्याश्रमस्य औपचारिकसंवादरूपेण कथा प्रवर्तते। अगस्त्यः रामं लक्ष्मणं च सीतां च सादरं प्रत्युद्गम्य सत्कारयति; दीर्घमार्गश्रमं ज्ञात्वा सीतायाः सुकुमारत्वेऽपि वनवासे धैर्यं पतिव्रतधर्मस्य अद्भुतं प्रमाणमिति प्रशंसति। स्त्रीणां चञ्चलत्वविषये प्रचलितान् वादान् निरस्य, सीतां अरुन्धतीसदृशीं स्थिरां शुद्धां च निर्दिश्य, रामं तस्याः सुखसंरक्षणे हर्षवर्धने च उपदिशति। रामः कृताञ्जलिः विनयेन निवासयोग्यं देशं याचते—सुसलिलं वनसमृद्धं यत्र आश्रमः स्थाप्येत। ततः अगस्त्यः क्षणं विमृश्य, मार्गनिर्देशं सुस्पष्टं दत्त्वा, रामस्य वनवासव्रतस्य शीघ्रसमाप्तिं धर्मराज्यप्राप्तिं च पूर्वं वदति। गोदावर्याः समीपे पञ्चवटीं निवासार्थं प्रशंसति—मूलफलसमृद्धां पक्षिसंपन्नां एकान्तां पुण्यां च; तथा तपस्विनां रक्षणं राजधर्मत्वेन रामाय नियोजयति। अन्ते पादाभिवन्दनादि-विसर्जनकर्माणि कृत्वा, भ्रातरौ सशस्त्रौ सीतया सह निर्दिष्टमार्गेण प्रययातुः; दक्षिणपाठे अत्र परम्पराप्रसिद्धं द्विपदपुनरुक्तं (३.१३.१८–१९) अपि दृश्यते।
Sarga 14
जटायुस्संवादः — Encounter with Jaṭāyu and the Genealogy of Beings (Aranyakanda 14)
पञ्चवटीं प्रति गच्छन्तौ रामलक्ष्मणौ वटवृक्षे उपविष्टं महाकायं गृध्रं दृष्ट्वा प्रथमं राक्षसमिति शङ्कां चक्रतुः। स तु मृदुवाक्यः स्वयमात्मानं दशरथस्य सखायं निवेदयामास। रामः सत्कृत्य नाम गोत्रं च पप्रच्छ। जटायुः तदा विश्वसृष्टेः वंशानुक्रमं कथयामास—प्रजापतीन्, ततः दक्षस्य षष्टिं दुहितॄः, कश्यपस्य च अष्टौ पत्न्यः—अदितिं दितिं दनुं कालिकां ताम्रां क्रोधवशाम् अनलां मनुं च। अदितेः त्रयस्त्रिंशद्देवाः, दितेः दैत्याः, दनोः कालिकायाश्च विविधाः प्रजाः, ताम्रायाः क्रोधवशायाश्च बहवः पक्षिणो मृगाश्च—श्येनगृध्रहंसचक्रवाकादयः—इति विस्तरेण निरूपयामास; सुरभेः गवाश्वादयः, सुरसाकद्र्वोः नागवंशाः, विनतायाः गरुडारुणौ इत्यपि उक्तवान्। अन्ते स आत्मानम् अरुणस्य पुत्रं सम्पातेः कनिष्ठभ्रातरं च अवदत्, तथा च दण्डकारण्ये भ्रातृद्वयस्य गमनकाले सीतायाः रक्षणं करिष्यामीति प्रतिजज्ञे। रामः हृष्टः तं परिष्वज्य पूजयामास, सीतां जटायुषे समर्प्य राक्षसभीते वने धर्मार्थं च रक्षणोपायं कृत्वा लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं जगाम।
Sarga 15
पञ्चवटी-निवासः (Settlement at Pañcavaṭī and Construction of the Hermitage)
अस्मिन् सर्गे गमनात् निवासाय परिवर्तनं निरूप्यते। रामलक्ष्मणौ पञ्चवटीं प्राप्नुतः—सा वनप्रदेशः रमणीयोऽपि भयावहः, नानामृगपक्षिसङ्कुलः, केषाञ्चिद् दुष्टस्वभावानां जन्तूनामपि आवासः। रामः विवेकसम्पन्नं लक्ष्मणं प्रशस्य, सीतायै सुखकरं, समीपजलसम्पन्नं, समिध्कुशपुष्पोदकादि-यज्ञोपकरणसुलभं, मनोहरभूमिभागयुक्तं च आश्रमस्थानं निरीक्ष्य निश्चितुं नियुङ्क्ते। विचार्य रामः समभूमिं वृक्षपरिवृतां देशं वव्रे, तत्र च सुगन्धिपद्मसरः, गोदावरी च महर्षिप्रसिद्धा (अगस्त्यादिभिः कीर्तिता) हंसचक्रवाकादिभिः शोभिता इति दर्शयति। दूरस्थाः शैलाः खनिजरेखाभिः चित्रिताः, गवाक्षाभिरिव अलङ्कृताः, गजैश्चोपशोभिताः इव दृश्यन्ते। अनन्तरं लक्ष्मणः शीघ्रं वंशस्तम्भैः शाखाभिः रज्जुभिः समीकृतभूम्या तृणपर्णच्छदनैश्च पर्णशालां निर्माय गोदावर्यां स्नात्वा पद्मानि आनीय पुष्पोपहारं शान्त्याह्वानं च कृत्वा निवासाय सिद्धां शालां रामाय निवेदयति। रामसीते प्रमुदिते; रामः लक्ष्मणं परिष्वज्य कृतज्ञतां धर्मज्ञानं भावज्ञतां च प्रशंसति। ततः ते त्रयः किञ्चित्कालं देवतुल्यशान्त्या पञ्चवट्यां सुखेन न्यवसन्।
Sarga 16
हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम् (Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion)
अस्मिन् सर्गे वनवासे सुखेन स्थितस्य रामस्य शरदृतुः समाप्तिं गत्वा प्रियः हेमन्तः प्रवर्तते। प्रभाते रामो गोदावर्यां स्नातुं गच्छति; सीता कलशं वहन्ती लक्ष्मणेनानुगम्यते। ततः लक्ष्मणो हेमन्तलक्षणं विस्तरेण वर्णयति—धूमः, घनतुषारः, मृदुसूर्यप्रभा, तीव्रशीतवाताः, हिमेन म्लानचन्द्रकान्तिः, वाष्पावृताः सरितः, पद्मह्रदानां शोभाहानिः, यव-गोधूम-परिपक्वशालिभिः समृद्धाः क्षेत्राणि च। अनन्तरं स भरतं प्रति चिन्तां करोति—सुकुमारोऽपि राजकुलसम्भवोऽपि स सरयूतीरे नित्यस्नानं कुर्वन् शीतभूमौ शयीत, तपः समाचरेदिति। तस्य गुणाः—दमः, सत्यं, विनयः, मधुरवाक्यता, वीर्यसंयमश्च—सम्यग् कीर्त्यन्ते; रामव्रतमनुसरन् स स्वर्गं जयतीति चोच्यते। कैकेयीं प्रति लक्ष्मणस्य निन्दां रामो निवारयति, ‘द्वितीयमातरं’ न दूषयितव्यमिति; भरतस्यैव प्रशंसां प्रवर्तयति। स्वव्रतं दृढमिति रामो वदन् अपि, भरतस्यामृतोपमवचनानि स्मरन् स्नेहेन मनः कम्पते, पुनर्मिलनं च काङ्क्षति। अन्ते त्रयः गोदावर्यां स्नात्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं दत्त्वा उदितं सूर्यं स्तुवन्ति; रामश्च नन्दी-पार्वती-सहितरुद्रसदृशः शोभते।
Sarga 17
शूर्पणखाया आगमनम् — Surpanakha Approaches Rama
गोदावर्यां स्नात्वा श्रीरामः सीतया लक्ष्मणेन च सहाश्रमं प्रत्यागत्य पूर्वाह्णकर्माणि समाप्य पर्णशालां प्रविशति। तत्रोपविष्टं रामं सीतासहितं दृष्ट्वा रावणभगिनी शूर्पणखा आकस्मिकं समागच्छति; रामस्य शुभलावण्यं यौवनं संयताचारं च दृष्ट्वा सा काममोहिता बभूव। वाल्मीकिः समांतरवर्णनैः रामस्य सौम्य-धर्मनिष्ठस्वभावं शूर्पणखायाः विकृत-कामवशवृत्तिं च विरोधेन प्रकाशयति। धनुर्धरस्य तपस्विवेषधारिणः पत्नीसहितस्य राक्षससञ्चारप्रदेशे वासः कथमिति शूर्पणखा पृच्छति। रामः स्पष्टसत्येन प्रत्युवाच—आश्रमस्थाने स्त्रीसन्निधौ च असत्यं मम न कदाचन क्षम्यते। स दाशरथिर्ज्येष्ठपुत्र इति स्वात्मानं निवेदयति, लक्ष्मणं भ्रातरं सीतां भार्यां च परिचिनोति, पितृवचनपालनं धर्मं च कारणं कृत्वा वनवासं व्याचष्टे। अनन्तरं शूर्पणखायाः परिचयं पृच्छति; सा स्वनाम रूपपरिवर्तनशक्तिं च निवेद्य एकाकिनी भयङ्करं विचरामीति ब्रूते, भ्रातॄन् रावणं कुम्भकर्णं विभीषणं खरं दूषणं च गणयति। ततः सा रामं विवाहाय याचते, सीतां निन्दति, हिंसाभयेन च धमयति। अध्यायान्ते श्रीरामस्य धैर्ययुक्ता वाक्पटुता प्रत्युत्तरारम्भे दृश्यते, येन परं धर्मसंघर्षस्य भूमिका रच्यते।
Sarga 18
शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)
अस्मिन् अष्टादशे सर्गे शूर्पणखायाः विरूपणस्य कथा वर्णिता अस्ति। श्रीरामः शूर्पणखायाः कामप्रस्तावं धैर्येण निराकृत्य स्वस्य विवाहितत्वं सीतायाः उपस्थितिं च दर्शयति। सः तां लक्ष्मणं प्रति प्रेषयति, यः परिहासेन आत्मानं रामस्य दासः इति उक्त्वा तां पुनः रामं प्रति निवर्तयति। एतेन परिहासेन कुपिता सा राक्षसी यदा सीतां भक्षयितुं प्रयतते, तदा रामः लक्ष्मणं क्रूरैः सह परिहासं न कर्तुं उपदिशति। ततः रामस्य आदेशेन लक्ष्मणः तीक्ष्णेन खड्गेन शूर्पणखायाः नासिकां कर्णौ च चिच्छेद। सा घोरराक्षसी रुधिरप्लुता सती घोरं नदन्ती जनस्थाने स्थितस्य भ्रातुः खरस्य समीपं गत्वा सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्, यत् अग्रे महायुद्धस्य कारणम् अभवत्।
Sarga 19
खरस्य क्रोधः — शूर्पणखावृत्तान्तकथनम् (Khara’s Wrath and Śūrpaṇakhā’s Report)
अस्मिन् सर्गे खरः स्वभगिनीं शूर्पणखां विरूपां रक्ताक्तां च दृष्ट्वा अत्यन्तं क्रुद्धः भवति। सः स्वपौरुषस्य श्लाघां कुर्वन् वदति यत् कः कालपाशं कण्ठे बद्धुम् इच्छति, यः एतादृशं कर्म अकरोत्। तस्य वचनानि श्रुत्वा शूर्पणखा बाष्पगद्गदया वाचा रामलक्ष्मणयोः वर्णनं करोति। सा कथयति यत् तौ तापसौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ अपि राजलक्षणयुक्तौ स्तः, तथा च तयोः मध्ये एका सुन्दरी नारी (सीता) अस्ति। शूर्पणखा स्वपराभवस्य कारणं तौ भ्रातरौ मत्वा तयोः तथा सीतायाः च रुधिरं पातुम् इच्छति। एतत् श्रुत्वा खरः कोपेन चतुर्दश महाबलान् राक्षसान् आदिशति यत् ते तौ मानुषौ हत्वा शूर्पणखायाः प्रियं कुर्युः। किन्तु दावाग्नेः पुरतः गजाः इव, ते राक्षसाः रामस्य तेजसः सम्मुखे निष्प्रभाः अभवन्।
Sarga 20
विंशः सर्गः (Sarga 20): शूर्पणखाप्रेरितराक्षसवधः — The Slaying of the Fourteen Demons Sent by Śūrpaṇakhā
शूर्पणखा रामाश्रमं प्राप्य राक्षसान् चतुर्दश तत्र नीत्वा रामलक्ष्मणसीतां दर्शयति, तेन गृहस्थतपस्विस्थानस्य प्रत्यक्षोऽपि भयहेतुः समुत्पद्यते। रामः लक्ष्मणं सीतायाः समीपे रक्षार्थं स्थापयित्वा स्वयम् आक्रमणकारिणो राक्षसान् प्रतिमुखो भवति। स राक्षसान् प्रति स्वात्मानं दाशरथिं वन्याहारजीविनं निवेदयति, ऋष्यादेशेन च शस्त्रधारणं कृत्वा तपस्विपीडकान् दुष्टान् निहन्तुमिहागत इति धर्मन्यायेन युद्धस्य कारणं प्रकाशयति। राक्षसास्तु संख्याबलेन गर्विता भयप्रदर्शनं कुर्वन्तः खरक्रोधं स्मारयन्ति, रामवधं च धमयन्ति। ततः संग्रामे शूलानि क्षिप्यन्ते; रामः सुवर्णभूषितैश्चतुर्दशभिर्यथासंख्यं तानि सर्वाणि छित्त्वा, सूर्यप्रख्यान् चतुर्दश नाराचान् इन्द्रवज्रवत् प्रेषयति। ते राक्षसानां वक्षांसि विदार्य, ते मूलोच्छिन्ना इव द्रुमाः प्राणैर्विहीनाः पतन्ति। शूर्पणखा क्रुद्धा भीता च नदन्ती खरं प्रति पलायते; तत्र दुःखेन पतित्वा राक्षसदलविनाशं विस्तरेण निवेदयति, येन वनसंघर्षः अधिकं तीव्रतां गच्छति।
Sarga 21
खर-शूर्पणखा-संवादः | Khara and Surpanakha: Lament, Reproach, and the Janasthana Crisis
अस्मिन् सर्गे जनस्थाने शूर्पणखायाः विलापः खरस्य च प्रतिक्रिया वर्णिता अस्ति। स्वभगिनीं विरूपितां रुधिरसिक्तां च दृष्ट्वा खरः तस्याः क्रन्दनस्य कारणं पृच्छति, यतः सः तस्याः रक्षकः अस्ति तथा च तस्य सैनिकाः अजेयाः मन्यन्ते। शूर्पणखा तस्मै निवेदयति यत् रामेण लक्ष्मणेन च प्रेषिताः चतुर्दश महाबलाः राक्षसाः क्षणमात्रेण हताः, येन सा अतीव भीता शोकमग्ना च अस्ति। तदनन्तरं शूर्पणखा खरं उत्तेजयति। सा कथयति यत् यदि भवान् दण्डकारण्यस्य कण्टकभूतं रामं न हनिष्यति, तर्हि अहं भवतः पुरतः प्राणत्यागं करिष्यामि। सा खरं धिक्करोति यत् यदि सः मानुषौ जेतुं न शक्नोति, तर्हि तस्य शौर्यं व्यर्थमेव। अन्ते सा पुनः उरः ताडयित्वा उच्चैः स्वरेण विलापं करोति, येन खरस्य क्रोधः युद्धाय वर्धते।
Sarga 22
खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host
अस्मिन् सर्गे जनस्थानस्य सेन्योद्योगः वर्ण्यते। शूर्पणखायाः परिदेवनेन राक्षसानां मध्ये खरः लज्जितः सन् अपमानजं क्रोधं प्रकटयति, रामं तु मर्त्यमेव इति निश्चित्य वध्यतां घोषयति। तेन शूर्पणखा हृष्टा भूत्वा पुनः तं प्रशंसति; ततः खरः सेनापतिं दूषणं प्रति कार्यसाधनाय आज्ञापयति। स आदेशान् ददाति—व्याघ्रसदृशान् दर्पितान् बलिनो राक्षसान् समाहारय, रथं सज्जीकुरु, धनूंषि बाणान् खड्गान् शक्तीः च विविधानि आयुधानि च सन्नद्धानि भवन्तु। दूषणः सूर्यवर्णं महारथं सिद्धं निवेदयति; तत्र मेरुसदृशस्य रथस्य सुवर्णालङ्कारैः, वैडूर्यखचितैः उपस्करैः, घण्टाभिः पताकाभिः, मङ्गललक्षणैः (मत्स्य-पुष्प-वृक्ष-दिव्यचिह्नैः) च विस्तरेण शोभा वर्ण्यते। खरः रथमारुह्य सेनां प्रस्थापयति; चतुर्दशसहस्राणि घोरराक्षसाः नानाविधायुधधारिणः निर्गच्छन्ति। अन्ते सेना वेगेन अग्रे सरति, खररथः दिग्भ्यः स्तनयित्नुवत् निनादं करोति; यमसदृशः शरद्घन इव च खरः शत्रुवधाय अभिद्रवन् जनस्थानयुद्धस्य निर्णायकं उत्कर्षं सूचयति।
Sarga 23
महोत्पात-लक्षणानि (Omens before Khara’s Assault)
अस्मिन् अरण्यकाण्डस्य त्रयोविंशे सर्गे जनस्थानात् प्रस्थितस्य खरस्य राक्षसबलस्य पुरतः क्रमशो महोत्पातलक्षणानि दृश्यन्ते। रुधिरवर्णा जलवृष्टिः, सूर्यपरिवेषः, राहुग्रासः, केतुदर्शनम्, अकाले तारोदयो, मत्स्यपक्षिणां संलीनता, नलिन्यः शुष्कपङ्कजाश्च, विना वातं रेण्वुद्धानम्, उल्कापातः, भूमिकम्पः, तथा शिवानां गोमायूनां गृध्राणां च भयशंसिनो नादाः—एते सर्वे युद्धपूर्वदैवचिह्नरूपेण राक्षसानां क्षयनिकटतां सूचयन्ति। तथापि खरः स्वबलवीर्यगर्वात् निमित्तानि अवमन्यते—“न चिन्तयामि” इति घोषयन् स्वशक्तिं अतिशयोक्त्या वर्णयति, तारापातनशक्तिं मृत्युमपि मर्त्यधर्मे योजयितुं शक्नोमीति च मन्यते। ततो देवर्षिगन्धर्वसिद्धचारणाः युद्धदर्शनकाङ्क्षया समायान्ति, राघवस्य जयाशिषः प्रयुञ्जते; विमानस्थाश्च देवताः राक्षसवाहिनीं गतायुषामिव पश्यन्ति। सर्गान्ते खरः द्वादशवीरैः परिवृतः, दूषणश्च चतुर्भिः सेनान्यैः सहितः, रामलक्ष्मणौ सहसा अभ्युपैति—ग्रह-मालया चन्द्रसूर्याविव इति उपमया युद्धपरिसरः संक्षिप्यते।
Sarga 24
उत्पातदर्शनं खरसैन्यसमागमश्च (Omens of calamity and the approach of Khara’s army)
अस्मिन् सर्गे खरे दण्डकारण्याश्रमं प्रति प्रयाते रामलक्ष्मणौ महोत्पातान् पश्यतः—रुधिरधारावर्षिणो गर्दभाभमेघाः, पक्षिणां विकृतकूजनम्, शराणां सधूमत्वं, बाहुस्फुरणं च। तदा रामो लक्ष्मणं प्रति नीत्युपदेशं करोति—विदुषा अनागतविधानं कर्तव्यम्, आपदः पूर्वमेव रक्षणीयाः इति। ततः सीतायाः सुरक्षार्थं लक्ष्मणं आज्ञापयति यत् वैदेह्या सह दुर्गशैलगुहां समाश्रयेत्; लक्ष्मणः शरचापग्रहणपूर्वकं तत्र प्रविशति। रामः कवचं धारयन् महच्चापं उद्यम्य ज्यास्वनैर्दिशः पूरयन् रणशिरसि स्थितः। देवगन्धर्वसिद्धचारणऋषयः विमानस्थाः युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समागच्छन्ति; गोब्राह्मणलोकस्वस्तिवचनं कृत्वा राघवस्य जयमाशंसन्ति, तथापि ‘एको रामः—चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः’ इति सामरिकविस्मयं व्यक्तयन्ति। अनन्तरं यातुधानसेनाया घोरध्वनिः, ध्वजवर्मायुधसम्पन्नता, दुन्दुभिनादः सिंहनादतुल्यः कोलाहलश्च वर्ण्यते; वनचरजन्तवः पलायन्ते। रामः खरसैन्यं युद्धाभिमुखं निरीक्ष्य क्रोधं संहृत्य वधार्थं सज्जीभवति।
Sarga 25
खरसेनासङ्ग्रामः — The Battle with Khara’s Host at the Hermitage
खरः अग्रसेनया सह रामाश्रमं प्राप्य, धनुरुद्यतं संयतकोपं रामं ददर्श। राक्षसामात्यैः परिवृतोऽसौ युद्धं प्रवर्तयामास; ततः राक्षसबलानि शरवृष्टिं नानायुधवृष्टिं च मुमुचुः—शूलमुद्गरखड्गपरश्वशिलावृक्षादिभिः—मेघपर्वतसदृशैः उपमानैः तेषां प्रचण्डता दर्शिता। रामोऽपि तां वृष्टिं धैर्येण सोढ्वा प्रत्यवरोधयत्; आहतः स्रवद्रुधिरोऽपि न विचचाल, वज्राघातेषु पर्वत इव, मेघावृत इव च सायाह्नसूर्यः। देवगन्धर्वसिद्धमहर्षयः सहस्रैः परिवृतं एकं वीरं दृष्ट्वा शोकं जग्मुः, एकाकिनः धर्मरक्षणस्य महत्त्वं प्रकाशयन्तः। अथ रामः शतानि सहस्राणि च ऋजुगामिनः शरान् मुमोच, यमपाशा इव ते राक्षसानां प्राणान् अपाहरन्। स धनूंषि ध्वजान् कवचानि शिरांसि बाहून् चिच्छेद; सारथीन् अश्वारोहिणः गजारोहिणः पदातीन् च निहत्य रणभूमिं छिन्नाङ्गैः भग्नायुधैश्च पूरयामास। अवशिष्टाः खरं प्रति पलायिताः; दूषणेन ते पुनः संहृताः सर्वतोऽभ्यपतन्। तदा रामः भीषणनादं कृत्वा गान्धर्वास्त्रं प्रदर्शयामास; दशदिशः शरैः पूरयन् आकाशे तम इव जनयामास। अन्ते सर्गः घोरवधवर्णनैः समाप्तः—क्षात्रधर्मस्य नीतिनाट्यरूपे रणक्षेत्रस्य काव्यात्मकं लेखाजोखं च कृत्वा।
Sarga 26
दूषणवधः (The Slaying of Dūṣaṇa and the Rout of Khara’s Host)
अस्मिन् सर्गे दूषणस्य वधः खरस्य सेनायाः विनाशः च वर्णितः अस्ति। स्वसैन्यं नश्यमानं दृष्ट्वा दूषणः पञ्चसहस्रं राक्षसान् युद्धाय आदिष्टवान्। ते राक्षसाः शूलैः, पट्टिशैः, शिलाभिः, वृक्षैः च रामस्य उपरि प्रहारं कृतवन्तः। श्रीरामः शान्तचित्तेन बाणवर्षं कृत्वा दूषणस्य रथं, सारथिं, अश्वान् च नाशितवान्। यदा दूषणः लौहपरिघं गृहीत्वा रामं प्रति धावितवान्, तदा रामः तस्य बाहू छिनत्ति, सः च छिन्नदन्तः गजः इव भूमौ पतितवान्। तदा अन्तरिक्षे सिद्धाः 'साधु साधु' इति रामं तुष्टुवुः। तदनन्तरं महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथी च इति त्रयः सेनापतयः क्रुद्धाः सन्तः रामं प्रति धावितवन्तः। रामः महाकपालस्य शिरः चिच्छेद, प्रमाथिनं बाणैः ममर्द, स्थूलाक्षस्य च नेत्रे पूरयामास। एवं रामः क्षणमात्रेण दूषणस्य पञ्चसहस्रं अनुचरान् यमलोकं प्रेषितवान्। रामः एकाकी एव चतुर्दशसहस्रं राक्षसान् हतवान्, येन रणभूमिः कर्दमभूता अभवत्। अन्ते खरः क्रुद्धः सन् वज्रधरः इन्द्रः इव महता रथेन रामं प्रति ययौ।
Sarga 27
त्रिशिरोवधः (The Slaying of Triśiras) — Araṇyakāṇḍa, Sarga 27
अस्मिन् सर्गे जनस्थानयुद्धस्य वर्णनं वर्तते। यदा खरः रामं प्रति गच्छति, तदा त्रिशिराः तं निवार्य स्वयं रामेण सह योद्धुम् इच्छति। सः प्रतिज्ञां करोति यत् सः रामं हनिष्यति तथा च खरं साक्षिरूपेण स्थातुं कथयति। अनुज्ञां प्राप्य त्रिशिराः देदीप्यमानं रथम् आरुह्य रामं प्रति बाणवर्षं करोति। रामः आदौ शान्तः तिष्ठति, किन्तु यदा त्रिशिराः तस्य ललाटे त्रिभिः बाणैः प्रहरति, तदा रामः क्रुद्धः भवति। सः चतुर्दशभिः तीक्ष्णबाणैः राक्षसस्य वक्षःस्थलं विध्यति, तस्य चतुरः अश्वान् सारथिं च पातयति। अन्ते रामः त्रिभिः क्षिप्रैः बाणैः त्रिशिरसः त्रीणि शिरांसि छिनत्ति। तद् दृष्ट्वा खरः क्रुद्धः सन् राहुः यथा चन्द्रं ग्रसते, तथा रामं प्रति धावति।
Sarga 28
खररामयुद्धम् — The Battle of Khara and Rama (Aranya Kanda, Sarga 28)
एतस्मिन् सर्गे खरो रामेण निहतानां स्वबलानां विनाशं दूषणत्रिशिरसोश्च पतनं दृष्ट्वा भयक्रोधसमन्वितः समरायाभ्यपतत्। स घनैः शरवर्षैः सर्वं नभः पूरयामास, यथा सूर्यः अपि तिरोहित इवाभवत्; नालीकविकर्ण्यादिभिः विशिष्टैः शरैश्च रामं जघान, यम इव पाशहस्तः प्राणिनां दृष्टिगोचरः। रामं श्रान्तमिव मन्यमानः खरोऽतितरां प्रहारान् प्रावर्तयत्; धनुषो गृहीतप्रदेशे छित्त्वा, कवचं च ताडयित्वा पतितं चकार। ततः श्रीरामः अन्यं महद्धनुः सज्यीकृत्य, अगस्त्यदत्तपरम्परासम्बद्धं वैष्णवं धनुः समादाय, रणभूमौ प्रतिपन्नपराक्रमः समभ्यवर्तत्। ततो रामः खरस्य रथध्वजं भङ्क्त्वा, युगं हयान् सारथिं दण्डं अक्षं च क्रमशो निहत्य, तस्य धनुरपि चिच्छेद; अन्ते त्रयोदशेन शरेण निर्णायकं व्रणं कृत्वा खरं विव्याध। खरो रथात् पतितः, गदां गृहीत्वा भूमौ स्थितः; देवाः महर्षयश्च विमानैः समागत्य रामस्य धर्म्यं शौर्यकर्म प्रशशंसुः। अयं सर्गः संयतवीर्यस्य, शरवृष्टिसंमर्देऽपि नीतिस्पष्टतायाश्च, तथा धर्मबलस्य दिव्यसाक्षित्वस्य च पुनरावृत्तिं बोधयति।
Sarga 29
अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः (Sarga 29: Rama’s Admonition to Khara and the Shattering of the Mace)
अस्मिन् सर्गे निर्णायकाय शस्त्रविनिमयाय पूर्वं वाक्ययुद्धरूपा संवादप्रवृत्तिः दृश्यते। रथविहीनः खरो गदापाणिः स्थितः; तं प्रति रामः प्रथमं मितया शिक्षाप्रधानया वाणीया उपदिश्य, अनन्तरं कठोरया अभियोगवद्भावेन भाषते। स खरस्यानाचारं लोकविरुद्धं मन्यते, पापकर्मणां कर्मफलनियतिं प्रतिपादयति, घोरपापकर्तॄणां निग्रहार्थं राजधर्मस्य प्रतिनिधिरिव स्वात्मानं घोषयति। रामः स्पष्टं युद्धपूर्वकं भविष्यद्वचनं करोति—हेमवर्णैः शरैः खरो विद्धो भविष्यति; दण्डकारण्ये ये धर्मनिष्ठा मुनयः तेन हिंसिताः भक्षिताश्च, तान् एव स धर्मात्मानः अनुगमिष्यति। ये ऋषयः तेन पीडिताः, ते तस्य पतनं द्रक्ष्यन्ति इति स प्रतिजानाति। खरस्तु तिरस्कारपूर्वकं प्रत्युत्तरं ददाति—रामस्य वाक्यं वृथा गर्वोक्तिमिति मन्यते, शौर्यं तु कर्मणि न वाचि इति प्रतिपादयन् स्वस्यैव पर्याप्तिं रामवधाय ब्रूते। स आत्मानं पाशहस्तं यममिवान्तकं तुलयति, सूर्यास्तसमीपत्वात् विलम्बितं युद्धं न शोभते इति वाक्यं संक्षिप्य कर्मणि प्रवर्तते। ततः स दीप्तां गदां वज्रकल्पां प्रक्षिपति; सा वृक्षगुल्मान् दहन्तीवाभ्येति, किन्तु रामः मध्यगगने तां शरैर्बहुभिः प्रतिहत्य खण्डशः चूर्णयति, एवं संकटं निरस्य स्पष्टं रणकौशलाधिक्यं दर्शयन् सर्गं समापयति।
Sarga 30
खरवधः — The Slaying of Khara (Janasthana Battle Climax)
अस्मिन् सर्गे जनस्थानयुद्धस्य निर्णायकः प्रसङ्गः संवादैः शस्त्रप्रयोगैश्च सुसंयोजितः समाप्यते। रामः प्रथमं खरस्य गदां शरैर्भित्त्वा स्मितपूर्वं तीक्ष्णं निग्रहवचनं ब्रवीति—खरस्य दर्पो मिथ्येति, राक्षसान् आश्वासयितुं कृताः प्रतिज्ञा अपि व्यर्था इति, तथा ब्राह्मणप्रवर्तितयज्ञजीवनस्य नित्यविघ्नकर्ता स एव इति दोषं प्रकाशयति; तस्य भयेन मुनयः सत्रेषु भयाकुलाः सन्तो हविर्ददतीति च। खरः तु परुषवाक्यैः प्रत्युत्तरं दत्त्वा रामवचनं मृत्युपाशेन विवेकहरणमिव मन्यते, निर्भयत्वं दर्पेणैव व्याचष्टे। ततः स त्वरितं शस्त्रान्तरं मृगयमाणः महान्तं शालवृक्षम् उत्पाट्य प्रक्षिपति; रामः शरवर्षेण तं भस्मीकृत्य, अग्निसदृशं ब्रह्मदण्डोपमं इन्द्रदत्तमिव शरं संधान्य खरस्य वक्षसि निहन्ति। खरः वृत्त्रबलनमुच्यादीनामिव दृष्टान्तैः पतति। ततः समागताः राजर्षयः देवाश्च रामस्य शीघ्रकारित्वं प्रशंसन्ति, दण्डकारण्ये धर्माचारस्य निर्भयत्वं पुनः प्रतिष्ठितमिति च। अन्ते लक्ष्मणः सीतां नीत्वा प्रत्यागच्छति; सीता अनाहतं रामं परिष्वज्य, रणजयस्य गृहस्थाश्रमतपस्विहितैः सह समन्वयमिव दर्शयति।
Sarga 31
अकम्पनवृत्तान्तः — Akampana Reports Janasthana; Ravana Plans Sita’s Abduction
अस्मिन् सर्गे अकम्पनः जनस्थानात् पलायित्वा लङ्कां प्रविश्य रावणं निवेदयति—राक्षसानां पराभवः, खरदूषणयोः निधानं, तथा रामस्य अद्भुतं शौर्यं च। स रामस्य बाणान् सुवर्णपक्षानिव वर्णयति, ये पञ्चफणिभुजङ्गरूपेण परिणमन्ति। रावणः प्रथमं क्रोधेन अविश्वासं दर्शयन् प्रश्नैः प्रतिप्रश्नैश्च तं तर्जयति, अनन्तरं विस्तरेण वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छति। अकम्पनः तदा रामस्य पराक्रमं लोकातीतोपमानैः प्रवर्धयति—नदीः स्तम्भयितुं, वायुम् उदधिं च निग्रहीतुं, नभः-तारागणं च विचालयितुं, जगत् संहर्तुं पुनः स्रष्टुं च समर्थ इव इति। ततः स उपायं दर्शयति—सीता एव रामस्य दुर्बलस्थानम्; तां हृत्वा रामस्य धैर्यं भेदयितुं शक्यमिति। रावणः तद्वचनं गृह्णाति, प्रभाते कर्तुम् इति निश्चय्य सूर्यप्रभेण रथेन मारीचं प्रति प्रयाति। मारीचाश्रमे सत्कारः कृतः; रावणः सीताहरणे सहाय्यं याचते। मारीचः तु रामं प्रति वैरं कर्तुं मृत्युसमानम् इति निवारयति, पशु-रणोपमानैः दीर्घया वाचा भयम् उपदिशति। अन्ते रावणः तात्कालिकं निवर्त्य लङ्कां गच्छति, सीताहरणयोजनायाः दृढीकरणं च भवति।
Sarga 32
अरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā’s Report to Rāvaṇa and the Panegyric of His Might
अस्मिन् सर्गे युद्धोत्तरवृत्तान्तात् रणनीतिविस्तारपर्यन्तं कथाप्रवाहः प्रवर्तते। रामेण एकाकिना खरदूषणत्रिशिरश्चतुर्दशसहस्रराक्षसाश्च निहता इति दृष्ट्वा शूर्पणखा मेघगर्जितसदृशं नादं कृत्वा भयाकुला क्षुब्धा च लङ्कां प्रति जगाम। तत्र सा रावणं श्रीमदासनस्थं ददर्श—राजचिह्नैः समलङ्कृतं, देवासुरसङ्ग्रामेषु प्राप्तैः विकटैः शरीरलक्षणैः शोभितं, अतिमानुषशक्तिसम्पन्नं च। तस्य स्तुत्यात्मकवर्णने दिव्यायुधैरपि अवध्यत्वं, यज्ञविघ्नकरणशक्तिः, कुबेरविजयः पुष्पकविमानहरणं, तथा वरप्रभावात् ‘मनुष्येभ्यः’ पराङ्मुखभयाभावश्च निरूप्यते; एतेन तस्य पराक्रमः महत्त्वेनोन्नीयते, तस्यैव विरोधाभासरूपा मानुषवध्यता पूर्वसूच्यते। अन्ते लक्ष्मणेन विकृताङ्गी शूर्पणखा राक्षससभां प्रविश्य रावणस्य समीपं गत्वा कठोराम् आरोपयुक्तां वाणीम् आरभते। सा रावणस्य चित्तं रामसीतयोः प्रति प्रवर्तयितुं कारणशृङ्खलां च महाविपत्तेः दिशि प्रवाहयितुं प्रवृत्ता भवति।
Sarga 33
शूर्पणखाया रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Surpanakha’s Political Admonition to Ravana)
अरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशे सर्गे शूर्पणखा दुःखार्ता रावणं मन्त्रिसमूहमध्ये उपविष्टं समुपगम्य दीर्घं नीत्युपदेशं करोति। सा तं विषयासक्त्या मदान्धं, साहसप्रवृत्तं, स्वराज्येऽपि जायमानान् उपद्रवान् अविवेकेन न पश्यन्तं च निगर्हयति। नीतिशास्त्रस्य मुख्यं तत्त्वं बुद्धिबलम् इति दर्शयित्वा—राजानः गूढचरैः दूरस्थमपि पश्यन्तीति ‘दीर्घदर्शिनः’ कथ्यन्ते; त्वं तु ‘अचरः’, कुमन्त्रितः, अत एव जनस्थानविपत्तिं न ज्ञातवान् इति दोषयति। ततः सा जनस्थानस्य महाविनाशं निवेदयति—रामेणैकेनैव खरदूषणौ चतुर्दशसहस्रैः सह राक्षसैः निहताः; मुनयः निर्भयतां गताः, दण्डकारण्यं शान्तिं प्राप्तम्, जनस्थानं तु विध्वस्तम् इति। अनन्तरं सा राजधर्मनीतिं सामान्यतया प्रतिपादयति—तीक्ष्णः, अदाता, दर्पी, मायावी, क्रोधपरायणो वा राजा शरणागतानां भक्तिं न लभते; विपत्तौ स्वजनाः अपि प्रतिकूलाः स्युः; राज्यच्युतो राजा सामर्थ्यवानपि निरर्थकः भवति। अन्ते सा जागरूकता, इन्द्रियनिग्रहः, कृतज्ञता, धर्मपालनं, न्यायः इत्यादीनि राजगुणान् प्रशंसति। तदनन्तरं रावणः तया निर्दिष्टान् दोषान् मनसि बहुधा चिन्तयन्, भाविन्याः क्रियायाः प्रति नीत्या प्रवृत्तिं सूचयति।
Sarga 34
आरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā Reports to Rāvaṇa; Rāma’s Might and Sītā’s Description
मन्त्रिभिः परिवृते सभामध्ये रावणः शूर्पणखायाः क्रूरवाक्येन क्रुद्धः सन् तामनुशास्य व्यवस्थितैः प्रश्नैः पप्रच्छ—कोऽसौ रामः, कीदृशो रूपेण, कियद्बलपराक्रमः, किमर्थं च दुर्गमे दण्डकारण्ये प्रविष्ट इति। सा तदा युद्धवृत्तान्तमिव निवेदयामास—रामस्येन्द्रधनुरिव धनुः, शीघ्राः सरलाः शराः, येन जनस्थानस्य राक्षसबलं क्षणेन विनाशितम्; खरदूषणादयश्च निहताः। तद्विनाशं सा मेघवातवृष्टिहतपक्वशस्यनाशेनोपमायां निरूपयामास। अनन्तरं सा सैन्यवृत्तान्तात् परामर्शं प्रति प्रवृत्ता—लक्ष्मणं रामस्य समबलपराक्रमं दक्षिणहस्तमिव च वर्णयामास। सीतां च चन्द्रमुखीं सुवर्णवर्णां शुभलक्षणां दिव्योपमां च प्रशशंस। ततः सा रावणं प्रचोदयामास—सीतां वधूत्वेनापहृत्य, रामलक्ष्मणौ हत्वा, राक्षसानां हितं साधय इति। अत्रैव सा नीत्यर्थं सूचयामास—रामः स्त्रीवधं प्रति संकोचवानिति; तेनैव मम जीवितं जातम्, तदाश्रित्य उपायोऽयं कार्य इति।
Sarga 35
मारीचाश्रमगमनम् (Ravana’s Journey to Maricha’s Hermitage)
अरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशे सर्गे रावणस्य क्रोधात् प्रज्ञापूर्वकं कृत्यनिश्चयपर्यन्तं परिवर्तनं वर्ण्यते। शूर्पणखायाः रोमाञ्चजनकं वृत्तान्तं श्रुत्वा स मन्त्रिभ्यः सम्यक् विरम्य गुणदोषान् बलाबलविचारं च कृत्वा गुप्तं यानशालां गत्वा रथं योजयितुमाज्ञापयामास। ततो दशशीर्षस्य विंशतिभुजस्य श्वेतच्छत्रचामरधारिणः सुवर्णकुण्डलभूषितस्य मेघविद्युत्सदृशप्रभस्य राजभयङ्कररूपं बहुभिरुपमाभिरलङ्कृत्य निरूप्यते। तस्य यात्रा समुद्रतीरवनप्रदेशस्य निरीक्षणमिव भवति—समुद्रसमीपपर्वताः, पद्मसरांसि, वेदिकायुक्ताश्रमाः, चन्दनागरुगन्धवनानि, तीरे शोष्यमाणमुक्ताः, शङ्खप्रवालानि, सुवर्णरजतसञ्चयाश्च; धान्यसमृद्धाः पुर्यः स्त्रीभिः पशुभिश्च युद्धोपकरणैश्च परिपूर्णाः। अत्र ‘सुभद्रा’ नाम वटवृक्षः कथान्तररूपेण निर्दिश्यते—यस्य शाखां गरुडः गजकूर्मौ वहन् भग्नवान्, तत्र मुनीन् रक्षित्वा पश्चादिन्द्रभवनात् अमृताहरणनिश्चयं चकार। समुद्रस्य परं तीरं तीर्त्वा रावणः एकान्तं पुण्याश्रमं प्राप्य मारीचं तपस्विरूपेण वसन्तं ददर्श—मृगचर्मवल्कलधारिणं नियताहारं शान्तचित्तं च। मारीचः विधिवत् सत्कारं कृत्वा लङ्कावृत्तान्तं रावणस्य शीघ्रागमनकारणं च पप्रच्छ; रावणोऽपि स्वाभिप्रायं वक्तुमुद्यतः सर्गं मन्त्रणाकूटयोजनासन्धौ समापयति।
Sarga 36
मारीचप्रलोभनम् / Ravana Solicits Maricha’s Aid (Golden Deer Stratagem)
अस्मिन् सर्गे रावणः अन्त्योपायभूतं मारीचं प्रति गत्वा स्वं “दुःखितम्” इव दर्शयन् तस्य शरणं याचते, तस्य सामर्थ्ये च आश्रयं करोति। स जनस्थानविनाशं निवेदयति—खरदूषणत्रिशिरसां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां च मनुष्येण रामेण निहतत्वम्—ततः प्रतिशोधं साधयितुं रामस्य निन्दां कृत्वा भयशङ्कां शमयितुं प्रयत्नं करोति। योजना स्पष्टा—मारीचः दिव्यकाञ्चनमृगरूपं धृत्वा रामाश्रमस्य पुरतः सीतायाः समक्षं विचरेत्, तया ग्रहणार्थं याचिते रामलक्ष्मणौ सीतायाः समीपात् दूरं नयेत्। तयोः वियोगे रावणः “राहुरिव चन्द्रप्रभाम्” सीताम् अपहरिष्यति, अनन्तरं शोकाकुलं रामं हन्तुम् इच्छति। सर्गान्ते मारीचः रामनामश्रवणमात्रेणैव भयेन देहधर्मान् दर्शयति—मुखशोषः, स्तब्धदृष्टिः—रावणं प्रति सत्कारपूर्वकं सत्योपदेशं ददाति, रामस्य पराक्रमं जानन् तस्योपायस्य महद्भयं सूचयति।
Sarga 37
मारीचोपदेशः — Maricha’s Counsel to Ravana (On Rama’s Dharma and the Peril of Abduction)
अरण्यकाण्डे सप्तत्रिंशे सर्गे रावणस्य सीताहरणाभिप्रायं श्रुत्वा महाप्राज्ञो वाक्यविशारदश्च मारीचः उपदेशं ददाति। स प्रथमं नीतिधर्मयोः सामान्यं वचनं स्थापयति—प्रियं वदितुं सर्वेषां शक्यं, हितं तु यद्यपि अप्रियमिव भाति तथापि वक्तुं श्रोतुं च दुर्लभम्। ततः स रावणस्य राज्यदोषान् निर्दिशति—अविचारप्रवृत्तिः, अविश्वसनीयगुप्तचराभावः, कामवशता च; एतादृशो नृपः स्वात्मानं बान्धवान् च राष्ट्रं च विनाशयति। अनन्तरं मारीचः रामस्य धर्ममूर्तित्वं विस्तरेण वर्णयति—स न क्रूरः, न मूढः, जितेन्द्रियः, सत्यवादी, मर्यादानिष्ठश्च। वनवासोऽपि तस्य स्वेच्छया कृतः—दशरथस्य सत्यरक्षणाय कैकेय्याः वरवचनपालनाय च; न राज्यलोभेन न भोगलालसेन। ततः स दृष्टान्तैः भयप्रदर्शनं करोति—सीता रामात् न विच्छिद्यते, यथा सूर्याद् रश्मिः; रामोऽप्रवेश्य इव वह्निः, यस्य ज्वालाः शराः, इन्धनं धनुः खड्गश्च। स चेतयति—रणे रामदर्शनमेव मृत्युसमानम्; अतः मन्त्रिभिः सह विचार्य, विशेषतः विभीषणेन सह, बलं गुणं हितं च तुलयित्वा एव कर्म कर्तव्यम्। दक्षिणपाठे पुनरुक्तयः उपदेशस्य शिक्षाप्रवाहं दृढयन्ति, तदनादरेण अनिवार्यं विनाशं सूचयन्ति।
Sarga 38
अष्टत्रिंशः सर्गः — मारीचोपदेशः (Maricha’s Warning and the Memory of Rama’s Power)
अस्मिन् सर्गे मारीचः स्वानुभूतं वृत्तान्तं निवेद्य रावणं प्रति निवारणोपदेशं ददाति। स दण्डकारण्ये पूर्वं सहस्रगजबलसमः, मेघश्यामप्रभः, आयुधधारी भयानकश्च सन् मुनिभक्ष्यतां गत इति स्वकृतं पापं स्मारयति। ततः विश्वामित्रयागे रामस्य पूर्वरक्षणकर्म स्मरति—यागवेद्यां रामः शशिसमप्रभः, तरुणः, तपस्विसदृशसरलवेषः, शान्तचित्तः स्थित इति। यदा मारीचो यागवेदिं आक्रमत्, तदा रामोऽनुद्विग्नः धनुरारोप्य तीक्ष्णं शरं मुमोच; तेन स मारीचः शतयोजनानि समुद्रं प्रति क्षिप्तः। रामः तं न जघान, किन्तु तस्य सहचराः निहताः। एतत् प्रमाणीकृत्य मारीचः रावणं परदाराभिगमनात् निवारयति, सीताकारणेन लङ्काविनाशं पूर्वं वदति, पापसङ्गस्य च संसर्गदोषं दर्शयति—सर्पकुण्डे मत्स्याः इव नश्यन्तीति। एवं स्मृतिः, धर्मनीतिः, राजदृष्टिश्च एकत्र समन्विता निवारणवाणी भवति।
Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः (Aranyakanda 39): राक्षसस्य रामत्रासवर्णनम् / The Demon’s Account of Rama-Fear
अस्मिन् सर्गे मारीचः रावणं प्रति स्वस्य भीतिपूर्णं अनुभवं निवेदयति। सः कथयति यत् पुरा सः द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सह मृगरूपं धृत्वा दण्डकारण्यं प्रविश्य ऋषीन् यज्ञादिषु पीडयति स्म। तत्र सः रामं, सीतां, लक्ष्मणं च अपश्यत्। रामं केवलं बालतापसं मत्वा सः तीक्ष्णशृङ्गमृगरूपेण तं हन्तुं धावितः। किन्तु रामः अनायासेनैव वज्रतुल्यान् त्रीन् बाणान् मुमोच। ते बाणाः मारीचस्य द्वौ सहचरौ जघ्नुः, मारीचः तु कथमपि प्राणं रक्षित्वा पलायितः। तदारभ्य सः रामभयात् संत्रस्तः अभवत्। इदानीं सः 'वृक्षे वृक्षे पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम्' इति वदन् सर्वत्र राममेव पश्यति। 'र' कारेण आरभ्यमाणानि पदानि अपि तस्मै भयं जनयन्ति। अतः सः रावणं बोधयति यत् रामेण सह वैरं न कर्तव्यं, अन्यथा सः सपरिवारं नक्ष्यति।
Sarga 40
मारीचोपदेश-प्रतिषेधः / Ravana Rejects Maricha’s Counsel and Orders the Golden Deer Deception
अरण्यकाण्डे चत्वारिंशे सर्गे मन्त्र-राजधर्म-बलप्रयोगयोः सूक्ष्मो विचारः प्रदर्श्यते। मारीचो हितं कल्याणकरं च मन्त्रं ददाति; किन्तु रावणः “मरणेच्छुः औषधं न गृह्णाति” इव तं पराङ्मुखः कृत्वा कठोरैः तिरस्कारवाक्यैः प्रत्यवदत्। स च मन्त्रिणां वाक्यनियमं निरूपयति—पृष्ट एवाञ्जलिं कृत्वा विनयेन यथोचितं वदेत्—इति; तदेव तु हितवचनं निरोद्धुं शस्त्रवत् उपयुङ्क्ते। अनन्तरं राजस्वरूपसिद्धान्तं प्रवर्तयति—राजानः पञ्चरूपा इव वह्निरिन्दुर्वरुणो यमोऽथ शक्र इति; तेन तेजः, शौर्यं, सौम्यं, शासनं, दण्डकृपा च राजनि निहिता इति सर्वावस्थासु पूज्यत्वं प्रतिपादयति। ततः स्वाधीनतां स्थापयित्वा कार्यादेशं ददाति—मारीचः रजतबिन्दुभिः चित्रितं सुवर्णमृगं भूत्वा रामाश्रमसमीपे सीतायाः पुरतः प्रादुर्भवेत्, रामं मोहयित्वा दूरं नयेत्। रामे निर्गते मारीचः रामसदृशस्वरेण “हा सीते, हा लक्ष्मण” इति क्रोशेत्, येन सीताप्रेरितो लक्ष्मणोऽपि गच्छेत्। ततः रावणः इन्द्र इव शचीं वैदेहीं हर्तुम् अभिप्रैति; आज्ञापालनाय मारीचाय राज्यस्यार्धं प्रतिजानाति, अननुज्ञायां तु तत्क्षणवधेन भयेन बाधते। एष सर्गः दर्शयति—अहङ्कार-नियतिवशता-त्रासेन च यदा मन्त्रः अवमान्यते तदा नीतिधर्मः पतति।
Sarga 41
मारीचस्य रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Maricha’s Counsel on Kingship and Ruin to Ravana)
अरण्यकाण्डे एकचत्वारिंशे सर्गे मारीचः राजाज्ञया स्वहितविरुद्धं नियुज्यमानः रावणं प्रति तीक्ष्णं नीत्युपदेशं करोति। स पृच्छति—कः त्वां विनाशमार्गे नीतवान्, येन पुत्रान् राज्यं च मन्त्रिणश्च नश्येयुः? कामवशं नृपं अधर्मपथे गच्छन्तं यो निवारयितुं न शक्नोति, तादृशान् अमात्यान् स निन्दति। मारीचः राजधर्मं प्रतिपादयति—राजा धर्मस्य जयस्य च मूलम्; तस्मात् स रक्षितव्यः सुशिक्षितश्च। परन्तु रूक्षः क्रूरः अविनीतश्च राजा राज्यं न यथावत् शासितुं शक्नोति। स दृष्टान्तैः दर्शयति—मन्दसारथिना विषमे पथि शीघ्राश्वा इव अमात्याः राज्ञा सह पतन्ति; परदोषैः अपि सज्जनाः विनश्यन्ति; क्रूरराज्ये प्रजाः न समृद्धिं यान्ति, शृगालेन रक्षिताः मेषा इव। अन्ते स भविष्यद्वाणीं करोति—यदि त्वं मम साहाय्येन सीताम् अपहरिष्यसि, तर्हि रावणो मारीचो लङ्का राक्षसाश्च सर्वे नश्यन्ति; रामः प्रथमं मारीचं हनिष्यति, ततः शीघ्रं रावणमपि। उपसंहारे स नीतिवाक्यं वदति—मरणासन्नाः हितैषिभिः प्रदत्तमपि हितवचनं न गृह्णन्ति।
Sarga 42
मायामृगप्रकरणम् (The Illusory Deer Episode: Ravana and Maricha at Rama’s Hermitage)
अरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशे सर्गे रावणस्य मायोपायस्य कार्यानुष्ठानं निरूप्यते। पूर्वं भयात् प्रतिषेधं कृत्वापि, रामदर्शनभयेन व्याकुलो मारीचः रावणेन सह गन्तुं संमतिं ददाति। तौ रत्नविभूषितेन रथेन, गर्दभसदृशैः विकृतैः युक्तैः, नगराणि वनानि पर्वतान् नदीन् जनपदान् पुराणि च अतिक्रम्य दण्डकारण्यं रामाश्रमं च प्राप्नुतः; स च आश्रमः कदलीवनपरिवृत इति वर्ण्यते। रावणः रथात् अवतीर्य मारीचस्य हस्तं गृहीत्वा शीघ्रं कर्म प्रवर्तयितुं आज्ञापयति। ततः मारीचो मायया परमविचित्रं मृगं रूपं बिभर्ति—पद्मवर्णच्छविः, इन्द्रधनुःसदृशपुच्छः, रत्नखचितशृङ्गः, रजतबिन्दुभिरङ्कितः, नानाधातुवर्णविभूषितश्च। स मृगः आश्रमद्वारसमीपे इतस्ततः सञ्चरन्, यूथैः सह मिश्रितः, मण्डलानि कृत्वा प्लवमानः, कोमलपल्लवान् च चरन्, अन्यान् मृगान् न हिंसन्, स्वदुष्टाभिप्रायं गूढयति। सीता कर्णिकाराशोकाम्रवृक्षेभ्यः पुष्पाणि सञ्चिन्वती तं अपूर्वं रत्नमयमृगं दृष्ट्वा विस्मयेन स्नेहेन च निरीक्षते। स मायामृगः वनं प्रभासयन्निव दृश्यते, एवं रावणस्य योजनायाः मुख्यं आकर्षणं सिद्धिं गच्छति।
Sarga 43
मायामृगदर्शनम् (The Vision of the Illusory Deer)
आश्रमसमीपे पुष्पसञ्चयार्थं गता सीता अद्भुतं मृगं ददर्श। तस्य पार्श्वे सुवर्णरजतप्रभे, देहश्च रत्नबिन्दुभिरिव चित्रितः, चन्द्रप्रख्यया कान्त्या विराजमानः। सा विस्मिता रामं लक्ष्मणं च आहूय वन्यपशूनां बहुविधतां वर्णयामास, एवंरूपं मृगं कदापि न दृष्टपूर्वमिति चोवाच; तत् जीवग्राह्यं कृत्वा भविष्यति राजभवनस्य कौतुकभूतमिति, अथवा तस्य दिव्यचर्मार्थं हन्तव्यमिति याचते। लक्ष्मणः तु शङ्कितमनाः तद् मृगं मायामृगमिति मन्यते, मारीचस्य रूपान्तरमिति च निर्दिशति; रत्नमयमिव प्राणी लोके न सम्भवतीति, एषा माया एवेत्यभिप्रायं प्रकटयति। तथापि सीता चर्मसौन्दर्यलोभेन पुनः पुनः प्रार्थयते। रामोऽपि तस्य मृगस्य दर्शनात् आकृष्टः, किन्तु रक्षाधर्मं पुरस्कृत्य लक्ष्मणं आदेशयति—आश्रम एव तिष्ठ, मैथिलीं सततं रक्ष, जटायुषं च सहायं कुरु। ततः स शीघ्रं तन्मृगं हन्तुं वा ग्रहीतुं वा प्रतिज्ञाय निर्जगाम; एवं तयोर्वियोगस्य उपायः सिद्धो, येन परं संकटस्य क्रमः प्रवर्तते।
Sarga 44
मारीचवधः — The Slaying of Maricha (Golden Deer Deception)
अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशे सर्गे मारीचस्य मृगरूपधारणेन मायाप्रपञ्चः प्रतिपाद्यते। रामः स्वर्णहस्तं खड्गं बद्ध्वा त्रिवक्रं धनुः सज्यीकृत्य द्वौ तूणीरौ गृहीत्वा तं रमणीयं मृगं पश्यन् अनुधावति। स मृगः पुनःपुनरदृश्यो भूत्वा दृश्यते, आश्रमात् दूरं दूरं नयति; शरत्कालचन्द्रस्य मेघैः कदाचित् संवृतस्य कदाचित् प्रकाशमानस्योपमा तस्य छलदर्शनं दृढीकरोति। वृक्षसमूहात् पुनरुदिते मृगे रामः निश्चयं कृत्वा ब्रह्मनिर्मितं सर्पफूत्कारनिनादं बाणं मुमोच; स बाणः मृगदेहं विदार्य मारीचस्य हृदयं भित्त्वा निपातयति। ततः स मृगमायां विहाय महाकायो राक्षसः प्रादुर्भवति। मरणकाले च स मनोयुद्धं कृत्वा रामस्वरं अनुकरणं कृत्वा “हा सीते, हा लक्ष्मण” इति क्रोशति, यत् सीता लक्ष्मणं प्रेषयेत्, रावणः एकाकिनीं तां हरेदिति। रामः लक्ष्मणेन पूर्वमेवोक्तं मायात्वं जानन्नपि भयवेगेन व्याकुलः, अन्यस्मात् मृगात् मांसं गृहीत्वा जनस्थानं प्रति शीघ्रं निवर्तते; अयं सर्गः अनुधावनात् अनिष्टप्रसङ्गस्य द्वारं भवति।
Sarga 45
सीतया लक्ष्मणप्रेषणम् — Sita urges Lakshmana to seek Rama (The crisis of the ‘distressed voice’)
वनमध्ये रामस्वरूपं करुणक्रन्दनं श्रुत्वा सीता व्याकुला लक्ष्मणं शीघ्रं गत्वा रामस्य स्थितिं परीक्षितुमाज्ञापयति। लक्ष्मणस्तु सीतां न परित्यक्तुमिच्छन् रामस्य अजेयत्वं प्रतिपादयति—देवगन्धर्वमनुष्यपशुराक्षसादयः कश्चिदपि तं जेतुं न शक्नोतीति; तच्च क्रन्दनं मायाकृतं गन्धर्वनगरोपमं भ्रममपि स्यादिति मन्यते। सीतायाः भयम् आरोपे परिणमति; सा लक्ष्मणस्य विलम्बं गूढद्वेषरूपं मन्यते, भरतेन सह संधिं च, स्वयमपि मां प्रति काममिति च शङ्कते, तदपाकरोति च रामे निष्ठां प्रतिज्ञाभिः प्रकाशयति। लक्ष्मणः प्रथमं संयतः, पश्चात् कटुवचनदोषं निर्दिश्य वनदेवताः साक्षिणः कृत्वा सीतायाः रक्षणाय तान् प्रार्थयन् रामं प्रति गन्तुं निश्चिनोति। स घोरान् निमित्तान् निवेदयन् पुनर्मिलनस्य संशयं च सूचयति। सीता रामवियोगे प्राणत्यागं धमयति, रुदती शोकात् स्वदेहं ताडयति; लक्ष्मणः तां सान्त्वयित्वा प्रणम्य पुनः पुनः पश्यन् रामसमीपं प्रति प्रस्थितः।
Sarga 46
रावणस्य परिव्राजकवेषेण सीतासमीपगमनम् (Ravana Approaches Sita Disguised as a Mendicant)
अस्मिन् सर्गे लक्ष्मणः सीतायाः परुषवचनैः क्षतः सन् अपि रामस्य कल्याणं चिन्तयन् शीघ्रं प्रस्थितः; तेन सीता जनकात्मजा एकाकिनीव दृश्यते। तदवसरं प्रतीक्ष्य रावणः अन्तरप्रेप्सुः सन् परिव्राजक-भिक्षु-द्विजातिवेषं धारयति—काषायवस्त्रं, शिखां, छत्रम्, उपानहौ, यष्टिं, कमण्डलुं पात्रं च—सीतासमीपं शनैः अभिचक्रमे। तस्य उग्रतेजःकर्मणः सूचनां वनप्रकृतिरपि ददाति—द्रुमाः कम्पन्ते, मारुतो न प्रवाति, गोदावरी भयात् स्तिमिता इव भवति। रावणः सीतां दृष्ट्वा देव्या अप्सरसा लक्ष्म्या रत्या चोपमानैः प्रशंसन् तस्याः रूपवर्णनं विस्तरेण करोति। ततः ‘अरण्ये वासो न युक्तः’ इत्युपदेशच्छलेन नगरभोगसमृद्धिं सूचयति, ‘कासि कस्य’ इत्यादिभिः प्रश्नैः परिचयं याचते। सीता अतिथिसत्कारधर्मेण ब्राह्मणवत् तं मन्यमाना आसन-पाद्य-भोजनैः पूजयति; तस्याः सौम्यभाषिण्याः निरीक्षणेन रावणो बलात् हरणनिश्चयं करोति। अन्ते सीता रामलक्ष्मणयोः प्रतीक्षां कुर्वती वनमेव पश्यति, न तु तौ; एवं सर्गः सीताहरणस्य तात्कालिकभूमिकां दृढयति।
Sarga 47
सीतारावणसंवादः — Ravana Reveals Himself; Sita Affirms Rama’s Dharma
अस्मिन् सर्गे रावणः परिव्राजकरूपेण आगत्य वैदेहीं पृच्छति। अतिथिधर्मस्य मर्यादां उपजीव्य सः तां वाक्यैः बाधते; सा तु स्वपरिचयं ददाति—जनकस्य दुहिता, रामस्य भार्या इति—तथा वनवासस्य कारणक्रमं कथयति: अभिषेकसंकल्पः, कैकेय्याः द्वौ वरौ, रामस्य निर्भयस्वीकारः, लक्ष्मणस्य अनुगमनं च। ततः सा ‘अतिथिं’ विश्रामयितुं निमन्त्रयति, रामस्य वन्योपहारैः सह शीघ्रं प्रत्यागमनं प्रतीक्षन्ती—अपहर्त्रे एव विडम्बनया सत्कारः। अनन्तरं सीता तस्य नाम गोत्रं प्रयोजनं च पृच्छति। तदा सः छद्मं त्यक्त्वा स्वात्मानं रावणं राक्षसाधिपतिं लङ्केश्वरं च घोषितवान्; लङ्कायाः वैभवं वर्णयन् राज्यं, सेवकान्, उपवनभोगान् च दातुम् अभ्यर्थयते। सीता तं दृढेन धर्मयुक्तेन काव्यरम्येण च प्रत्याख्यानेन निराकरोति—रामस्य सत्यं दमं शरण्यत्वं च प्रशंसति, उपमाभिः रावणरामयोः भेदं दर्शयति (शृगालः सिंहस्य, खड्डः समुद्रस्य, सीसकं सुवर्णस्य इव), रावणस्य कामं स्वविनाशहेतुम् असम्भवं च मन्यते। एवं तीक्ष्णभाषणानन्तरं सीता देहकम्पं प्राप्नोति; रावणस्तु भयप्रदर्शनं वर्धयन् स्ववंशं पराक्रमं कृत्यानि च पुनः पुनः कथयति।
Sarga 48
रावणस्यात्मप्रशंसा लङ्कावर्णनं च — Ravana’s Self-Praise and the Description of Lanka
अस्मिन् सर्गे रावणः सीतायाः पूर्वनिन्दां श्रुत्वा क्रोधेन भ्रूकुटिं कृत्वा तीक्ष्णवाक्यः सन् भयप्रलोभनयोः मिश्रितां नीतिं प्रवर्तयति। सः स्वपरिचयं कुलगौरवं च प्रकाशयन् कुबेरस्य सौतेयभ्राता इति ब्रूते; स्वक्रोधात् देवदानवगन्धर्वादयः पलायन्ते इति, कुबेरोऽपि स्वस्थानं त्यक्तवान् इति च गर्वयति। पराक्रमात् पुष्पकविमानं प्राप्तवान् इति स्ववीर्यं प्रशंसति। ततः सः देशवर्णनरूपेण प्रलोभनं करोति—समुद्रपारस्थां लङ्कां दीप्तां सुदुर्गां रक्षोगणैः परिपूर्णां, श्वेतप्राकारैः सुवर्णगृहैः रत्नद्वारैः, यानैः पशुभिः, गीतवाद्यनिनादैः, नित्यफलपुष्पोद्यानैश्च शोभितामिति वर्णयति। वनजीवनस्य प्रतिपक्षरूपेण तां नगरीं दर्शयन् सीतां सहवासाय भोगैश्वर्याय च आमन्त्रयति; रामं तु मनुष्यं तपस्विनं राज्यविहीनं च अवज्ञाय, पुरूरवोर्वशीदृष्टान्तेन अस्वीकारे पश्चात्तापं भविष्यतीति भयमुपनयति। अन्ते सीता तीव्रं प्रत्युत्तरं ददाति—कुबेरनामोच्चारणं कृत्वा अशुभकर्मे प्रवृत्तिः अयुक्तेति निन्दति, एवंविधेन नायकेन रावणकुलस्य विनाशं भविष्यतीति पूर्वसूचयति। रामपत्नीहरणं तव असह्यं मरणान्तकं चेति घोषयति; मादृशीं स्त्रीं लङ्घयित्वा अमृतमपि मृत्युमपाकर्तुं न शक्नोतीति दृढं प्रतिजानाति।
Sarga 49
सीताहरणम् — Ravana reveals his true form and abducts Sita
अस्मिन् सर्गे वाक्यबलात् कायबलपर्यन्तं रावणस्य प्रवृत्तिः स्पष्टा भवति। सीतायाः प्रतिषेधं श्रुत्वा स रावणः करतलताडनं कृत्वा भिक्षुवेषं त्यक्त्वा भीषणं स्वस्वरूपं विवर्धयामास—हेमाभरणैः शोणवस्त्रैश्च भूषितः, मृत्युसदृशं रूपं धारयन्। ततः स्वात्मप्रशंसया प्रलोभयितुं प्रयत्नं चकार—लोकविश्रुतत्वं, इच्छानुरूपरूपधारणशक्तिं, अतिमानुषं युद्धबलं च कथयन्; अनन्तरं रामं वनवासिनं मर्त्यं, मृगपक्षिसंकीर्णे वने वसन्तं इति निन्दितुम् आरब्धवान्। वाक्यं कर्मणि परिणतम्—रावणः सीतां केशेषु ऊरुषु च गृहीत्वा बलात् आकृष्य, वनदेवताः त्रासयामास। ततः खरयुक्तं मायामयं सुवर्णरथं समाहूय तस्मिन् सीतां निवेश्य, आकाशमार्गेण अपाहरत्। नीयमाना सीता रामलक्ष्मणौ प्रति आर्तं क्रोशति, कालं कर्मफलविधानं च स्मारयति, जनस्थानस्य वृक्षान् पर्वतान् (माल्यवान् प्रस्रवणश्च) गोदावरीं च साक्षिणः कृत्वा ‘एतद् अपहरणं निवेदयत’ इति प्रार्थयते। ततः सा जटायुम् अपश्यत्; तं प्रति विनयेन याचते—‘रामलक्ष्मणयोः समीपं गत्वा मम अपहरणवृत्तान्तं यथावत् निवेदय’ इति। एवं साक्ष्यपरम्परा प्रतिष्ठाप्यते, या परवर्ती अन्वेषणानुसरणयोः मूलाधारः भवति।
Sarga 50
जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa (Ethical Admonition and Challenge)
अरण्यकाण्डे पञ्चाशत्तमे सर्गे जटायुः करुणार्तनिनादं श्रुत्वा शीघ्रं रावणं वैदेहीं हरन्तं ददर्श। वृक्षाग्रात् स्थितः स गृध्रराजः स्वं सत्यसंश्रयं सनातनधर्मानुगतं रक्षकं परिचिनोति, सीतां च रामस्य धर्मपत्नीं निर्दिश्य तस्याः अपहरणं राजधर्मस्य लोकपालनधर्मस्य च महदतिक्रम इति प्रतिपादयति। स कथयति—राजानः पुण्यापुण्ययोर्मूलं भवन्ति; तेषां आचारः धर्मार्थकामेषु लोकस्य मानदण्डं भवति। ततः स रावणस्य चपलां पापबुद्धिं गर्हयन् ब्रूते—दुष्टचित्तस्य समृद्धिरपि न चिरं तिष्ठति। “रामेण किं तेऽपराधं कृतम्?” इति पृच्छति, विशेषतः खरवधः खरस्यैव अतिक्रमात् जात इति स्मारयन्। उपदेशः प्रतिषेधवाक्यैः तीव्रतरः—सीतां मुञ्च, न चेन्महाविनाशं प्राप्स्यसि; एतत्कर्म विषधरबन्धनं मृत्युपाशस्य च दृढीकरणमिव। अन्ते जटायुः रामदशरथयोः प्रियकार्यं कर्तुं प्राणानपि त्यक्तुं सिद्ध इति घोषयति, रावणं युद्धाय आह्वयति, रथात् त्वां दण्डफलमिव दण्डात् निष्कासयिष्यामीति प्रतिजानाति।
Sarga 51
जटायुरावणयुद्धम् (Jatayu’s Combat with Ravana)
अरण्यकाण्डे एकपञ्चाशत्तमे सर्गे जटायुरावणयोः दीर्घं नभोभूम्योर्युद्धचित्रं दृश्यते। जटायोः धर्म्येण निग्रहेण प्रेरितः रावणः क्रोधात् दीप्तविंशतिनेत्रः शरवर्षं मुमोच; जटायुः पुनः पुनः पक्षाभ्यां शरान् विक्षिप्य, नखैर्धनूंषि भङ्क्त्वा, कवचानि विदार्य, रथोपकरणं च नाशयामास—युक्तान् पशून्, छत्रं, चामराणि, सारथिं च। कर्मणि वेगेन सह नीतिवचनं समन्वितम्—जटायुः रावणं बोधयति यत् रामपत्नीहरणं चौरमार्गः, स्वयंकृतं विषपानं च; एतत् तं मृत्युपाशेन बध्नाति। युद्धे रावणः सीतां अङ्के धृत्वा क्षणं पतति; भूतगणैः जटायोः शौर्यं प्रशस्यते। ततः जटायोः जर्जरत्वं श्रान्तिं च दृष्ट्वा रावणः पुनरुत्पतति। अन्ते क्रुद्धः रावणः खड्गेन जटायोः पक्षौ पादौ च छित्त्वा पातयति; स रक्ताक्तः प्राणान्तिके भूमौ निपपात। सीता तं समीपं धावित्वा विललाप; रावणः तु तं त्यक्त्वा प्रस्थितः, जटायोः त्यागधर्मसाक्ष्यं च रामाय पश्चात् प्रमाणं भविष्यति।
Sarga 52
सीताहरण-विलापः / The Lament at Jatāyu and the Abduction of Sītā
अरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमे सर्गे सीताहरणानन्तरं तस्य महाविपाकः प्रकृत्यादिषु च प्रतिध्वनति। सीता रावणेन निहतं गृध्रराजं जटायुमवलोक्य तीव्रशोकाकुला विलपति। अत्र निमित्त-शकुनैः सूचितं यत् सुखदुःखयोः पूर्वमेव दृश्यन्ते लक्षणानि, अशुभखगनादादयश्च संकटस्य सूचकाः। रावणः सीतां गृह्णन् सा रामलक्ष्मणौ क्रोशति, वृक्षान् आलम्बते, तथापि बलात् आकाशमारोप्य नीयते; तदपहरणं रावणस्य आत्मविनाशाय इति स्पष्टं निरूप्यते। तस्य पापकर्मणः प्रतिफलरूपेण तमः प्रसर्पति, वायुः स्तम्भते, सूर्यः म्लायति, भूतानि विलपन्ति; वनानि सरांसि गिरयः पशवश्च शोकमिव वहन्ति। सीतायाः कान्तिः च्युतिः च घनविद्युत्-चन्द्रमसोऽभ्रावृतस्य-नालविहीनपद्मस्यादिभिः उपमानैः सघनं वर्ण्यते। अपहरणमार्गे तस्याः भूषणानि पुष्पाणि च पतन्ति विकीर्यन्ते, चिन्हभूतानि भवन्ति। ब्रह्मा सर्वज्ञदृष्ट्या तामाक्रमणं पश्यन् ‘कृतं कार्यम्’ इवाभ्यधात्; वनवासी मुनयश्च शोकमिश्रितं हर्षं अनुभवन्ति, रावणवधस्य सन्निकर्षं विदित्वा।
Sarga 53
सीताविलापः रावणनिन्दा च (Sita’s Lament and Condemnation of Ravana)
अस्मिन् सर्गे रावणेन सीताम् आकाशमार्गेण नीयमानां दृष्ट्वा तस्याः सहसा भयसमुद्भवो व्याकुलभावश्च वर्ण्यते। रावणं प्रति सा प्रत्यक्षं वचनं प्रवर्तयति—एकाकिनीं परदारां हृत्वा पलायनं कापुरुषधर्मः, अधर्मश्च; एतादृशं कर्म लोकनिन्दां कुलापवादं च जनयतीति। सा जटायुषं पतितं स्मृत्वा करुणं विलपति; तस्य रक्षणप्रयत्नं स्मारयित्वा रावणस्य पापकर्मणि दोषं दृढं स्थापयति। ततः लज्जाभाषात् शाप-भविष्यद्वाक्यरूपेण प्रवर्तते—रामः लक्ष्मणेन सह क्रुद्धः रावणं नाशयिष्यति; सेनासहितोऽपि रावणो राजपुत्रयोर्दृष्टिपथे न स्थास्यति, तयोर्बाणस्पर्शं च न सहिष्यति। अनन्तरं मृत्युलक्षणानि भयानकदृश्यानि च निर्दिश्यन्ते—यमपाशः, वैतरणी, असिपत्रवनम्, कण्टकशाल्मली इत्यादीनि—रावणस्य निकटविनाशं सूचयन्ति। अन्ते रावणः कम्पमानां संघर्षमाणां राजकन्यां वहन्नेव गच्छति; सीताया विलापः कथायां धर्मसाक्षीव निरन्तरं प्रवहति।
Sarga 54
सीताहरणोत्तरं लङ्काप्रवेशः — Sita’s Abduction and Ravana’s Entry into Lanka
अस्मिन् सर्गे सीताहरणस्य समापनक्रमः तत्क्षणं च राजकीयपरिणामः वर्ण्यते। रावणेन आकाशमार्गे नीयमाना वैदेही रक्षणं व्यर्थं प्रार्थयन्ती पर्वतशिखरे स्थितान् पञ्च प्रमुखान् वानरान् ददर्श। सा रामाय संदेशं प्रापयितुमिव युक्त्या स्वीयं कौशेयमुत्तरीयं भूषणानि च तेषां मध्ये पातयामास; रावणस्तु हरणहर्षेण तद् न अवबुध्यत। रावणस्य गमनं शरवेगवत् वर्ण्यते—वनानि नद्यः पर्वतान् सरांसि च अतिक्रम्य वरुणालयं समुद्रमपि तरति; तत्र तरङ्गाः जलचराश्च सीताहरणविस्मयेन स्तब्धा इव दृश्यन्ते। चराणाः सिद्धाश्च दिव्यवाणीं कुर्वन्ति—“एष ते अन्तः” इति। लङ्कां प्राप्य रावणः सुविन्यस्तमार्गैः रक्षितैः प्रासादान्तःपुरमार्गैश्च प्रविश्य अन्तःपुरे शोकाकुलां सीतां निबद्धामिव स्थापयति। स घोरराक्षसीरारक्षिकाः नियोजयति—अननुज्ञातं दर्शनं निवारयन्तु; सीतायाः प्रियाणि सुखोपकरणानि ददतु; यः कश्चित् तां प्रति कठोरं वदति स वध्यः इति च आज्ञापयति। ततः बहिः निष्क्रम्य रावणः स्वकार्यं चिन्तयन् अष्टौ बलवन्तो राक्षसान् सम्बोध्य तेषां पराक्रमं प्रशंसति, जनस्थानं शून्यं प्रति प्रेषयति—रामविषये गूढवार्तां संगृह्णीत, तस्य वधोपायेषु सततं प्रयत्नं कुरुत इति। अन्ते सीताप्राप्त्या रावणस्य मोहजनितो हर्षः दर्श्यते, यः अनजानन् स्वविनाशहेतुं महावैरं अधिकं प्रबोधयति।
Sarga 55
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Attempt to Allure Sita)
अथ रावणः अष्टौ भीमबलान् राक्षसान् प्रेष्य, विपर्यस्तबुद्ध्या स्वात्मानं कृतकृत्यमिव मन्यते। ततः स सीतां द्रष्टुं निवेशनं प्रविशति; सा शोकविह्वला, वातविक्षुब्धे सागरे निमग्ननौकासदृशी, यूथाद् विच्छिन्ना मृगीव श्वभिः परिवृता च निरूप्यते। रावणः तां बलात् समादाय लङ्कायाः समृद्धं प्रासादसमूहं दर्शयति—रत्नस्तम्भान्, सुवर्णतोरणानि, दन्तरजतवातायनानि, सुवर्णजालकानि, स्फटिकतलानि, वापीकूपान् पद्मसरांसि च—भोगवैभवेनैव प्रलोभनदबावं कुर्वन्। अनन्तरं स स्वबलपराक्रमं, बहुसैन्यसमृद्धिं, सेवकसमूहं, लङ्कायाः दुर्गत्वं च गर्वेण वर्णयति; स्वात्मानं श्रेष्ठं मन्यते, रामं तु मानुषं राज्यभ्रष्टं च निन्दति। सीतां स्वान्तःपुरस्य महिषीत्वेन लङ्काधिपत्येन च प्रलोभयति; कुबेरात् हृतं पुष्पकविमानं नानारत्नभोगांश्च दातुमिच्छति। सीता तु वाचं न प्रत्युत्तरयति; चन्द्रवदनं वस्त्रेण पिधाय अश्रूणि मुञ्चति, चिन्तया तेजो म्लायते। रावणः पुनः दैववशादिव कृत्यमिदं प्रतिपाद्य, बहुशिरोभिः पादयोः प्रणमति—स्वोक्तनियमविपर्ययम् आचरन्—अन्ते च मोहात् तामात्मीयामिव मन्यते; तस्य अधर्मपतनस्य पूर्वसूचनं भवति।
Sarga 56
सीताया रावणनिन्दा — अशोकवनिकाप्रवेशः (Sita’s Rebuke of Ravana; Removal to the Ashoka Grove)
अस्मिन् सर्गे रावणेन सम्बोधिता सीता शोकाकुला अपि निर्भया सती तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्युत्तरं ददाति। सा रामस्य कुल-कीर्तिं, धर्मात्मत्वं, तथा लक्ष्मणसहितस्य वीर्यं प्रतिपादयन्ती रावणस्य अवध्यत्वाभिमानं निरस्तं करोति। सीता रावणस्य विनाशं कालप्रेरितं घोषितवती—लङ्काया वैधव्यं, राक्षसकुलक्षयः इत्यादीनि दुष्कृतफलानि सूचयति। धर्मदृष्टान्तेन सा यज्ञवेद्याः चण्डालेन अवमर्दन-अशक्यत्वं यथा, तथा स्वस्य पतिव्रताधर्मेण पापिना स्पर्श-अशक्यत्वं प्रतिपादयति। तदनन्तरं रावणः भयप्रदं वचनं—द्वादशमासावधिं, अननुग्रहे छेदन-भक्षणधमकीं—उक्त्वा राक्षसीगणान् आज्ञापयति। राक्षस्यः सीतां परिवेष्ट्य अशोकवनिकां नयन्ति; तत्र सा राक्षसीवशे मृगीव व्याघ्रीणां मध्ये, भयशोकपीडिता, पतिस्मरणपरायणत्वात् विचेतना भवति।
Sarga 57
मारीचवधोत्तरं रामस्य शङ्का-निमित्त-दर्शनं लक्ष्मण-निग्रहश्च (After Maricha’s Slaying: Omens, Anxiety, and Rama’s Rebuke of Lakshmana)
मारीचं कामरूपिणं मृगरूपेण स्थितं राक्षसं रामो वधित्वा शीघ्रं जनस्थानं प्रत्यावर्तते। तस्मिन्नन्तरे घोराः शकुनाः प्रादुर्भवन्ति—शृगालस्य भीषणो नादः, पशुपक्षिणां त्रस्तचेष्टितं, वामनेत्रस्य स्फुरणादयश्च देहशकुनाः। रामः तान् अमङ्गलान् राक्षसकपटस्य सूचकान् मन्यते; मारीचो मरणकाले रामस्वरं कृत्वा लक्ष्मणं सीताया अपाकर्षितुम् उपायत इति सन्देहं करोति। जनस्थानं सशङ्कः प्राप्य रामो लक्ष्मणं समागच्छति, तस्य विषण्णवदनं दृष्ट्वा सीतां विहाय वनमध्ये राक्षससङ्कुलं देशं गतवानिति तं निगृह्णाति। अत्र संवादे रामस्य शोकः शङ्का च धर्मसङ्कटं जनयतः—लक्ष्मणे विश्वासं धारयितुं यत्नः, सीतायाः रक्षणे तु त्वरितभयः। अध्यायस्य बोधः—मायया कृतं वञ्चनं, कर्तव्यस्य विपर्ययः, प्रतिकूलपरिस्थितिश्च रक्षणव्रतानि भिन्दन्ति, अनिवार्यविपत्तेः कारणं च भवति।
Sarga 58
सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance
अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे रामः लक्ष्मणं वैदेह्याः विना आश्रमं प्रत्यागतं दृष्ट्वा तीव्रशोकाकुलो भवति। सः प्रथमं त्वरितं पृच्छति—“सीता कुत्र?” इति; ततः शनैः शनैः तस्य वाणी जीवनस्याधारत्वं प्रकटयति—विना तया मम प्राणधारणं न शक्यमिति। अनन्तरं सः धर्मकारणभावेन भयमुपनयति—खरवधस्य प्रतिशोधं कर्तुं क्रूरा राक्षसाः अवसरं लब्धवन्त इति, सीतां एकाकिनीं त्यक्त्वा दोषः जात इति च। “लक्ष्मण” इति मम स्वरस्य अनुकरणेन कश्चित् कपटक्रन्दनं कृत्वा सीतां भीतां कृत्वा त्वां प्रेषितवान् इति सः अनुमानयति। शोकः आरोपं च विवेकं च मध्ये मध्ये दोलायमानः सन् अपि, अन्वेषणाय युक्तिमपि जनयति। अन्ते रामलक्ष्मणौ शीघ्रं जनस्थानं प्रत्यागच्छतः; आश्रमं, सीतायाः सञ्चरणस्थानानि च सर्वाणि परिशीलयतः। शून्यः कुटीरः एव तस्य चिन्तां निश्चयतां नयति, अन्वेषणप्रवृत्तेः आरम्भं च करोति।
Sarga 59
अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Maricha’s Mimic Cry and the Rama–Lakshmana–Sita Confrontation
अस्मिन् सर्गे मृगानुसरणानन्तरं वनात् प्रत्यागच्छन् श्रीरामः सीताविहीनं लक्ष्मणं ददर्श। तदा तस्याङ्गेषु निमित्तानि दारुणानि सञ्जज्ञिरे, मनसि च शङ्का भयञ्च समुत्पन्नम्। लक्ष्मणः निवेदयामास—नाहं स्वेच्छया सीतां परित्यक्तवान्; “हा सीते, हा लक्ष्मण, त्राहि माम्” इति रामवाक्यसदृशो नादः श्रुत्वा सा भयात् स्नेहाच्च मां गन्तुं बलात् न्ययुङ्क्त। लक्ष्मणः पूर्वं तां शमयितुं प्रयत्नं कृतवान्—रामोऽजय्यः, राक्षसैः तादृशो नादो मायया कृत इति। किन्तु भीतविभ्रान्ता सीता लक्ष्मणं दुष्टाभिप्रायं च भरतेन सह राज्यकूटयोजनां च आरोप्य, तस्य अनिच्छां छन्नद्वेषरूपेण व्याख्यातवती। ततो लक्ष्मणः क्रोधेनाश्रमात् निर्गत्य रामं प्रति सर्वं न्यवेदयत्; रामः तं आज्ञालङ्घनात् सीतां च परित्यज्य गमनात् परुषं निन्दितवान्। अन्ते रामः तत्त्वं निर्णीतवान्—यन्मृगं तद् राक्षसः मारीचः; मम शरेण विद्धः सन् मम स्वरं अनुकरणं कृत्वा लक्ष्मणं दूरं नीतवान्। एवं मायाप्रयोगः सफलोऽभवत्, सीता च रक्षाविहीना जाता।
Sarga 60
सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)
अस्मिन् सर्गे सीतावियोगस्य तात्कालिकः मनोविकारः प्रतिपाद्यते। रामः आश्रमं प्रत्यागच्छन् वामनेत्रस्पन्दनं, पादस्खलनं, गात्रकम्पनं चादीन्यशुभलक्षणानि पश्यति, तानि सीतायाः क्षेमविघ्नसूचकानीति मन्यते। आश्रमं प्राप्य पर्णकुटीं शून्यामवलोक्य स व्याकुलः सर्वतोऽन्वेषणं करोति; सा कुटी शिशिरविध्वस्तपद्मिनीव दृश्यते, वनं च शुष्कपुष्पैः खिन्नपक्षिमृगैश्च ‘रुदन्निव’ प्रतिभाति। ततः स हरणं वा निधनं वा निगूढता वा साधारणं फलमूलान्वेषणं वेति नानाविकल्पान् चिन्तयित्वा, सहसा उन्मत्तवत् वृक्षात् वृक्षं स्थलात् स्थलम् धावन् सीतामन्वेष्टुं प्रवर्तते। कदम्बं बिल्वम् अर्जुनं ककुभं तिलकं अशोकं तालं जम्बुं कर्णिकारं च संबोध्य पृच्छति; पीताम्बरधारिण्या सीतायाः तिलकचिह्नैः पुष्पप्रियतया च सम्बद्धैः उपमानैः तान् वृक्षान् वर्णयति। मृगं गजं व्याघ्रं चापि पृच्छन्, अन्ते शोकातिशयेन सीतामिव साक्षात् पश्यन्निव संबोधयति; करुणारसः अत्र धर्मनिष्ठां दृढीकुर्वन्, शोकं संकल्पशक्त्या परिणमयति।
Sarga 61
सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins
आश्रमं प्रत्यागत्य रामो वैदेहीं न पश्यति। पर्णशाला शून्या, आसनानि च विकीर्णानि—गृह्यव्यवस्थाभङ्गसूचकानि लक्षणानि ददर्श। स सर्वतोऽन्वेषमाणोऽपि सीतां न ददर्श; ततः करुणविलापं कृत्वा पुनः पुनः तां आह्वयति, कदाचित् क्रीडया निगूढा स्यादिति, कदाचिद् हृता वा भक्षितेति च विविधाः शङ्काः कल्पयति। शोकवेगेनात्मानं दोषयन् निराशां गतः, वियोगे जीवितत्यागमपि ब्रूते; तदा विवेकः क्षणमिव व्याकुलितो भवति। लक्ष्मणस्तु धर्मबुद्ध्या स्थिरतां जनयन् सान्त्वयति—नदीस्नानं वा वनान्तरे निगूढता वा स्नेहपरीक्षा वा सम्भवतीति; शीघ्रं सहैव प्रयत्नं कर्तुमुपदिशति। ततः भ्रातरौ वनानि गिरिं गुहाः शिखराणि नद्यः सरांसि पद्मिनीश्च क्रमशः परिशील्य व्यवस्थितमन्वेषणं कुर्वन्तौ अपि तां नाधिगच्छतः। एवं सर्गे विलापस्य भावोऽन्वेषणविधेः प्रवृत्त्या सह योज्यते, वनभूगोलमध्ये निजीशोकात् संघटितानुसन्धानाय कथापरिवर्तनं स्थापयति।
Sarga 62
सीतावियोगे रामविलापः (Rāma’s Lament in Separation from Sītā)
अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमे सर्गे सीतायाः अदर्शनात् रामस्य मनोवैधर्म्यं धर्मसंकटं च तत्क्षणमेव प्रकटते। धर्मात्मा कमललोचनः रामः सीतां न पश्यन् सुव्यवस्थितं विलापं करोति; वनलतागुल्मेषु तस्याः छायामिव पश्यन् क्रीडया लीलया लीयमानामिव संबोधयति। अनन्तरं स्नेहस्मरणात् भयावहं विचारणारूपं शोकं प्रति भावः परिवर्तते। राक्षसैः सा भक्षिताऽथवा अपहृता इति सन्देहं करोति; मृगयूथानां साश्रुनेत्रदर्शनं प्रकृतेः साक्ष्यमिव गृह्णाति। लोकापवादभयेन सः चिन्तयति—मां जनाः निर्वीर्यं निर्दयं चेति मन्येरन्; अयोध्यां प्रत्यागत्य जनकस्य प्रश्नं कथं सहिष्ये इति च सामाजिक-याज्ञिकदुःखपरिणामान् पूर्वमेव अनुभावयति। ततः लक्ष्मणं प्रति निर्देशवचनं करोति—भरतस्य राज्यपालनविषये यथोचितं मार्गदर्शनं, कैकेयी-सुमित्रा-कौशल्यादीनां मातॄणां प्रति सम्मानपूर्वकं रक्षणं, तथा मातरं प्रति सीतावियोगवृत्तान्तस्य विस्तरेण निवेदनं च। सर्गान्ते लक्ष्मणस्य भयाकुलता व्याकुलता च दृश्यते; सीतापहरणेन नेतृत्वधर्मस्य बान्धवकर्तव्यस्य च संकटं तयोः उभयोः हृदये प्रतिबिम्बितम्।
Sarga 63
सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita
अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमे सर्गे सीतायाः अदर्शनानन्तरं रामस्य मनोवृत्तिः स्फुटतया निरूप्यते। प्रियावियोगेन रामः शोकमोहमभिभूतः पुनः पुनः घोरनिराशां प्रविशति; लक्ष्मणस्यापि विषादं पश्यन्नपि स्वात्मनिन्दां करोति, पूर्वापरविपत्तीनां कर्मफलत्वं मन्यते, राक्षसैः सीतायाः देहपीडनं वा हननं वेति भीषणानुमानैः व्याकुलो भवति। तदा वनवासे गृह्यसौहार्दस्य स्मृतिचित्राणि—शिलातले उपविष्टा सीता, स्मयमानाऽनुजेन सह सम्भाषमाणा—इव तस्य हृदये पुनरुद्भवन्ति। अनन्तरं स तर्केण अन्वेषणं कर्तुं प्रवर्तते—सा गोदावरीं गता स्यात्, पद्मानि संगृह्णीयात्, पुष्पिते वने प्रविष्टा स्यादिति विकल्पान् करोति; किन्तु “सीता एकाकिनी न गच्छेत्” इति प्रत्येकं विकल्पं निरस्यति। ततः स आदित्यं वायुम् च सर्वसाक्षिणौ इव सम्बोधयन् पृच्छति—सा अपहृता, हता, अथवा पन्थानं गच्छन्ती दृश्यते वा इति। लक्ष्मणः तदानीं युक्तं उपदेशं ददाति—शोकं त्यक्त्वा धैर्यं उत्साहं च गृहाण; दृढनिश्चयाः पुरुषाः कठिनकर्मसु अपि न सीदन्तीति। किन्तु रामः तं उपदेशं स्थिरं धारयितुं न शक्नोति; पुनरेव शोकसागरं निमज्जति, यतः अयं शोकः एव अन्वेषणकथायाः प्रवर्तकशक्तिरूपेणापि दृश्यते।
Sarga 64
गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī
अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमे सर्गे रामः सीतावियोगदुःखेन व्याकुलः सन् लक्ष्मणं शीघ्रं गोदावरीतीर्थानि निरीक्षितुं प्रेषयति—सीता पद्मान् संग्रहीतुं गतास्येति शङ्कया। लक्ष्मणः सर्वाणि तीर्थानि विचिनोति, किन्तु न किञ्चिदुत्तरं लभते। ततः रामः स्वयमेव गोदावरीं समीपगत्वा तां पृच्छति; सा रावणभयात् मौनिनीव तिष्ठतीति वर्ण्यते। शोकः क्रोधरूपेण प्रवर्धते—सीतां विना जनकं स्वमातरं च कथं पश्येयमिति रामः विलपति, गोदावरीं जनस्थानं प्रस्रवणं च सर्वं परिशोधयितुं प्रतिजानाति। तदा मृगाः साक्षिभूताः इव दक्षिण-दक्षिणपश्चिमदिशं सूचयन्ति; लक्ष्मणः तदङ्गसंकेतं हरणमार्गस्य लक्षणं मन्यते। तयोः अनुगच्छतोः पतितपुष्पपङ्क्तिः दृश्यते—यां रामः वैदेह्यै दत्तां मालामिति प्रत्यभिजानाति, हरणे कलहस्य चिह्नमिव। रामः प्रस्रवणं चेतनपालकं इव सम्बोध्य, क्रोधेन पर्वतं नदीं च विनाशेन धमयति। ततः महान्ति राक्षसपदानि, सीतायाः व्याकुलपदानि, तथा युद्धावशेषाः—भग्नधनुः, इषुधी, रथखण्डाः, छत्रं, कवचं, परिचरचिह्नानि, शोणितसदृशा रजः—इत्यादीनि दृश्यन्ते; एतेन हरणस्य प्रमाणचित्रं निर्मीयते। अन्ते रामः प्रलयप्रायं वचनं करोति—यदि देवाः सीतां न प्रत्याहरन्ति, तर्हि स शरैः लोकव्यवस्थामपि विपर्यस्यामीति; धर्मशोकस्य महत्त्वं च अनियन्त्रितक्रोधस्य भयङ्करता च अत्र तीव्रतया प्रकाशेते।
Sarga 65
रामक्रोधवर्णनम् — Lakshmana’s Counsel to the Enraged Rama
अस्मिन् सर्गे सीताहरणानन्तरं रामस्य मनोवृत्तिः धर्मश्च तीव्रकाव्यचित्रेण निरूप्यते। शोकतप्तः कृशः रामः सज्यं धनुः पुनःपुनः पश्यन् उष्णनिःश्वासान् मुञ्चति; तस्य क्रोधः प्रलयाग्निसदृशः, जगदन्ते रुद्र इव, इति वर्ण्यते—येन व्यक्तिगतदुःखं प्रायः विश्वविघातकशक्तिरूपेणोन्नीयते। तं अदृष्टपूर्वं रोषं दृष्ट्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः शुष्ककण्ठः सादरं संयतं च वचनं ब्रवीति। स्वभावशान्तिं लोकहितवृत्तिं च मा परित्यज; एकस्य अपराधिनः कृते लोकान् नाशयितुं न युक्तम्, राज्ञा च केवलं दोषिण एव दण्डनीयाः इति स धर्मं स्मारयति। स च रणचिह्नानि—भग्नं रथं, रक्तं, अश्वखुरचक्रपदानि—निरीक्ष्य सेनासङ्घट्टो न, अपि तु एकयुद्धमेव जातम् इति निश्चिनोति। ततः कार्योपायं प्रवर्तयन् समुद्रान् पर्वतान् वनानि गुहाः सरितः पद्मिनीश्च, देवलोकगन्धर्वलोकादीन् अपि, सर्वत्र अन्वेषणं निरन्तरं कर्तव्यम् इति निर्दिशति। अन्ते सान्त्वं विनयः दूत्यम् इत्यादि क्रमशः उपायान्, तेषु निष्फलेषु प्रबलं बलप्रयोगं च, धर्मानुगुणं संकटे वृद्धिक्रमनीतिम् उपदिशति।
Sarga 66
लक्ष्मणोपदेशः — Lakshmana Consoles Rama on Fate, Fortitude, and Right Action
अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमे सर्गे सीतावियोगजनितशोकात् रामोऽतिदुःखितः सन् “अनाथ इव” विललाप, मोहाविष्टोऽभवत्, कर्तव्ये च क्षणमिव निश्चेष्टः। तदा लक्ष्मणः स्नेहेन रामस्य पादौ संवाह्य, वाचा च धैर्यं जनयन्, तस्य विवेकं पुनरुत्थापयामास। स उपदेशे दृष्टान्तैः लोकसाम्यैश्च प्रतिपादयति—सूर्यचन्द्रावपि ग्रहणेन पीड्येते; महान्तोऽपि देवाश्च दैवस्य वशं नातिवर्तन्ते; इन्द्रादिषु देवेष्वपि न्यायस्य प्रतिन्यायस्य च प्रवृत्तिः श्रूयते। अतः सत्यदर्शिनः नायकस्य रामस्य एष शोकः न शोभते इति, बुद्ध्या शुभाशुभविभागं कृत्वा, स्थिरया विवेकयुक्तया क्रियया एव इष्टफलसिद्धिरिति च बोधयति। पूर्वं रामेण स्वयम् उपदिष्टं स्मारयन्, रामस्य अगाधबुद्धिं प्रशंसन्, “शोकेन ज्ञानं सुप्तमिव” इति निगदति। अन्ते च नीत्या संयमं दर्शयति—दैवमानुषबलं सम्यगालोच्य, अकारणं सर्वनाशं न कुर्यात्; पापिनं शत्रुं निश्चित्य तमेव मूलतः समुद्धरेत्—इति शोकं शास्त्रबद्धकर्मणि परिवर्तयति।
Sarga 67
जटायुवृत्तान्तः — Jatāyu’s Testimony and Rāma’s Grief
अरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमे सर्गे लक्ष्मणः जनस्थानस्य दुर्गमप्रदेशेषु—गिरिदुर्गेषु गुहासु नदीनिकुञ्जेषु भयङ्करवनेषु च—क्रमेण सम्यगन्वेषणं कर्तव्यमिति रामं समाश्वासयति। विपत्तौ धैर्यं बुद्धिमतां लक्षणमिति स उपदिशति; रामोऽपि तद्वचनसारं गृह्णाति, तथापि शोकक्रोधसमाकुलः सज्यधन्वा विचरति। ततः शोणितार्द्रं पतितं जटायुषं पर्वतसन्निभं दृष्ट्वा रामः प्रथमं तं गृध्ररूपिणं राक्षसमिव मन्यते, हन्तुमुद्यतः। जटायुः कृच्छ्रेण वदन् भ्रान्तिं निवर्तयति—रावणः सीतां जहार; तां रक्षितुं मया युद्धं कृतम्; रथं धनुः तूणीरं च नाशितम्, सारथिश्च निहतः; अन्ते तेन मम पक्षौ छिन्नौ। एतदाकर्ण्य रामस्य शोकः द्विगुणीभवति। पितुः सखायं मरणासन्नं जटायुषं स आलिङ्ग्य स्वदुःखं विलपति, दैवविपाकं निन्दन् भूमौ पतति; तथापि पितृवत्सलया करुणया जटायौ प्रति धर्मानुरूपं स्नेहं धारयति।
Sarga 68
जटायुनिर्वाणसंस्कारः — Jatayu’s Final Testimony and Funeral Rites
अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमे सर्गे रामो भीमेन राक्षसेन भूमौ पातितं जटायुम् आलोक्य लक्ष्मणं संबोधयति। पक्षिणः क्षीणप्राणं मन्दस्वरं च निरीक्ष्य सीताहरणवृत्तान्तं त्वरितं पृच्छति—रावणस्य हेतुम्, रूपम्, कर्म, निवासं च। जटायुः क्षीणया वाचा निवेदयति यत् रावणः प्रचण्डवातैः सह महतीं मायां विस्तार्य सीताम् अपहरत्, दक्षिणां दिशं निनाय, प्रतिरोधे च मम पक्षौ छित्त्वा गतः। मरणसमीपे जटायोः संज्ञा व्याकुला भवति; स च निमित्तवचनं प्रकाशयति—“विन्दा” इति मुहूर्ते हरणं जातम्, यस्य फलम्—भर्ता नष्टं धनं पुनर्लभते; एतद् रावणो न अवबुध्यते इति। स रावणं वंशतः अपि निर्दिशति—विश्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य (कुबेरस्य) भ्राता इति; ततः रामेण अधिकं पृष्टोऽपि प्राणान् त्यजति। रामः शोकाकुलः नियतेः अनिवार्यतां चिन्तयन् पशुष्वपि धर्मगुणं प्रशंसति, जटायुम् दशरथसमं पूज्यं मन्यते। स समिधः आनयितुं आज्ञाप्य अन्त्येष्टिं विधिवत् करोति, मांसाहुतिं ददाति, पितृवत् मन्त्रान् जपति; उभौ भ्रातरौ गोदावर्यां शास्त्रोक्तेन विधिना तिलोदकं ददातः। एतेन संस्कारेण जटायुः शुभां गतिं प्राप्नोति, रामलक्ष्मणौ च सीताप्राप्त्यर्थं दृढनिश्चयौ वनं गाढतरं प्रविशतः।
Sarga 69
अयोमुखी-दर्शनम् तथा कबन्ध-प्रवेशः (Ayomukhi Encounter and the ظهور of Kabandha)
जटायुषः प्रेतकर्मोदकदानं कृत्वा रामलक्ष्मणौ सीतामन्वेषणार्थं घनं भीषणं वनं प्रविशतः। मतङ्गाश्रमसमीपे क्रौञ्चारण्यप्रदेशे ते पातालगम्भीरां नित्यतमसावृतां गुहां ददृशतुः। तत्र राक्षसी अयोमुखी प्रादुर्भूय लक्ष्मणं जग्राह, बलात् संगमं याचमाना; लक्ष्मणस्तु संयतपराक्रमः तस्याः नासिके कर्णौ स्तनौ च छित्त्वा तां पलायितां चकार। अनन्तरं अनवगाढेऽपि पथि गच्छन्तौ लक्ष्मणः स्वशरीरे देशे च निमित्तान्यशुभानि—भुजस्पन्दनं, कम्पं, व्याकुलतां—निवेदयति; तथापि वञ्चुलकपक्षिणः कूजनं रणविजयसंकेतं मन्यते। अथ महाघोषः समुत्पन्नः, तेन ते कबन्धं ददृशतुः—शिरोहीनं, वक्षसि ज्वलदेकनेत्रं, उदरे मुखं धारयन्तं—यः मार्गं रुद्ध्वा मृगान् भक्षयति, उभौ भ्रातरौ च बाहुभ्यां जग्राह। लक्ष्मणः क्षणमात्मत्यागं परामृशति, रामस्तु धैर्यं स्थापयन् कालस्य दुर्निवार्यबलं स्मारयति, धर्मवीर्ययोः स्थितिं च मनसि निधाय संकटं सहते। ततः कबन्धः तौ भक्ष्यभावेन पृच्छति, तयोः परिचयं ज्ञातुमिच्छन्।
Sarga 70
कबन्धवधः — The Severing of Kabandha’s Arms and the Opening of Dialogue
सप्ततितमे सर्गे कबन्धस्य बाहुच्छेदनं संवादारम्भश्च वर्णितः अस्ति। कबन्धः स्वदीर्घबाहुभ्यां रामलक्ष्मणौ निगृह्य, बुभुक्षया पीडितः सन् कथयति यत् दैवेन तौ तस्य भक्ष्यरूपेण प्रेषितौ। तदा लक्ष्मणः समयोचितं परामर्शं ददाति यत् असहायजीवानां वधः निन्दनीयः, किन्तु अत्र आत्मरक्षार्थं शीघ्रं प्रतिक्रिया आवश्यकी। यदा सः राक्षसः तौ खादितुं मुखं व्याददाति, तदा देशकालज्ञौ तौ वीरौ खड्गौ निष्कास्य तस्य बाहू स्कन्धदेशात् चिच्छिदतुः—रामो दक्षिणं बाहुं लक्ष्मणश्च वामं बाहुं चिच्छेद। मेघगर्जनवत् महास्वनेन सह कबन्धः भूमौ अपतत्। रुधिरावसिक्तः सः दीनभावेन तयोः परिचयम् अपृच्छत्। लक्ष्मणः रामं इक्ष्वाकुवंशस्य श्रेष्ठं नृपं तथा आत्मानं तस्य अनुजं मत्वा, सीतान्वेषणस्य प्रयोजनं निवेदयामास। ततः लक्ष्मणः कबन्धस्य विकृतरूपस्य कारणं पृच्छति। इन्द्रस्य वचनानि स्मृत्वा कबन्धः प्रसन्नः अभवत्, यतः तस्य बाहुच्छेदनेन शापमोक्षस्य समयः आगतः। सः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तं कथयितुं सज्जः अभवत्।
Sarga 71
दनु-शापकथा तथा सीताहरण-प्रश्नः (Danu’s Curse Narrative and Rama’s Inquiry about Sita)
अस्मिन् सर्गे कबंधः स्वस्य शापवृत्तान्तं रामलक्ष्मणाभ्यां निवेदयति। सः कथयति यत् सः पूर्वं दनोः पुत्रः अतीव रूपवान् च आसीत्, किन्तु ब्रह्मणः वरप्रदानेन लब्धदीर्घायुः सन् गर्वेण इन्द्रं आहूतवान्। इन्द्रस्य वज्रप्रहारेण तस्य मस्तकं उदरे प्रविष्टं तथा च तस्य बाहू योजनदीर्घौ जातौ। स्थूलशिराः नाम महर्षिः तं शप्तवान् यत् यदा रामः तस्य बाहू छित्त्वा दाहसंस्कारं करिष्यति, तदा सः पुनः दिव्यं रूपं प्राप्स्यति। तदनन्तरं रामः सीतायाः अपहरणविषये कबंधं पृच्छति। कबंधः वदति यत् सम्प्रति तस्य पार्श्वे दिव्यज्ञानं नास्ति, किन्तु दाहसंस्कारानन्तरं यदा सः स्वं रूपं पुनः प्राप्स्यति, तदा सः तं मित्रं सूचयिष्यति यः सीतायाः अन्वेषणे समर्थः भविष्यति। सः रामं तस्य वीर्यवतः वानरस्य सख्यं कर्तुं उपदिशति।
Sarga 72
कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)
अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ कबंधस्य पूर्वोक्तेनोपदेशेन पर्वतविवरं गत्वा चितां प्रज्वालयतः। लक्ष्मणो महद्भिः प्रदीप्तैः काष्ठैश्चितिं समिद्धवान्; कबंधस्य गुरुः स्निग्धप्रायो देहः शनैर्दह्यते। दाहसमाप्तौ स पापविमुक्तः शुचिवस्त्रधरो दिव्यस्रग्विभूषितश्च भूत्वा हंसयुक्तेन तेजोमयेन विमानेंन स्वर्गमारुरोह, आकाशात् रामं संबोधयामास। स रामस्य वर्तमानं दुःखं कालाधीनं दुरतिक्रमं च मन्यते, यद् दैवेन नियतं तद् केवलैः कामैर्न परिवर्त्यते इति बोधयति। ततः स कार्योपायं प्रदिशति—रामेण सुग्रीवेण सह सत्येन सख्यं कर्तव्यं, अग्निं साक्षिणं कृत्वा दृढं मैत्रीबंधनं स्थापनीयम्। स सुग्रीवो वानरेन्द्रः ऋष्यमूकपर्वतसमीपे पम्पासरःसन्निधौ वसति, भ्रात्रा वालिना निष्कासितः। कबंधः सुग्रीवस्य गुणान् वर्णयति—सत्यवादित्वं, विनयः, बलं, बुद्धिश्च; तं न अवमानयेत् इति सावधानं करोति। परस्परहितं च दर्शयति—रामः सुग्रीवस्य कार्ये सहायः स्यात्, सुग्रीवो वानरसैन्येन देशमार्गज्ञानैश्च राक्षसदुर्गप्रदेशान् अपि ज्ञात्वा सीतायाः सम्यगन्वेषणं विधास्यति; मेरुशिखरेऽपि पातालेऽपि निहितायामपि तस्याः शोधने समर्थो भविष्यतीति।
Sarga 73
पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः (Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva)
अस्मिन् सर्गे कबन्धः सीताप्राप्त्युपायं प्रदर्श्य रामलक्ष्मणयोः कृते सुव्यवस्थितं मार्गक्रमं नीतिशास्त्रयुक्तं चोपदेशं ददाति। स शुभं पश्चिमाभिमुखं पथं पुष्पितवनान्तरं निरूप्य, भक्ष्यफलसमृद्धिं तथा वनस्य गन्ध-रस-शब्दादि-सौख्यं शोकशमनाय औषधवत् वर्णयति। ततः पम्पासरः प्रति नयति—तस्य मृदुतटानि, पद्मकुमुदोत्पलशोभितं जलं, नानाविहगमत्स्यसमाकीर्णता, वन्यपशुसम्पदं च कथयन्, विपत्तिकाले लक्ष्मणस्य अन्नोदकप्रदानरूपां सेवां शुश्रूषारूपेण नियतसहचर्यां च प्रशंसति। अनन्तरं स वर्णनं पुण्यदेशे निवेशयति—मतङ्गाश्रमप्रदेशे तपसा मालाः अक्षयाः भवन्ति, शबरी नाम तपस्विनी तत्रैव निवसति, तथा आश्रमरक्षणार्थं गजाः तं देशं नातिक्रामन्तीति निषेधाज्ञा प्रवर्तते। स च ऋष्यमूकपर्वतं दुरारोहं रक्षितं च निर्दिशति, यत्र पापिनां दण्डः, धर्मनिष्ठानां तु रक्षणं भवतीति; तत्र गुह्यां गुहां शीतोदकह्रदसमन्वितां दर्शयति, यत्र सुग्रीवः सहचरैः सह वसति। अन्ते कबन्धः दिव्यरूपं प्राप्य तेजसा दीप्तः स्वर्गं जगाम, रामं च स्पष्टमुपदिशति—सुग्रीवेण सह सख्यं कुर्यात्; एवं मार्गोपदेशः सन्धिसाधननीतौ परिणमति।
Sarga 74
शबरी-आश्रम-प्रवेशः (Rama and Lakshmana at Sabari’s Hermitage)
कबन्धस्योपदेशानुसारं रामो लक्ष्मणश्च पश्चिमाभिमुखौ पम्पासरः प्रति मतङ्गवनप्रदेशं च जग्मतुः। तौ पश्चिमतीरं प्राप्य सस्यसमृद्धिं फलभारितवृक्षांश्च निरीक्ष्य शबरी-आश्रमं जग्मतुः। तत्र सिद्धैः पूजिता तपस्विनी शबरी तौ विधिवत् पाद्याचमनीयादिभिः सत्कार्य रामेण पृष्टा—तपसि विघ्नाः, क्रोधक्षुत्पिपासानिग्रहः, मनःशान्तिः, गुरूणां सेवाफलं च—इति। शबरी प्रत्युवाच—रामदर्शनादेव मे तपः सफलं जातम्; जन्म मे कृतार्थं, त्वत्प्रसादात् अक्षयलोकप्राप्तिश्च निश्चितेति। ततः सा तौ प्रसिद्धे मतङ्गवने निनाय, यत्र तपोबलचिह्नानि चिरस्थायीनि दर्शयामास—दीप्ताः वेद्यः, मन्त्रपूतं जलं हविः, न म्लायन्ति पुष्पाणि, आर्द्राणि वल्कलानि, मनसैवानीतानि सप्तसमुद्राणामिव दर्शनम् इति। एवं ‘द्रष्टव्यश्रुतव्यं’ प्रदर्श्य सा देहत्यागायानुज्ञां ययाचे। रामः भक्तिं प्रशंसन् अनुमतिं ददौ। शबरी योगमार्गेण आत्मदाहं कृत्वा दिव्यालङ्कारसमन्विता भूत्वा सेवितर्षिलोकं जगाम; रामलक्ष्मणौ च तस्या धर्मनिष्ठां वाणीं सिद्धिं च विस्मयेनाभिनन्दतुः।
Sarga 75
पम्पादर्शनम् — Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva
शबरी स्वतपःप्रभया दिवं गतायां रामः महर्षीणां प्रभावं चिन्तयन् लक्ष्मणं धैर्येण शीघ्रकार्यतया च संबोधयति। तौ भ्रातरौ आश्रमात् निर्गत्य पुण्यां पम्पासरःप्रदेशं प्रति जग्मतुः। अत्र पम्पायाः शीतलसलिलं, स्फटिकसदृशस्वच्छता, मृदुचन्द्रकान्तिसदृशा वालुका, नानावर्णपद्मवनानि—रक्तश्वेतनीलानि—विहारवनानि च विस्तरेण वर्ण्यन्ते; आम्रतिलक-अशोक-पुन्नाग-वकुल-उद्दाल-धव-करवीर-कुन्दादिविविधवृक्षलताभिः समृद्धं वनं, मयूर-शुकादिविविधपक्षिणां निनादैश्च रमणीयं दृश्यते। रामस्य दृष्टिः पुनः पुनः पम्पां प्रति निवर्तते; किन्तु सा रम्यता सीतावियोगजन्यं कामशोकं तीव्रयति। ततः कथा भूगोलं नीत्या संयोजयति—पम्पातटे धातुभिरलंकृतः पवित्रः ऋष्यमूकपर्वतः, यत्र वालिभयात् सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सह निवसति। सीतान्वेषणस्य सिद्ध्यर्थं तेन मैत्रीं कर्तुं लक्ष्मणं सुग्रीवसमीपं प्रेषयितुं रामः आदेशं ददाति। अन्ते रामः शोकसंयतः सन् अपि निर्णायकतया पम्पापद्मसरोवरं प्रविश्य महाकाव्यस्य परं राजधर्मसन्धिं प्रति प्रवर्तते।
Frequently Asked Questions
Araṇya Kāṇḍa centers on rājadharma—royal duty as protection—tested in the liminal space of the forest, where sages depend upon just power to preserve sacrificial and ascetic order. The book also exposes how kāma (unregulated desire) and ahaṅkāra (pride) corrode discernment: Śūrpaṇakhā’s desire ignites violence, and Rāvaṇa’s pride leads him to reject prudent counsel. Ethically, the Kāṇḍa juxtaposes Sītā’s steadfastness and Lakṣmaṇa’s counsel with the rākṣasa polity’s failure of governance, culminating in a tragedy that converts heroic protection into a rescue-quest.
Key episodes include: entry into Daṇḍakāraṇya and petitions of sages; slaying of Virādha; meetings with Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; settlement at Pañcavaṭī; Śūrpaṇakhā’s encounter and retaliation; the Janasthāna war and the slaying of Khara, Dūṣaṇa, and Triśiras; Akampana’s report to Rāvaṇa; the Rāvaṇa–Mārīca counsel dialogue; the golden deer deception; Lakṣmaṇa’s departure; Rāvaṇa’s abduction of Sītā; Jatāyu’s battle and death; Rāma’s grief and search; liberation of Kabandha and guidance toward Sugrīva; meeting Śabarī and proceeding to Pampā.
The principal figures are Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, whose forest life and separation define the narrative. Major antagonists include Śūrpaṇakhā (instigator), Khara/Dūṣaṇa/Triśiras (Janasthāna commanders), and Rāvaṇa (architect of the abduction), with Mārīca as the pivotal counselor-turned-agent of deception. Supporting dharmic voices include sages such as Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; Jatāyu as the sacrificial defender; Kabandha as the liberated guide; and Śabarī as the devotional threshold figure leading into the next phase.
Structurally, Araṇya Kāṇḍa is the epic’s turning point: it moves the story from exile and protection (Bāla/Ayodhyā’s aftermath and forest settlement) into the central conflict that necessitates the later campaign. The Janasthāna battles draw Rāvaṇa’s attention, and Sītā’s abduction creates the motive force for the alliance-building and warfare of Kiṣkindhā and Sundara/Yuddha Kāṇḍas. The closing guidance—Kabandha’s directive toward Sugrīva and Śabarī’s hospitality—functions as a narrative bridge from personal loss to strategic coalition.
Araṇya Kāṇḍa teaches that power is accountable to protection (rājadharma), that desire and pride can precipitate systemic catastrophe, and that wise governance depends on respectful counsel and the capacity to heed it. It also models resilience after trauma: grief is neither denied nor indulged indefinitely, but transformed into purposeful action through counsel (Lakṣmaṇa) and guidance (Kabandha, Śabarī). Finally, Sītā’s moral firmness under coercion articulates an interior dharma that remains unbroken even when external security fails.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.