Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् एकचत्वारिंशे सर्गे रामस्य प्रस्थानस्य तत्क्षणमेव नगरस्य लोकानां च जगतः च कम्पनं वर्ण्यते। रामः कृताञ्जलिः निर्गच्छति, अन्तःपुरेभ्यः करुणार्तनादाः समुत्थिताः; तान् श्रुत्वा दाशरथिः विरहदग्धो दशरथोऽपि शोकसागरं निमग्नतरः भवति। ततः शोकः गृहान्तरेभ्यः प्रसृत्य समस्तायोध्यां व्याप्नोति—अग्निहोत्राणि न प्रवर्तन्ते, पाकक्रिया निवर्तते, नित्यकर्माणि च शिथिलानि भवन्ति। पशवोऽपि दुःखं दर्शयन्ति—गजाः खाद्यं त्यजन्ति, गावः स्तन्यं न ददति; जनानां बन्धवोऽपि शिथिलाः, सर्वे राममेव चिन्तयन्ति। अनन्तरं घोरनिमित्तानां संहिता दृश्यते—नक्षत्राणि तेजोहीनानि, ग्रहाः म्लानाः, विशाखा धूमावृता इव, चन्द्रसमीपे क्रूरग्रहसमूहः; दिशोऽपि तमसा संवृताः इव। एतेन राजधर्मरक्षकस्य रामस्य अभावे आयोध्या इन्द्रविहीना इव पृथिवी कम्पमाना, धर्मव्यत्ययस्य वैश्विकं रूपं प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान्।।2.41.1।।
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे कृताञ्जलौ विनिर्याति। स्त्रीणामन्तःपुरे तत्र महानार्तस्वनोऽभवत्॥
Verse 2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति।।2.41.2।।
अस्य अनाथस्य दुर्बलस्य तपस्विनो जनस्य यः गतिः शरणं चासीत्, स नाथः क्व नु इदानीं गच्छति?
Verse 3
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति।।2.41.3।।
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति॥
Verse 4
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति।।2.41.4।।
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते। तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति॥
Verse 5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति।।2.41.5।।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्। परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति॥
Verse 6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।।2.41.6।।
अहो निश्चेतनो राजा, जीवलोकस्य सम्प्रियम्। धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासाय प्रेषयिष्यति॥
Verse 7
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः।।2.41.7।।
इति सर्वा महिष्यस्ताः विवत्सा इव धेनवः। दुःखार्ताः सस्वरं रुरुदुः, उच्चैश्च विचुक्रुशुः॥
Verse 8
स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः।।2.41.8।।
स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा भूयोऽपि सुदुःखितः॥
Verse 9
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनःअकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत।।2.41.9।।
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त, नापचन् गृहमेधिनः। अकुर्वन् प्रजाः स्वकार्यं, सूर्यश्चान्तरधीयत॥
Verse 10
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.41.10।।
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्। पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत॥
Verse 11
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः।।2.41.11।।
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि। दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः॥
Verse 12
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे।।2.41.12।।
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः। विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे॥
Verse 13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्।।2.41.13।।
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः। रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्॥
Verse 14
दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन।।2.41.14।।
दिशः पर्याकुलाः सर्वाः स्तिमिरेणेव संवृताः। न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किञ्चन॥
Verse 15
अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः।।2.41.15।।
अकस्मान्नागरो जनः सर्वः दैन्यमुपागमत्। आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः॥
Verse 16
शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्।।2.41.16।।
अयोध्यायां सर्वे जनाः शोकपर्यायैः सन्तप्ताः सततं दीर्घमुच्छ्वसन्तो जगतीपतिं नृपतिं प्रति शुशोचुः।
Verse 17
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः।।2.41.17।।
बाष्पपर्याकुलमुखो जनो राजमार्गगतः; कश्चिदपि न हृष्टो लक्ष्यते, सर्वे शोकपरायणाः।
Verse 18
न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्।।2.41.18।।
शीतो पवनो न वाति, शशी सौम्यदर्शनः नाभाति; सूर्यः लोकं न तपते—सर्वं जगत् पर्याकुलमिवाभवत्।
Verse 19
अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।।2.41.19।।
स्त्रीणां सुताः अनर्थिनः, भर्तारः स्त्रीषु तथा भ्रातरश्च परस्परम्; सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।
Verse 20
ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा।।2.41.20।।
ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः। शोकभारेण चाक्रान्ताः शय्यां न जहुस्तदा॥
Verse 21
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मनापुरन्दरेणेव मही सपर्वता।चचाल घोरं भयशोकपीडितासनागयोधाश्वगणा ननाद च।।2.41.21।।
ततः त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता। चचाल घोरं भयशोकपीडिता स नागयोधाश्वगणा ननाद च॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s formal departure—marked by folded palms—signaling disciplined acceptance of exile; the ethical tension is the city’s recognition that its protector is leaving due to royal compulsion and vow-bound duty.
The chapter illustrates that dharma is not merely private virtue but a stabilizing public force: when the dharmic center withdraws, rituals, livelihoods, and even social attachments disintegrate, revealing the interdependence of ethics and civic order.
Key markers include Ayodhyā itself, the antaḥpura (women’s quarters) as the first locus of lament, the rājamārga (public thoroughfare) as the civic stage of grief, and agnihotra as the ritual baseline whose cessation signifies societal paralysis.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.