Sarga 107
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततमसर्गे रामः स्वजनैः सत्कृतः भरतस्य पुनर्वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः पुत्रत्वेन तस्य स्थितिं युक्तामिति प्रशंसति। ततः स धर्म्यनैतिकं बन्धनक्रमं पुनर्निर्मिमीत—कैकेय्याविवाहकाले दशरथेन कृतं पूर्वप्रतिज्ञानम्, देवासुरसंग्रामे तस्याः सेवाप्रसादात् दत्तौ वरौ, तयोः फलरूपेण कैकेय्याः राज्ययाचनं भरताय रामस्य च वनवासयाचनम्। स्वं वननिवासं स प्रतिज्ञापालनरूपं मन्यते, भरतं च शीघ्रं राज्याभिषेकं गृह्णीयादिति उपदिशति, येन पितुः सत्यं रक्ष्येत। अथ भरतं ‘राजानं ऋणात् मोचय’ इति वदन् अपूर्णप्रतिज्ञाभारं निवर्तयितुं पितृमातृपूजनं च कर्तुमादेशयति। पुत्रधर्मस्य दृढीकरणाय गयाश्रुतिं स्मारयति—‘पुत्र’ इति पुत्नाम्नो नरकात् पितरं त्रायते इति; अत एव बहवः पुत्राः काम्यन्ते, यत् कश्चिद् गयायां श्राद्धादिकं कृत्वा पितॄन् रक्षेत। अन्ते व्यवहारोपदेशेन सान्त्वयन् भरतं शत्रुघ्नेन द्विजैश्च सह अयोध्यां प्रत्यागन्तुं, प्रजाः सन्तुष्टाः पालयितुं च नियोजयति। स्वयं तु सीतालक्ष्मणाभ्यां सह दण्डकारण्यं प्रविशति—भरतः मनुष्येषु राज्यं धारयतु, रामः वनस्य; छत्रच्छायया च वृक्षच्छायया च यथायोग्यं रक्षितौ, सत्येन च परस्परं बद्धौ इति।
Shlokas
Verse 1
पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः।प्रत्युवाच तत श्श्रीमान् ज्ञातिमध्येऽभिसत्कृतः।।2.107.1।।
एवं पुनः ब्रुवाणं भरतं प्रति लक्ष्मणाग्रजः श्रीमान् रामः ज्ञातिमध्येऽभिसत्कृतः प्रत्युवाच॥
Verse 2
उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः।जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात्।।2.107.2।।
उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः। दशरथात् राजसत्तमात् कैकेय्यां जातः पुत्रोऽसि॥
Verse 3
पुरा भ्रातः पिता न स्स मातरं ते समुद्वहन्।मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम्।।2.107.3।।
पुरा भ्रातः पिता नः मातरं ते समुद्वहन्। मातामहे समाश्रौषीत् राज्यशुल्कमनुत्तमम्॥
Verse 4
दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः।सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः।।2.107.4।।
दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः। सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः॥
Verse 5
ततस्सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.107.5।।तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।तौ च राजा तदा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरौ।।2.107.6।।
ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी। अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी॥
Verse 6
ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.107.5।।तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।तच्च राजा तदा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरौ।।2.107.6।।
तव राज्यं, नरव्याघ्र, मम च प्रव्राजनं तथा—इति स्वप्रतिज्ञया बद्धो राजा तदा तस्यै तौ वरौ नियुक्तः प्रददौ।
Verse 7
तेन पित्राऽहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्।।2.107.7।।
तेन पित्रा अहम् अपि अत्र पुरुषर्षभ वरदानिकं नियुक्तः—चतुर्दश वर्षाणि वने वासम्॥
Verse 8
सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः।सीतया चाप्रतिद्वन्द्व स्सत्यवादे स्थितः पितुः।।2.107.8।।
अहं तु लक्ष्मणान्वितः सीतया च सह निर्जनं वनमिदं प्राप्तः, पितुः सत्यवादे स्थितः अप्रतिद्वन्द्वः॥
Verse 9
भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम्।कर्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात्।।2.107.9।।
राजेन्द्र, भवान् अपि तथैव सत्यवादिनं पितरं क्षिप्रमेवाभिषेचनात् प्रतिपादयितुमर्हति॥
Verse 10
ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम्।पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय।।2.107.10।।
मत्कृते भरत, प्रभुं राजानं ऋणात् मोचय। धर्मज्ञं पितरं च मातरं चाभिनन्दय॥
Verse 11
श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना।गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति।।2.107.11।।
तात, धीमता यशस्विना गयेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति यजमानेन श्रुतिः गीता इति श्रूयते॥
Verse 12
पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः।तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्वतः।।2.107.12।।
यस्मात् सुतः पुन्नाम्नो नरकात् पितरं त्रायते, तस्मात् ‘पुत्र’ इति प्रोक्तः—यः पितॄन् सर्वतः पाति॥
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः।तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत्।।2.107.13।।
एष्टव्याः बहवः पुत्राः गुणवन्तो बहुश्रुताश्च। तेषां समवेतानामपि कश्चिदेकः गयां व्रजेत् पितृकर्मार्थम्॥
Verse 14
एवं राजर्षय स्सर्वे प्रतीता राजनन्दन।तस्मात्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो।।2.107.14।।
एवं सर्वे राजर्षयः प्रतीताः, राजनन्दन; तस्मात्, नरश्रेष्ठ प्रभो, पितरं नरकात् त्राहि।
Verse 15
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय।शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः।।2.107.15।।
अयोध्यां गच्छ, भरत, प्रकृतीरनुरञ्जय; शत्रुघ्नसहितो वीर, सह सर्वैर्द्विजातिभिः।
Verse 16
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन्।आभ्यान्तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।2.107.16।।
अहमप्यविलम्बयन् दण्डकारण्यं प्रवेक्ष्ये; राजन्, वैदेह्या लक्ष्मणेन च ताभ्यां सहितः।
Verse 17
त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम्।गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टस्संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये।।2.107.17।।
त्वं भरत स्वयं नराणां राजा भव; अहं तु वन्यानां मृगाणां राजेव। अद्य पुरवरं गच्छ सम्प्रहृष्टः; अहं अपि संहृष्टो दण्डकान् प्रवेक्ष्ये।
Verse 18
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानां वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्।एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखी श्रयिष्ये।।2.107.18।।
दिनकरभाः प्रबाधमानां ते मूर्ध्नि शीतां छायां वर्षत्रं भरत करोतु। अहं तु एतेषां काननद्रुमाणामतिशयिनीं छायां सुखी श्रयिष्ये॥
Verse 19
शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायस्सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम्।चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद।।2.107.19।।
एवं सर्वे राजर्षयः प्रतीताः, राजनन्दन; तस्मात्, नरश्रेष्ठ प्रभो, पितरं नरकात् त्राहि।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to preserve Daśaratha’s truthfulness after his death: Rāma insists Bharata must accept coronation so the pledged boons are honored, while Rāma himself completes exile as vow-obedience.
Dharma is upheld through continuity of promises across generations: a son’s duty includes sustaining the moral credit of the father’s word, integrating personal sacrifice with public order.
Gayā is highlighted as a sacred locus for ancestral rites, invoked through a śruti explaining ‘putra’ as one who saves the father from Put-naraka; Ayodhyā and Daṇḍakāraṇya mark the paired domains of civic rule and ascetic forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.