Sarga 22
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
अयोध्याकाण्ड
अस्यां द्वाविंशतितमे सर्गे राज्याभिषेकविघ्नेन क्रुद्धं लक्ष्मणं प्रति श्रीरामः शान्तचित्तः समुपगम्य तस्य रोषं निवारयति। फणिन इव फूत्कारयन्तं, क्रोधविस्तीर्णनेत्रं भ्रातरं दृष्ट्वा स धैर्यमुपदिश्य शीघ्रं कार्यव्यवस्थां च निर्दिशति—अभिषेकसामग्रीं विनिवर्तय, न च किञ्चिद् विघ्नं जनय; अन्यथा सत्यभङ्गभयेन दाशरथेर् मनोव्यथा भूयसी भविष्यति इति। कैकेय्याः कठोरवचनं दृढनिश्चयं च दैवकृतान्तप्रेरितं मन्यते; अतः दोषारोपं प्रतिकारं च निरस्यति। दैवस्य बलात् मुनयोऽपि कम्पन्ते इति स्मारयन्, क्षान्तिं कुलस्य अहिंसां च लोकव्यवस्थां च रक्षितुमाह। अभिषेककलशादीनि राजकीयानि द्रव्याणि तपोवनयात्रायाः साधनत्वेन परिवर्तयन्, धर्मानुगुणं वनवासं राज्यादपि अधिकशोभनं भवतीति प्रतिपादयति। एवं सर्गः राजधर्मात् तपोधर्मं प्रति संक्रमणं दर्शयन्, गृहशान्तिं जनशान्तिं च अविच्छिन्नां स्थापयति।
Characters and places
Shlokas
Verses 1-2
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥१॥आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥२॥
अथ रामः स्वात्मवाञ्शान्तचित्तः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियं समीपमासाद्य, व्यथया दीनं रोषविस्फारितेक्षणं श्वसन्तमिव नागेन्द्रं दृष्ट्वा, धैर्येण सत्त्वं धारयन् इदं वचनमुवाच।
Verses 3-4
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥३॥उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मे ।सर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम् ॥४॥
रोषं शोकं च निगृह्य केवलं धैर्यम् आश्रित्य इमम् अवमानं निरस्य उत्तमं हर्षं गृहीत्वा अभिषेकार्थम् अद्य मे यत्किञ्चित् उपक्लृप्तं सर्वं विसर्जय क्षिप्रं निरत्ययं कार्यं कुरु।
Verse 5
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः ॥५॥
सौमित्रे, ममाभिषेकार्थे यः संभारसम्भ्रमः कृतः, स एवाभिषेकनिवृत्त्यर्थे संभारसम्भ्रमो भवतु।
Verse 6
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते ।माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥६॥
यस्या ममाभिषेकार्थे मानसं परितप्यते, सा मे माता सविशङ्का यथा न स्यात् तथा कुरु।
Verse 7
तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥७॥
सौमित्रे, तस्याः शङ्कामयं दुःखं मनसि प्रतिसंजातं मुहूर्तमपि उपेक्षितुं नोत्सहे।
Verse 8
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥८॥
अहं कदाचन न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामि, मातॄणां पितुर्वा अल्पमपि विप्रियं कृतवानिति।
Verse 9
सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥९॥
सत्यवाक् सत्यसङ्कल्पो नित्यं सत्यपराक्रमः। परलोकभयात् भीतः पिता मेऽद्य निर्भयो भवेत्॥
Verse 10
तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥१०॥
तस्यापि ह्यस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते सति—‘सत्यं मे न निर्वृत्तम्’ इति मनस्तापेन स नृपो दह्येत; तस्यैव तापो मामपि तपेत्।
Verse 11
अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः ॥११॥
तस्मात्, लक्ष्मण, अभिषेकविधानं संहृत्य; ततः परमेवाहमितः पुनर्वनं गन्तुमिच्छामि।
Verse 12
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥१२॥
अद्य मम प्रव्राजने कृते, नृपात्मजा कृतकृत्या सती; ततः सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिष्यति।
Verse 13
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम् ॥१३॥
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि च, अरण्यं गते; कैकेय्या मनःसुखं भविष्यति।
Verse 14
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥१४॥
येनैषा बुद्धिः प्रणीता, मनश्च सुसमाहितम्; तं नाहं संक्लेश्टुमर्हामि—प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्।
Verse 15
कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥१५॥
कृतान्त एव सौमित्रे मम प्रवासे, तथा वितीर्णराज्यस्य पुनर्निवर्तने च, कारणत्वेन द्रष्टव्यः।
Verse 16
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥१६॥
यदि नायं भावो न चायं विपत्तिः कृतान्तविहिता दैवकृता स्यात्, तर्हि कैकेय्याः मम पीडने प्रतिपत्तिः कथं स्यात्?
Verse 17
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥१७॥
जानासि हि सौम्य यथा मम मातृषु न कदाचनान्तरं, न च भूतपूर्वं तस्या मयि विशेषः, स्वसुतेऽपि वा।
Verse 18
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥१८॥
अभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च तस्या दुर्वचैः उग्रैर्वाक्यैः, अहं दैवात् परं नान्यत् कारणं समर्थये।
Verse 19
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा ।ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ ॥१९॥
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा, भर्तृसन्निधौ मत्पीडां प्राकृतेव स्त्री ब्रूयात्, यदि दैवं न प्रवर्तेत?
Verse 20
यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते ।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥२०॥
यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते; व्यक्तमेव मयि च तस्यां च विपर्ययः पतितः।
Verse 21
कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥२१॥
सौमित्रे, कश्चित्पुमान्दैवेन योद्धुमुत्सहते? यस्य कर्मणोऽन्यत्र किञ्चिद्ग्रहणं न दृश्यते।
Verse 22
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥२२॥
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ—यच्च किञ्चित्तथाभूतं, ननु तद्दैवस्य कर्म।
Verse 23
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥२३॥
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः; उत्सृज्य तीव्रान्नियमान् काममन्युभिर्भ्रश्यन्ति।
Verse 24
असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते ।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥२४॥
असङ्कल्पितमेवात्र यदकस्मात् प्रवर्तते। आरब्धं कर्म यन्नश्येत् तदपि दैवकर्म हि॥
Verse 25
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना ।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥२५॥
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना। व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते॥
Verse 26
तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥२६॥
तस्मादपरितापः सन् त्वमप्यनुविधाय माम्। प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्॥
Verse 27
एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥२७॥
एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः। मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति॥
Verse 28
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥२८॥
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यसमुद्भवेन। स्वहस्तेनोद्धृतं तोयं व्रतानुष्ठानकारकम्॥
Verse 29
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥२९॥
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये। राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः॥
Verse 30
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम् ॥३०॥
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया। दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम्॥
Inside Sarga 22
Core principles
- Dhairya (fortitude)
- Satya-raksha (protection of truth/vows)
- Ahiṃsā in conduct (non-retaliatory restraint)
- Daiva-vāda (recognition of destiny’s force)
- Tapas-oriented renunciation (transition to ascetic discipline)
Voices in this sarga
- Rama
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to resist the coronation’s cancellation through anger and confrontation or to preserve dharma by orderly withdrawal. Rāma chooses institutional and familial stability: he instructs Lakṣmaṇa to revoke the abhiṣeka arrangements promptly and proceed toward exile without provoking further harm.
Rāma teaches that composure (sattva) and truth-protection outweigh immediate power. By attributing the crisis to daiva/kṛtānta, he redirects blame away from individuals, preventing violence and enabling a disciplined shift from kingship to tapas as a dharmic response.
Culturally, the sarga highlights the abhiṣeka ritual system (consecration pots, preparations) and the ascetic markers of exile—bark garments, antelope skin, and matted hair. Geographically, the key transition is from Ayodhyā’s palace order toward the forest (vana) as a new ethical and social arena.
Ask anything about Sarga 22 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
