Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे भरतः शीघ्रं रथेनायोध्यां प्रविशति; तस्य रथस्य गम्भीरः शान्तिकरः निनादः नगरस्य निस्तब्धतां विरुद्ध इव दृश्यते। ततः सिमिलीनां परम्परया अयोध्या शोकमयी निरूप्यते—दीपहीना रात्रिरिव मार्जारोलूकसञ्चारिणी, चन्द्रवियोगिनी रोहिणीव, शुष्कपर्वतस्रोत इव, निर्वाणयज्ञाग्निरिव, पराजितसेनेव च; एवं राजधर्मस्याभावेन्द्रियक्षयः प्रतिपाद्यते। पुनरपि तरङ्गनिःशब्दसमुद्र इव, सोमपेषणानन्तरं शून्यवेदिरिव, वृषभविहीनगोराशिरिव च नगरं तुल्यते; नवमुक्ताहार इव मणिवियुक्तः, पतिततारकेव, दावदग्धलतेव, मेघावृतनभ इव, दूषितपानस्थानमिव च—अलङ्कारभङ्गं तेजोम्लानिं उत्सवविघातं च सूचयति। भरतः सारथिं प्रति पृच्छति—कुतः गीतवाद्यनिनादाः, माल्यसुरभिः, मद्यचन्दनागरुगन्धश्च न प्रवहन्ति, कुतः पथिकजनसमागमः कुतश्चोत्सवचेष्टाः रामस्य वनवासानन्तरं निवृत्ताः। स निष्कर्षयति यत् रामेण सहैव अयोध्याः श्रीर्निर्गता; रामस्य पुनरागमनं वाञ्छन् सर्वजनहर्षप्रतिष्ठां मनसि करोति। शोकाकुलः स दाशरथं राजभवनं प्रविशति—सिंहरहितमिव; अन्तःपुरं च सूर्यविहीनदिवस इव श्रीविहीनं दृष्ट्वा स अश्रूणि मुमोच।
Shlokas
Verse 1
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः।।2.114.1।।
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेन उपयान् महायशाः प्रभुः भरतः क्षिप्रम् अयोध्यां प्रविवेश।
Verse 2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव।।2.114.2।।
सा निशेवाभवत् कृष्णा तमसाभ्याहता घना। बिडालोलूकचरिता शून्यनरगजाकुला॥
Verse 3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्।।2.114.3।।
राहुशत्रोः प्रिया पत्नी श्रिया प्रज्वलितप्रभा। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिता॥
Verse 4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्। लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव॥
Verse 5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्।।2.114.5।।
अयोध्या विधूमेव हेमप्रभा यथाध्वराग्निशिखा समुत्थिता; पश्चाद् हविरभ्युक्षिता शिखेव शनैः प्रशाम्य विप्रलयं गता।
Verse 6
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे।।2.114.6।।
महाहवे चमूरिव सा दृश्यते—विध्वस्तकवचा, रुग्णगजवाजिरथध्वजा, हतप्रवीरा, आपन्ना च सर्वथा।
Verse 7
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम्।।2.114.7।।
सागरस्य जलोर्मिरिव—प्रथमं सफेना सस्वना समुत्थिता; प्रशान्तमारुतोद्धूता पश्चान् निःस्वना शान्ता बभूव।
Verse 8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव।।2.114.8।।
सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदीमिव—सर्वैः यज्ञायुधैः अभिरूपैश्च याजकैः त्यक्तां, गतरवां च।
Verse 9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम्।।2.114.9।।
गोष्ठमध्ये गवां पक्तिरिव—आर्ता, नवतृणं नाचरन्ती, गोवृषेण परित्यक्ता, उत्सुका च बभूव।
Verse 10
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव।।2.114.10।।
प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः जात्यैर्मणिभिर्वियुक्तां नवां मुक्तावलीमिव अयोध्या बभासे।
Verse 11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्।।2.114.11।।
अयोध्या सहसा स्वस्थानाच्चलिता पुण्यक्षयादिव महीगताः। संवृतद्युतिविस्तारा दिवश्च्युता तारैव बभूव॥
Verse 12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव।।2.114.12।।
वसन्तान्ते पुष्पनद्धा मत्तभ्रमरनादिता। द्रुतदावाग्निविप्लुष्टा क्लान्ता वनलतेव सा॥
Verse 13
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्।।2.114.13।।
सम्मूढनिगमा स्तब्धा संक्षिप्तविपणापणा। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रा द्यामिवाम्बुधरैर्वृता॥
Verse 14
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम्।।2.114.14।।
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृता। हतशौण्डामिव ध्वस्ता पानभूमिरसंस्कृता॥
Verse 15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव।।2.114.15।।
वृक्णभूमितला निम्ना वृक्णपात्रैः समावृता। उपयुक्तोदका भग्ना प्रपेव निपतितेव सा॥
Verse 16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्।।2.114.16।।
विपुला वितता चैव युक्तपाशा तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्ता पतिता ज्येवायुधात्॥
Verse 17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्।।2.114.17।।
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्॥
Verse 18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्।।2.114.18।।
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्॥
Verse 19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्।।2.114.19।।
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्॥
Verse 20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव।।2.114.20।।
प्रावृषि प्रविगाढायां घनाभ्रमण्डले प्रविष्टे सति नीलजीमूतैः प्रच्छन्ना यथा भास्करस्य प्रभा न दृश्यते, तथैव तदपि तमसा संवृतमिवाभात्।
Verse 21
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्।।2.114.21।।
श्रीमान् दशरथात्मजः भरतः रथस्थः सन् रथश्रेष्ठं वाहयन्तं सारथिं प्रति इदं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः।।2.114.22।।
अद्य किम् नु खलु अयोध्यायां यथापूरं गीतवादित्रनिस्वनः गम्भीरो मूर्छितश्च न निशम्यते?
Verse 23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः।।2.114.23।।
वारुणीमदगन्धः माल्यगन्धश्च मूर्छितः, धूपितागुरुगन्धश्च—एते गन्धाः समन्ततः इदानीं न प्रवान्ति।
Verse 24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24।। नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।
यानप्रवरघोषः स्निग्धश्च हयनिस्वनः, प्रमत्तगजनादश्च महान् रथनिस्वनश्च—रामे विवासिते अस्यां पुर्यां इदानीं न श्रूयते।
Verse 25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
रामे तरुणे गते हि तरुणा हृदि संतप्ताः; ते महार्हान् चन्दनागरुगन्धान् नवस्रजश्च नोपभुञ्जते।
Verse 26
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
रामे गते हि तरुणा शोकाग्निना दग्धाः; ते महार्हान् चन्दनागरुगन्धान् नवपुष्पस्रजश्च न रमन्ते।
Verse 27
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।।2.114.27।।
रामशोकार्दिते पुरे चित्रमाल्यधराः नराः बहिर्यात्रां न गच्छन्ति; उत्सवाश्च न सम्प्रवर्तन्ते।
Verse 28
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।।2.114.28।।
नूनं मम भ्रात्रा सह अस्य पुरस्य द्युतिः गता; अयोध्येयम् न राजते—सासारेव अर्जुनी क्षपा।
Verse 29
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।।2.114.29।।
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इव आगतः अयोध्यायां हर्षं जनयिष्यति—ग्रीष्मे अम्बुद इव?
Verse 30
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।।2.114.30।।
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः॥
Verse 31
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव।।2.114.31।।
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव॥
Verse 32
तदा तदन्तःपुरमुञ्जहितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम्। निरीक्ष्य सर्वं तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s moral recognition of legitimacy: he reads Ayodhya’s silence as a civic symptom of dharmic rupture caused by Rama’s exile, implicitly rejecting celebratory kingship in a city whose rightful moral center is absent.
The chapter teaches that political splendour and social festivity are ethically contingent: when dharmic leadership is displaced, the city’s sensory life (sound, scent, movement) collapses into grief, revealing governance as a moral ecology rather than mere administration.
Ayodhya’s public sphere—highways, markets/shops, and festive processions—along with the royal palace and inner apartments are foregrounded, while cultural markers include music-making, garlands, incense (agaru), sandalwood paste, and civic celebrations that cease after Rama’s departure.
Ask anything about Sarga 114 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.