Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda in Kannada

Valmiki

DutyRenunciationObedience to truth

Ayodhya Kanda — Book of Ayodhya (the royal capital and its crisis)

अयोध्याकाण्ड

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವು ರಾಮಾಯಣದ ನೈತಿಕ–ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತಿರುವು. ಆರಂಭದ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆದರ್ಶ ನಾಗರಿಕ ಜೀವನ, ಸಭೆಗಳು, ಯುವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದ ಹಬ್ಬದ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಪವಿತ್ರ ರಾಜ–ಯಾಜ್ಞಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ; ಜೊತೆಗೆ ರಾಮನ ಕ್ಷಮೆ, ದಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವಿನಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಆದರ್ಶ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮ, ಅಂತಃಪುರದ ಆಸೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯದ ಬಂಧನಶಕ್ತಿ—ಇವುಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕುಸಿದು ವನವಾಸವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಥರೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ದಶರಥನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಪಡೆದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ವನವಾಸ. ಶೋಕ–ಮೋಹಗಳಿಂದ ದಶರಥನು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಂಭಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ವಚನಧರ್ಮ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಪಿತೃವಚನವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಹಚರ್ಯನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರ ಕೋಪವೂ ರಾಮನ ಅಹಿಂಸಾ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವಿಲಾಪ, ಅಪಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಢ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ರಥದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಗಮನ, ತಮಸಾ ಮತ್ತು ಗಂಗಾತೀರಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಾಮ, ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ದಾಟಿಸುವ ಸಹಾಯ, ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದ ಉಪದೇಶ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ವನನಿವಾಸ ಸ್ಥಾಪನೆ—ಇವು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಅರಣ್ಯಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾಂತರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೊಳಗಿನ ಕುಸಿತ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ದಶರಥನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ‘ಶಬ್ದವೇಧಿ’ ಪಾಪದ ಸ್ಮರಣೆ–ಸ್ವೀಕಾರ, ಮತ್ತು ಅವನ ಮರಣ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್‌ರಾಜ್ಯದ ಆತಂಕ ಮೂಡುತ್ತದೆ; ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕೇಕಯದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಮರಳಿ ಬಂದು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿ, ಪಿತೃಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವೈಧತೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಚಿಂತನೆಗೆ ತೀವ್ರತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವು ವಚನಧರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಮಹಿಮೆ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಮಗನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ಪತ್ನಿಯ ಸಹಧರ್ಮ, ಸಹೋದರನ ನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಜೆಯ ಶೋಕ—ಇವುಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವೇದನಾಮಯ ಮೌಲ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಯಾಗವಿಧಿ, ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮನನದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅವು ಈ ಕಾಂಡವನ್ನು ರಾಮಾಯಣದ ಧರ್ಮವಿಚಾರದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

Bala Kanda Ayodhya Kanda Aranya Kanda Kishkindha Kanda Sundara Kanda Yuddha Kanda

Sargas in Ayodhya Kanda

Sarga 1

गुणप्रशंसा-युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಲನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ಆತಿಥ್ಯ ದೊರೆತು, ಅವರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ವೃದ್ಧ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ರಾಮನ ಧರ್ಮಮಯ ಗುಣಗಳ ವಿಶದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ಪ್ರಚೋದನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತತೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ प्रति ಗೌರವ, ಕರುಣೆ, ಸಂಯಮ, ವಿವೇಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ವಾದವಿವಾದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತತೆ. ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲತೆ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಿಯನೂ, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಆದರ್ಶ ನಾಯಕನೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ತನ್ನ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದ ದಶರಥನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜರು ಮತ್ತು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆಯಿಸಿ, ದೇವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಉಪಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತ ರೂಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

50 verses | Daśaratha (interior reflection)

Sarga 2

यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)

ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಸಮಗ್ರ ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಮಿತ್ರರಾಜರನ್ನೂ ಗಂಭೀರ, ಧೀರ ಹಾಗೂ ಗೌರವಭರಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಈಗ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಶ್ರಮವೂ ಧರ್ಮಭಾರವೂ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಳಿತಭಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಂಶಾನುಸೃತ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ಶುಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜ್ಯಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನೂ, ಬೇರೆ ಉತ್ತಮ ಸಲಹೆಯಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ರಾಜರೂ ಪ್ರಜೆಯೂ ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅರಮನೆ ಆನಂದಧ್ವನಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕರು, ನಗರ-ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಚರ್ಚಿಸಿ ಏಕಮತ್ಯದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಕರುಣೆ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯ, ಪ್ರಜಾಹಿತಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಆಡಳಿತಯೋಗ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಮಂಗಳವಾಗಲೆಂದು ದಶರಥನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

54 verses

Sarga 3

यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪೌರರು ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಯುವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಸಹ ಪ್ರಿಯಹಿತ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದಶರಥನು ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವರನ್ನು ವಿಧಿ-ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಚೈತ್ರಮಾಸದ ಪುಣ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ—“ರಾಮನ ಯುವರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ” ಎಂದು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಗ್ನ್ಯಾಗಾರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ-ರತ್ನ, ಔಷಧಿ, ಶುಕ್ಲಮಾಲ್ಯ, ಲಾಜ, ಮಧು-ಘೃತ, ವಸ್ತ್ರಗಳು; ರಥ-ಆಯುಧ, ಚತುರಂಗಬಲ, ಶುಭಲಕ್ಷಣ ಗಜಗಳು; ಚಾಮರ-ಧ್ವಜ-ಛತ್ರ; ಶಾತಕುಂಭದ ಅನೇಕ ಕಲಶಗಳು; ಹಿರಣ್ಯಶೃಂಗ ಋಷಭ, ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು. ನಗರ ದ್ವಾರಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಚಂದನಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಧೂಪಗಳಿಂದ, ದ್ವಿಜಭೋಜನ-ದಾನ-ದಕ್ಷಿಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ-ನಿಮಂತ್ರಣ-ಆಸನ ಕಲ್ಪನೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗ ಸಿಂಚನ ಮತ್ತು ಪತಾಕಾಬಂಧನ, ನಾಟ್ಯ-ತಾಳ ಹಾಗೂ ಸೇವಕ-ಗಣಿಕಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ದೇವಾಲಯ-ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಉಪಸ್ಥಾಪನೆ, ಸನ್ನದ್ಧ ಯೋಧರ ಪ್ರವೇಶ—ಇಂತೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಮನ್ವಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠ-ವಾಮದೇವರು “ಕೃತಂ” ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ; ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳ ಭೂಪಾಲರು ದಶರಥನನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಆಗಮನವು ರೂಪ-ಗುಣ ವರ್ಣನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ದಶರಥನು ಪುತ್ರನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಆಸನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಪುಷ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ರಾಜೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧತ್ಯಾಗ, ಅಮಾತ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ ರಂಜನೆ, ಕೋಷ್ಠಾಗಾರ-ಆಯುಧಾಗಾರ ಸಂಚಯ, ಮಿತ್ರತೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಮಿತ್ರರು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವಳು ದೂತರನ್ನು ದಾನಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನು ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ವಗೃಹಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ; ಪೌರರು ದೇವಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

49 verses

Sarga 4

अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः · Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision

ನಾಗರಿಕರು ತೆರಳಿದ ನಂತರ ದಶರಥನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಭೆ ಸೇರಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದನು—ಶುಭ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನ ಯುವರಾಜಾಭಿಷೇಕ ನಡೆಯಬೇಕು. ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು; ಮರುಮರು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಆತಂಕ ಹುಟ್ಟಿತು—ಇದು ಅರಮನೆಯ ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸಿದನು—ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳೂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾದವು; ಈಗ ನನ್ನ ಉಳಿದ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾತ್ರ. ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ ರಾಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಜೊತೆಗೆ ಅಶುಭ ಸ್ವಪ್ನಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯ-ಕುಜ-ರಾಹುಗಳ ಪ್ರಬಲ ದೋಷದಿಂದ ಸಮೀಪದ ಅಪಾಯದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗುವ ಮುನ್ನ, ಅನಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಏಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಶೀಘ್ರ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತ್ವರಿತ ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದನು. ತಯಾರಿಗಾಗಿ ವ್ರತವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು—ಉಪವಾಸ, ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಶಯನ, ಸ್ನೇಹಿತರ ಜಾಗರಣೆ. ಭರತನ अनुपಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಕೂಲ ಕಾಲವೆಂದು ಕಂಡರೂ ಮಾನವಮನದ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸಿದನು; ಅವಳು ಜನಾರ್ದನ-ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವಳು ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿದಳು; ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಭ್ರಾತೃಸಹಪಾಲನೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು.

45 verses

Sarga 5

अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ನಡೆಯುವ ವಿಧಿ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ—ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಸಹಿತವಾಗಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯವರು ಉಪವಾಸ-ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮಂಗಳ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರದ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಆಶಯ. ವಸಿಷ್ಠನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ರಥದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ—ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕ ನಡೆಯಲಿದೆ; ನಹುಷನು ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಎಂದು ಉಪಮೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳು ತೊಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು ಏರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಕುತೂಹಲದ ನಾಗರಿಕರಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತವೆ; ಜನನಾದವು ಸಮುದ್ರಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಆ ಜನಸಮೂಹದ ಮಧ್ಯೆ ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಭಾಸದರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಗುರುಗಳ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಭಿಷೇಕಪೂರ್ವ ರಾತ್ರಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಉಪಮೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ।

26 verses

Sarga 6

रामाभिषेकपूर्वसज्जा · Preparations for Rama’s Coronation

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಮಾಂತರವಾಗಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ—(1) ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಂತರಶುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಖಾಸಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು (2) ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಯುವರಾಜಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಿದ್ಧತೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನಾರಾಯಣನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಆಜ್ಯ-ಹೋಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಳಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮೌನ ವಹಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುಣ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ಶುಭಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತಿಮ ಯಾಮದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ತನ್ನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮಗಳ ಬಳಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶುದ್ಧಿಮಂತ್ರಪಠಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ‘ಪುಣ್ಯಾಹ’ ಮಂಗಳಘೋಷಗಳು ತೂರ್ಯ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ನಗರದೆಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ನಗರವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ನಾಗರಿಕರು ದೇವಾಲಯಗಳು, ಚೌಕಗಳು, ಬೀದಿಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಭಾಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿಸಿ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಟ-ಗಾಯಕರು ಸಂಗೀತದಿಂದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿರಿಯರು-ಮಕ್ಕಳು ಎಲ್ಲರೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನೇ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಪರಿಮಳಿಸುತ್ತವೆ; ರಾತ್ರಿಯಾದರೆ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ದೀಪವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಗ್ರಾಮಜನರು ದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮುದ್ರಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚೌಕಗಳಲ್ಲೂ ಸಭೆಗಳಲ್ಲೂ ಸೇರಿದವರು ದಶರಥನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ—ಗುಣವಂತ, ವಿದ್ಯಾವಂತ, ನಿರಹಂಕಾರಿ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಕ-ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೆಂದು।

28 verses | Ayodhya citizens (collective voice)

Sarga 7

मन्थराप्रवेशः · Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಏಳನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹರ್ಷೋತ್ಸವದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಗುಪ್ತ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕಥೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸೇವಕಿ ಮಂಥರೆ ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾದ ಅರಮನೆಯ ಮೇಲೇರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹೂವುಗಳು ಚೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಧ್ವಜಗಳು ಏರಿವೆ; ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಘೋಷ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯನಿನಾದ, ಜನರು ಉಲ್ಲಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳು ಸಮೀಪದ ಧಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಾರಣ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಧಾತ್ರಿ ಆನಂದದಿಂದ, ರಾಜ ದಶರಥನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಕೈಲಾಸಸಮಾನ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಇಳಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮರುಳುಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಆಸನ್ನ ಅಪಾಯ, ಭಾಗ್ಯದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ರಾಜನೀತಿಯ ಮೋಸವೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ರಾಮಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಗೂ ಭರತನ ವಿನಾಶವೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಮೊದಲು ಚಿಂತಿತಳಾದರೂ, ನಂತರ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು “ಶುಭವಾರ್ತೆ”ಗಾಗಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಆಭರಣವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಭರತರ ನಡುವೆ ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಬೋಧ: ವಾಕ್ ರಾಜಕೀಯ ಸಾಧನ; ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳೂ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಭಯಾಧಾರಿತ ಕಥಾನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಬಹುದು।

36 verses

Sarga 8

मन्थराकैकेयीसंवादः · Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆ ದೃಢವಾದ ತರ್ಕದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನ ಯುವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಭೀತಿಯೆಂದು ಅವಳು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಸೌಹಾರ್ದದ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿದು, ತಾನು ಪಡೆದ ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆದು, ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಂತೆ ತಂತ್ರಬದ್ಧ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶೋಕಸಾಗರ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವನ್ನು ಮರುಮರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಮುಂದಿನ ನಷ್ಟದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾಜಕೀಯ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ—ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ನಂತರ ರಾಮಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ಭರತನು ಹೊರಗುಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಸಹಶಾಸನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಸಾಧ್ಯ. ತುರ್ತುಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕೈಕೇಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ದಾಸಿಯಂತೆ ಅವಮಾನಿತಳಾಗುವಳು, ಭರತನು ಹಕ್ಕು ಕಳೆದು ನಿರ್ವಾಸಿತನಾಗುವನು ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಭಯಾನಕ ಗತಿಗೆ ತಲುಪುವನು ಎಂದು ಭೀತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪಕ್ಷಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಣ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತನೊಂದಿಗೆ; ಸಮೀಪವೇ ರಕ್ಷಣೆ, ದೂರವೇ ಅಪಾಯ. ಕೈಕೇಯಿ ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು—ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಸಂಯಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯವಚನ—ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಮಂಥರೆಯ ಆತಂಕವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಮಂಥರೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ದುರ್ಗತಿಯ ಭವಿಷ್ಯಚಿತ್ರಣಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನೀತಿಯಾಗಿ ಆಯುಧೀಕರಿಸುವ ವಾಗ್ವೈಖರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ವರಗಳ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕ-ಯೋಜನೆಯ ತಿರುವಿಗೆ ನೆಲಹಾಸುತ್ತದೆ.

39 verses

Sarga 9

मन्थराप्रेरणा · वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಒಂಬತ್ತನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಕಪಟಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವಳು ಮಂಥರೆಯ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ—ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಭರತನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವೆನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಥರೆ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಉಪಾಯವಾಗಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೈವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಳು; ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಅವಳಿಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನು, ಅವು ಆಗ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಉಳಿದಿದ್ದವು. ಮಂಥರೆ ಆ ವರದ್ವಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ—ಕೈಕೇಯಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ರಾಜನನ್ನು ನೋಡದೆ ಮಾತಾಡದೆ, ವರಗಳಾಗಿ (1) ಭರತಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು (2) ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಬೇಕು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ತಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೊಗಳುವುದು, ಅವಳ ರೂಪವರ್ಣನೆ, ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂಬ ಮೋಸಯುಕ್ತ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಉಪಮೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಅನರ್ಥವನ್ನೂ ಅರ್ಥರೂಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಅರಮನೆ-ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಸಾಧಿಸುವ ಕ್ರಮ—ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಭಾವಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರಾಜವಚನದ ಬಂಧಶಕ್ತಿ—ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

66 verses

Sarga 10

क्रोधागारप्रवेशः · Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಹತ್ತನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಮೀಪಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವದ ಮಧ್ಯೆ ತಕ್ಷಣದ ಮನೋಭಂಗವೂ ವಿಧಿವಿಚ್ಛೇದವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಥರೆಯ ಕಪಟ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ಒಂದು ತಂತ್ರ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಆಭರಣ-ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾಳೆ. ಕಿನ್ನರಿ, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಲತೆ, ಬಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಕರುಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಧರ್ಮವಿರೋಧದ ಅಸಂಗತತೆಯ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ದಶರಥನು ಅಭಿಷೇಕದ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿ ಅದು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸುವಿಭೂಷಿತ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ನಾದ, ಉದ್ಯಾನಗಳ ಶೋಭೆ, ದಂತಿ-ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತದ ಆಸನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ನಾನಾವಿಧ ಭೋಗೋಪಹಾರಗಳ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಣಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದ್ವಾರಪಾಲನು ದೇವಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಯಸಿದ ರಾಜನು ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಅಸಂಗತ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳನ್ನು ಸವರಿ, “ಶಾಪವೇ? ಅವಮಾನವೇ? ಭಯವೇ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕರೆಸುವುದು, ಅಪರಾಧಿಗೆ ದಂಡ, ಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಬಹುಮಾನ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ರಾಜಾಧಿಕಾರವನ್ನೇ ನೀಡುವುದರವರೆಗೆ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವಶತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಕೈಕೇಯಿ “ಅಪ್ರಿಯ” ವರದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿ, ಹರ್ಷೋತ್ಸವವನ್ನು ಧರ್ಮಸಂಕಟವಾಗಿಸಲು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

40 verses | Daśaratha, Kaikeyī, Mantharā (reported counsel)

Sarga 11

कैकेयीवरप्रार्थना · Kaikeyi Demands the Two Boons

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೧೧ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕಾಮವಶನಾದ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡ ಕೈಕೇಯಿ, ಮಾತಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಅವನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನು ರಾಮನ ಜೀವ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಪುನಃಪುನಃ ಶಪಥ ಮಾಡಿ—ಕೈಕೇಯಿಯ ಇಚ್ಛೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕೈಕೇಯಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಗೃಹದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಕರೆದು, ಆ ಖಾಸಗಿ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಧರ್ಮಸಂವಿಧೆಯಂತೆ ದೃಢವಾದ, ಪ್ರಾಯಃ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ದೈವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಾನು ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಆಗ ಪಡೆದ ಎರಡು ವರಗಳು ‘ನಿಕ್ಷೇಪ’ದಂತೆ ಉಳಿದಿದ್ದವು; ಇಂದು ಅವು ತನ್ನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ದೊರಕಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ಎರಡೂ ವರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ: (೧) ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು; (೨) ರಾಮನನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು—ವಲ್ಕಲ, ಅಜಿನ ಧರಿಸಿ ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ದಶರಥನ ಸತ್ಯಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕುಲರಕ್ಷಣೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೆಂದು ಕೈಕೇಯಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಜನು ತನ್ನದೇ ಮಾತಿನ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ, ಸ್ವಯಂಕೃತ ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

29 verses

Sarga 12

द्वादशः सर्गः · Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ “ಭಯಾನಕ ವಚನಗಳನ್ನು” ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ—ರಾಮನ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಬೇಡಿಕೆ—ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ತಕ್ಷಣದ ಭಂಗ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಕನಸೋ ಭ್ರಮೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ನಂಬಲಾರದೆ, ಶೋಕ–ಕ್ರೋಧಗಳ ನಡುವೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹುಲಿಯ ಮುಂದೆ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ, ಮಂತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತ ಸರ್ಪದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ದಾನಶೀಲತೆ, ಮೃದುಭಾಷೆ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಎಂಬ ಜನಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಈ ಬೇಡಿಕೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಠೋರ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಒಮ್ಮೆ ನೀಡಿದ ವರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ವಚನದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ವ್ರತಪಾಲಕ ರಾಜರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆತ್ಮಹಾನಿಯ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದಶರಥನು ಜನನಿಂದೆ, ರಾಜ್ಯದ ವೈಧತೆ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಸಂಕಟ, ಹಾಗೂ ಕೌಸಲ್ಯಾ–ಸುಮಿತ್ರಾ–ಸೀತೆಯರ ಕುಟುಂಬವಿನಾಶದ ದುಃಖವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ದೀನವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ದೇಹವೂ ಕುಸಿಯುವುದು, ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಮರಳಲಾಗದ ದುರಂತಕರ್ಮದತ್ತ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

114 verses

Sarga 13

अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 13ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಸಂಕಟವು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡ ಯಯಾತಿರಾಜನಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ—ಈ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಅವನತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದರೂ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸಿ, ಒಳಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ವಾಗ್ದಾನವಾದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದಶರಥನು ವೇದನೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು—ರೂಪ, ಬಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ಕ್ಷಮೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿ, ಸುಖಾರ್ಹನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ವನವಾಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿಧಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕ್ರೂರವೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ಅಪಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವಮಾನವನ್ನು ಮುಂಚೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲವೂ ಕಥೆಯ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ—ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ಬಂದರೂ, ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ರಾಜನಿಗೆ ಅದು ಇನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭಾತವನ್ನು ತರಬೇಡ, ಅಥವಾ ಬೇಗ ಕಳೆದುಹೋಗು ಎಂದು ರಾತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾಗದಂತೆ. ನಂತರ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿ—“ನಿನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ನಿನಗೆ ಕೀರ್ತಿ ದೊರಕಲಿ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಅಚಲ. ಮರುಮರು ಆಘಾತ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಭಾರೀ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಭಟ್ಟರು ಸ್ತುತಿಗಾನದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ರೂಢಿಯನ್ನೂ ಅವನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ರಾಜಕೀಯ ದಿನಚರಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ಕುಸಿದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ.

26 verses | Daśaratha, Kaikeyī

Sarga 14

सत्यपाशः · Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ–ದಶರಥರ ಸಂಭಾಷಣೆ ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಒಪ್ಪಂದದಂತೆ ರೂಪುಗೊಂಡು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಟವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಅಚೇತನಪ್ರಾಯನಾಗಿ ತೊಳಲಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡ ಕೈಕೇಯಿ, ವಾಗ್ದಾನಿಸಿದ ವರವನ್ನು ತಪ್ಪದೇ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದು, ರಾಜನು ಮಾತು ತಪ್ಪಿದರೆ ತಾನು ಆತ್ಮನಾಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ಇಂದ್ರನ ‘ಸತ್ಯಪಾಶ’ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದ ಬಲಿಯಂತೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು, ಧರ್ಮಬಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ದೇಹ–ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಅಂತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದರೆ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಅವಳ ಮಗನೂ ತನ್ನ ‘ಸಲಿಲಕ್ರಿಯೆ’ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಪ್ರಭಾತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ-ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ—ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಂಗಳಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳು ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಚಂದನ–ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಹಬ್ಬದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಒಳಗಿನ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಅರಿಯದ ಸುಮಂತ್ರನು ರೂಢಿಯಾದ ಪ್ರಾತಃಜಾಗರಣ ಸ್ತುತಿವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ದಶರಥನ ದುಃಖ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕಳುಹಿಸಿ, ರಾಜನು ಕೇವಲ ಆನಂದೋತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಾಕ್ಲಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ಹೀಗೆ ಕಥೆ ರಾಮನ ಎದುರು ವರದಾನದ ಬೇಡಿಕೆಯ ನೇರ ಮುಖಾಮುಖಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

68 verses

Sarga 15

अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಯುವರಾಜಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸನ್ನದ್ಧತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ರಾಜಪುರೋಹಿತರು ಅಭಿಷೇಕಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿ ಸಮವಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನಾನಾಯಕರು, ಶ್ರೇಣಿಪತಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ, ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನ—ರಾಮನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತ—ಎಂದು ಕಾಲನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾ–ಯಮುನಾ ಸಂಗಮ ಸೇರಿದಂತೆ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಜಲ; ಪದ್ಮಾಲಂಕೃತ ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ದರ್ಭ, ಪುಷ್ಪಗಳು; ಚಾಮರ, ಚಂದ್ರಸಮಾನ ಶ್ವೇತ ಛತ್ರ, ಬಿಳಿ ವೃಷಭ ಮತ್ತು ಅಶ್ವ, ರಾಜಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಮಹಾಗಜ; ಅಲಂಕೃತ ಎಂಟು ಕನ್ಯೆಗಳು, ವಾದಕರು, ಸ್ತುತಿಪಾಠಕರು—ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದ ಮೇಲೂ ಸಮವಾಯಗೊಂಡ ಮಹಾಜನರಿಗೆ ದಶರಥನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂತಃಪುರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಂಶಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜಯಾರ್ಥ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ, ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಸಭೆಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ದಶರಥನು—ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಕಾರ್ಯ ಏಕೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು—ಕೇಳಿ, ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ನಾಗರಿಕರ ಅಭಿಷೇಕಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರತ್ನಮಯ ವೈಭವದಿಂದ ವರ್ಣಿತ ರಾಮಭವನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಪಟ್ಟಣವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಸಾದ ತುಂಬಿರಲು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನ ಖಾಸಗಿ ಕಕ್ಷಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

49 verses | Sumantra, King Dasaratha

Sarga 16

सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಜನಾಕೀರ್ಣವಾದ ಅಂತಃಪುರದ್ವಾರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಏಕಾಂತ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಾಲ-ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಯುವ ರಕ್ಷಕರು ಅಂತಃಪುರಪರಿಸರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿರುವ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀ-ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ಮುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸುವರ್ಣ ಪర్యಂಕದ ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನದಿಂದ ಅನೂಲಿಪ್ತನಾಗಿ, ಕುಬೇರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು; ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಚಾಮರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನಿಂತು, ಅವನನ್ನು ‘ಚಿತ್ರಿತ ಚಂದ್ರ’ನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ವಂದನೆ ಮಾಡಿ ದಶರಥನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೈಕೇಯಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ತಕ್ಷಣ ದರ್ಶಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಳಂಬ ಬೇಡ. ರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಸಂಬಂಧಿತ ಚಿಂತನೆ ಮನದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತಿದ್ದಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷಾವ್ರತದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾದ ಅಜಿನ, ಮೃಗಶೃಂಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನೂ ಜೊತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಥಪ್ರಸ್ಥಾನವು ನಗರೋತ್ಸವದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ, ಸ್ತುತಿಶಬ್ದಗಳು, ಜನಸಮೂಹದ ಗದ್ದಲ, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರಶಂಸಾವಾಕ್ಯಗಳು, ಅಶ್ವ-ಗಜ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಹಾಮಾರ್ಗ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ರಥಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿ-ಹೇಮಾಲಂಕಾರಗಳ ಕాంతಿ. ಈ ಸರ್ಗವು ಅಭಿಷೇಕದ ಆಶಾ-ಉತ್ಸಾಹದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಶೀಲಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

48 verses

Sarga 17

रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 17ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹರ್ಷಭರಿತ ಸಹಚರರು ಜೊತೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಗರವೂ ರಾಜಪಥವೂ ಮಂಗಳಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ—ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು, ಧೂಪ-ಅಗರು ಸುವಾಸನೆ, ಚಂದನ ಹಾಗೂ ಪರಿಮಳದ್ರವ್ಯಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಮುತ್ತು ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕದ ವಸ್ತುಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಗರವನ್ನು ದೇವಮಾರ್ಗದಂತೆ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣಾಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢನಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸಾಗುವ ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ದೇಹದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿದ ತೃಪ್ತಿಯೆಂದು ನಾಗರಿಕರು ಆಶಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಧರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ-ಸೌಂದರ್ಯ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಧೀರ, ಶಾಂತ, ಅಂತರ್ಮುಖ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಥೋಚಿತ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜನರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಆಕರ್ಷಕ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡುವವರ ಕಣ್ಣು-ಮನಗಳು ಅವನಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಗೂ ಅವನ ಸಮದಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ-ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ—ತೀರ್ಥಸಂಧಿಗಳು, ದೇವಾಲಯಮಾರ್ಗಗಳು, ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು—ರಾಜನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಗೋಪುರಶಿಖರಗಳು ಮೋಡಗಳು, ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಶುಭ್ರ ವಿಮಾನಗಳಂತೆ ಉಪಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕಾವಲುಗಟ್ಟಿದ ಆವರಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅನುಚರರನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿ, ತಂದೆಗೆ ಸಮೀಪದ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಗೆ ಕಾಯುವ ಜನಸಮೂಹವು ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯವನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ಅವನ ಪುನರ್ದರ್ಶನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

22 verses | Ayodhya citizens (collective voice), Rama (non-discursive presence; receives blessings)

Sarga 18

अष्टादशः सर्गः · Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

ರಾಮನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶುಭಶಯ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ದೀನ‑ಪಾಂಡುರ ದಶರಥನನ್ನು, ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಮೊದಲು ತಂದೆಗೆ, ನಂತರ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರವಾದ ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ “ರಾಮ” ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ, ರಾಮನತ್ತ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಕಾರಣ ವಿಚಾರಿಸಿದನು—ತನ್ನಿಂದ ತಿಳಿಯದೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಪರಾಧವಾಯಿತೇ, ರಾಜನಿಗೆ ದೈಹಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಥೆಯಿದೆಯೇ, ಭರತ‑ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗೆ ಅಥವಾ ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದೇ, ಅಥವಾ ಕೈಕೇಯಿ ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲಕಿದಳೇ ಎಂದು. ಆಗ ಕೈಕೇಯಿ, ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ ಸತ್ಯ ಹೇಳಲು ಭಯಪಟ್ಟು ರಾಜನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಹಿಂದೆ ನೀಡಿದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು. ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಚಲ ವಿಧೇಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು—ತಂದೆ‑ಗುರು ಹಾಗೂ ಹಿತೈಷಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಾದರೆ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ವಿಷಪಾನ ಅಥವಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವೆನು ಎಂದು—ರಾಜನ ಇಚ್ಛಿತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ವಿನಂತಿಸಿದನು. ನಂತರ ಕೈಕೇಯಿ ವರದ್ವಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು: ಭರತನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ವನವಾಸ; ನಿಗದಿತ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಟಾ‑ಅಜಿನ ಧರಿಸಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಜೀವಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಠೋರ ವಚನಗಳ ನಡುವೆಯೂ ರಾಮನ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಮಗನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ದಶರಥನು ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

41 verses

Sarga 19

एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಪುರದೊಳಗೆ ರಾಮ–ಕೈಕೇಯಿ ನಡುವಿನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ತೀವ್ರ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ “ಮೃತ್ಯುಸಮಾನ” ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದಶರಥನ ಮೌನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಜಟಾಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃವಚನಪಾಲನೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ; ರಾಜ್ಯ-ಧನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಳಂತೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ರಾಮನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ—ಮಾತುಲಗೃಹದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ನಂಬಿದ ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ತ್ವರಿತಗೊಳಿಸಿ, ದಶರಥನ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಒತ್ತಡವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನು ಹೊರಟವರೆಗೆ ರಾಜನು ಸ್ನಾನವೂ ಮಾಡನು, ಭೋಜನವೂ ಮಾಡನು. ಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನು ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ತಂದೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಅಚಲ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವನ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಅಶುಭ ವಾರ್ತೆ ಮರೆಮಾಚಿ, ಛತ್ರ-ಚಾಮರ-ರಥ ಮೊದಲಾದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ತಾಯಿಯ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ.

40 verses | Rāma, Kaikeyī

Sarga 20

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः · Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪಥದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಖಾಸಗಿ ಪವಿತ್ರ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಹೊರಟಾಗ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ರಾಣಿಯರು ಅಳಲಾಡುತ್ತಾ ರಾಜನನ್ನೇ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅಳಲನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ದಹಿಸಿದ ದಶರಥನು ಒಳಗೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಯಮಿಯಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರವಿರುವ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ—‘ಜಯ’ಘೋಷಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ವೃದ್ಧ ವೇದವಿದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ-ವೃದ್ಧ-ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರುವ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಮಧ್ಯೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಓಡಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ರಾಮಾಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಬಿಳಿ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರ, ನಿಯಮ, ಹೋಮ, ತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಕ್ಷೇಮಾರ್ಥ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥ, ಹವಿಸ್ಸು, ಹಾರಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ, ಸಮಿಧೆ, ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಗೃಹ-ಯಜ್ಞದ ಪವಿತ್ರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ-ಮಗನ ಆಲಿಂಗನ, ಆಶೀರ್ವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸಮೀಪದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ವಿಪರೀತ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭರತನಿಗೆ ಯುವರಾಜ್ಯ, ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವನವಾಸ; ಫಲಮೂಲಾಹಾರದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಜೀವನ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೃದಯಭಂಗಗೊಂಡು ಮೂರ್ಚ್ಛೆ ಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ; ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಸಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಅವಮಾನವಾಗುವ ಭಯ, ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಿನ ನಿರಾಶೆ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ವ್ರತ-ತಪಗಳು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಭಾವನೆ. ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ವಿಧಿಯ ಆಶೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಜನಿತ ವಿಪತ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ತೀವ್ರ ಸಂಘರ್ಷ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

55 verses | Kauśalyā, Rāma

Sarga 21

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः · Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ 21ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಕುರಿತು ನಡೆದ ನೈತಿಕ ಸಂವಾದವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಮನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಶರಥನು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿದರೆ, ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಲು ಕೂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕೂಡ ರಾಮನನ್ನು ತಡೆದು, ತಾಯಿಯ ಸೇವೆಯೇ ಪರಮ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ, ರಾಮನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಕಂಡು ಮಹರ್ಷಿ, ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸಹಜ ಕೋಪವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ, ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೂ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಯಯಾತಿಯಂತೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಾಗಿ ಮಾತು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

63 verses | Lakṣmaṇa, Kausalyā, Rāma

Sarga 22

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜನಾಗದಂತೆ ಫುಸಫುಸಿಸುವ’ ಹಾಗೂ ಕೋಪದಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟುಮಾಡದೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಸತ್ಯಭಂಗದ ಭಯದಿಂದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಮನೋವೇದನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಠೋರ ವಚನ ಮತ್ತು ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರ ದೈವ/ಕೃತಾಂತಪ್ರೇರಿತವೆಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿಸಿ, ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿಯ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಮುನಿಗಳೂ ಕಂಪಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿ, ಕುಲದ ಅಹಿಂಸೆ, ಮર્યಾದೆ ಮತ್ತು ಜನಶಾಂತಿ ಕಾಪಾಡುವುದೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕಕಲಶಾದಿ ರಾಜಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ವನವಾಸದ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸೂಚಿಸಿ, ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ವನವಾಸವು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಮೆಯಾದೀತು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ತಪೋಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಕುಟುಂಬಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಕ್ಷುಣ್ಣವಾಗಿರಿಸುತ್ತದೆ.

30 verses | Rama

Sarga 23

लक्ष्मणक्रोधः · दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೨೩ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ–ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಡುವೆ ಧರ್ಮನೀತಿಯ ಕುರಿತು ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ತರ್ಕಬದ್ಧವೂ ಆದ ಮುಖಾಮುಖಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕ–ಹರ್ಷಗಳ ಅಲೆಯಾಟ ಉಂಟಾಗಿ, ನಂತರ ಅವನು ಹೊರಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸರ್ಪದಂತೆ ಫುಸಫುಸನೆ, ಸಿಂಹದಂತೆ ದೀಪ್ತ ಮುಖಧಾರಿಯಾಗಿ. ರಾಮನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದು ಅಯುಕ್ತವೆಂದು, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ರಾಜವಿಪರ್ಯಾಸವು ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಕುಲಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಅಸಹ್ಯವೆಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೈವ’ದ ಆಧಾರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೈವ ದುರ್ಬಲ, ಪುರುಷಕಾರ ಸಮರ್ಥ; ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ತಾನು ಸೋಲಿಸುವೆನು; ಲೋಕಪಾಲರು ಅಥವಾ ತ್ರಿಲೋಕವೂ ಎದುರಿಸಿದರೂ ಸಾಕಾಗದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಧಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ, ಯುದ್ಧಫಲಗಳ ಬೆದರಿಕೆ, ಕಠೋರ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಮಾತುಗಳು ಅವನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾಸ್ಯಭಾವದಿಂದ—ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ರಾಮನು ಸ्नेಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತೊಳೆದು, ಪಿತೃವಚನಪಾಲನೆಯೇ ‘ಸತ್ಪಥ’ ಎಂದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ವಿಧೇಯತೆ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

41 verses

Sarga 24

कौशल्यारामसंवादः · Kausalya-Rama Dialogue on Exile-Dharma

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 24ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ರಾಮನ ಅಚಲ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಆಂತರಂಗ ಧರ್ಮಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸೌಖ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾದ ರಾಮನು ಅರಣ್ಯದ ಕಂದಮೂಲ-ಫಲಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬದುಕುವನು ಎಂದು ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವಿರಹವನ್ನು ‘ಶೋಕಾಗ್ನಿ’ಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ—ವಿಲಾಪವೇ ಇಂಧನ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಗಾಳಿ, ಕಣ್ಣೀರು ಆಹುತಿ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕರುವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಹಸುವಿನಂತೆ ತಾನೂ ಜೊತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದು, ನಂತರ ಸಹಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಉಳಿದು ದಹಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ನೈತಿಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕೈಕೇಯಿ ಈಗಾಗಲೇ ರಾಜನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದ್ದಾಳೆ; ನೀನು ಕೂಡ ದಶರಥನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ವೃದ್ಧ ರಾಜನು ಶೋಕದಿಂದ ಉಳಿಯಲಾರನು, ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯ ಪತಿ-ತ್ಯಾಗ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂದ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ರಾಜಸೇವೆ ಮಾಡು, ಶೋಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡು; ಗೃಹಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೌರವ ತೋರಿಸು; ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ನಿಯಮದಿಂದ ನನ್ನ ಮರಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಆಶಿಸಿ ಕಾಯು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾರದೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವನ ಕ್ಷೇಮ-ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಮಂಗಳ-ಶಾಂತಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳ ವಿರೋಧ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಅನುಷ್ಠಾನಾತ್ಮಕ ಬೆಂಬಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

38 verses

Sarga 25

कौशल्याया मङ्गलविधानम् · Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೨೫ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದುಃಖವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಸ್ಮೃತಿ, ಧೃತಿ, ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಅಮೂರ್ತ ರಕ್ಷಕಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು; ಸ್ಕಂದ, ಸೋಮ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ವರುಣ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ, ಯಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು; ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾರದರನ್ನು; ದಿಕ್ಪಾಲರನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಪರ್ವತ-ಸಮುದ್ರ-ನದಿಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರ-ಗ್ರಹಗಳು, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಉಷಾ-ಸಂಧ್ಯೆ, ಋತು-ಮಾಸ-ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸರ್ವತೋ ರಕ್ಷೆ ದೊರಕಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅರಣ್ಯದ ಅಪಾಯಗಳು—ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರು, ಕೀಟಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ವನ್ಯಮೃಗಗಳು—ಯಾವುದೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದಿರಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ದೇವಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹೋಮಾಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಬಿಳಿ ಮಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಸಾಸಿವೆ ತಂದು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ/ಮಂಗಳಪಾಠಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರವಧ, ಗರುಡನ ಅಮೃತಾಹರಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಪಾದಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಮಂಗಳೋಪಮೆಗಳಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿ, ಹೋಮಶೇಷವನ್ನು ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ಔಷಧಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರದಂತೆ ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಒಳಗಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂತೋಷದಂತೆ ಮಾತನಾಡಿ ಪುನಃಪುನಃ ಆಲಿಂಗನ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನು ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೀತೆಯ ನಿವಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.

47 verses | Kausalya, Rama

Sarga 26

अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः · Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅಚಾನಕ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಶೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಕಥೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ತಾಯಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗ’ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕದಲಿದ ಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ರಾಜಮಾರ್ಗವಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಸೀತೆ ಗೃಹದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ವ್ರತ-ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಳು. ರಾಮನ ವರ್ಣವಿಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಛತ್ರ-ಚಾಮರ, ಸ್ತುತಿಗಾನ, ಜಯಘೋಷ, ದಧಿ-ಮಧು ಮಂಗಳಾಭಿಷೇಕ, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಶ್ರೇಣಿಪ್ರಮುಖರು, ಸಮಾರಂಭದ ರಥ, ಮುನ್ನಡೆಯುವ ಗಜ, ಸ್ವರ್ಣಸಿಂಹಾಸನ—ಇವೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅಂದರೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಏಕೆ ಕುಸಿದವು? ಆಗ ರಾಮನು ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಶರಥನು ಹಿಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನೀಡಿದ ಎರಡು ವರಗಳು; ಅಭಿಷೇಕ ಸಿದ್ಧತೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಳು; ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸಾದೇಶ ಮತ್ತು ಭರತನ ಯುವರಾಜ ನೇಮಕ. ನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಭರತನ ಮುಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಬೇಡ, ವಿಶೇಷ ಅನುಗ್ರಹ ಬೇಡಬೇಡ, ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆ; ದಶರಥನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು, ಗೌರವಿಸು; ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಬಂಧುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಾಪಾಡು; ರಾಜನನ್ನು ಅಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಡ—ರಾಜರು ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾನಿಕಾರಕನಾದರೆ ಸ್ವಜನನನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ವಾಣಿ-ಕಾಯಗಳಿಂದ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ ತಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.

38 verses | Sita (Vaidehi, Janaki), Rama (Raghunandana, Raghava)

Sarga 27

सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 27ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ವನವಾಸದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬರಬೇಡವೆಂಬಂತೆ, ಅವಳ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದನೆಂದು ಸೀತೆಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅವಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ದೃಢವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪತ್ನಿಯೇ ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯಕ್ಕೆ (ಭರ್ತೃ-ಭಾಗ್ಯ) ಸಹಭಾಗಿನಿ; ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯಿಂದ ಧರ್ಮಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆದಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪದೇಶ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ—ಜನರಿಲ್ಲದ ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಲು ಮುಳ್ಳನ್ನೂ ತುಳಿದು ನುಚ್ಚುಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತೇನೆ, ಎಂದಿಗೂ ಭಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯತರ್ಕದಿಂದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನಿಷ್ಠೆಯ ಕಡೆಗೆ ಒತ್ತಾಸೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ—ರಾಮವಿಯೋಗ ಅಸಹ್ಯ; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಬೇಡ. ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಮಲಸರೋವರಗಳು, ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಜೀವನವನ್ನು ಆನಂದದ ಸಹಚರ್ಯವಾಗಿ ಅವಳು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅವಳ ಮನವಿಗಳಿದ್ದರೂ ರಾಮ ಇನ್ನೂ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅರಣ್ಯವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದಿನ ವಾದಪ್ರತಿವಾದಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

23 verses | Sita (Vaidehi), Rama (Raghava)

Sarga 28

सीतानिवर्तनप्रयत्नः · Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೨೮ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವನಗಮನದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಜೊತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಈ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾದ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಅವಳ ವಿಧೇಯತೆಯೇ ತನಗೆ ಅಂತರಂಗ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅರಣ್ಯವಾಸದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜಲಪಾತಗಳ ಗರ್ಜನೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಂತಹ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಗಳು; ಆಕ್ರಮಕ ವನ್ಯಮೃಗಗಳು; ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೆಸರಿನ ನದಿಗಳು; ಮುಳ್ಳುಗಳೂ ನೀರಿಲ್ಲದ ದಾರಿಗಳು; ಎಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನಿದ್ರೆ; ಬಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವನ; ಉಪವಾಸ; ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಜಟಾಧಾರಣೆ. ದೇವ-ಪಿತೃ-ಅತಿಥಿ ಪೂಜೆ, ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ತಾನೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂಗಳಿಂದ ವೈದಿಕ ಹೋಮ, ಅಲ್ಪಾಹಾರ, ಅಂಧಕಾರ, ಗಾಳಿ, ಹಸಿವು, ಸರ್ಪ-ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚುವ ಕೀಟಗಳನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯವು “ಬಹುದೋಷತರ”, ಸೀತೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಸೀತೆ ಆ ಮಾತಿಗೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರತಿವಾದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

26 verses | Rama, Sita

Sarga 29

सीताया वनगमननिश्चयः · Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೨೯ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವನಗಮನದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಶೋಕಾಕುಲಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ದೀರ್ಘವಾದ, ತರ್ಕಸಮ್ಮತ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಭಾವಪೂರ್ಣ ಮನವಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅರಣ್ಯಜೀವನದ ಎಂದು ಹೇಳುವ ‘ದೋಷ’ಗಳನ್ನು ಪ್ರಿಯಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ತೋರಿಸಿ, ಪತಿವಿಯೋಗವು ತನ್ನಿಗೆ ಮರಣಸಮಾನವೆಂದು, ದಾಂಪತ್ಯವು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವೆಂದು, ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ತನ್ನ ಧರ್ಮವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ತಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುರಕ್ಷಿತಳು—ದೈವೀ ಭೀತಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರುತಿ-ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ: ಜಲಪೂರ್ವಕ ವಿಧಿಯಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪತ್ನಿ ಮರಣಾನಂತರವೂ ಪತಿಯದೇ ಎಂಬ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಸಂಬಂಧವು ಪರಲೋಕದವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಒಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುಕೀ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ತಾನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನೆಂದು ಮಾಡಿದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ನಿಯತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವನಯಾತ್ರೆಗೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ—ತನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೇ ಕರೆದೊಯ್ಯದಿದ್ದರೆ ವಿಷ, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಕಠಿಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಪುನಃಪುನಃ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ದುಃಖ ಕಣ್ಣೀರಧಾರೆಯ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರಣದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಶ್ಲೋಕಖಂಡಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಕಂಡುಬಂದು ಮುಖ್ಯ ವಾದಗಳಿಗೆ ಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ.

24 verses | Sita, Rama

Sarga 30

सीताया वनानुगमननिश्चयः · Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೩೦ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ಸಾಂತ್ವನ–ಪ್ರತಿವಾದ ರೂಪದ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆ ದೃಢವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮವೇ ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ, ರಾಮವಿಯೋಗ ಅಸಹ್ಯ. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರೆ ಅರಣ್ಯದ ಕಷ್ಟಗಳೂ ಸುಖವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಧೂಳು ಚಂದನದಂತೆ, ಕುಶತೃಣ ಮೃದುಶಯ್ಯದಂತೆ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಫಲಗಳು ಅಮೃತದಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಕಠೋರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ—ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಥವಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವೈರಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯ ಎಂದು. ನಂತರ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿ-ತಂದೆ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವ; ಅವರ ಸೇವೆ ಪರಮ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಶಯ್ಯೆ, ರಥಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇವಕರಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ/ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು. ಸೀತೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಾದವು ನಿಯಮಬದ್ಧ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಸರ್ಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

47 verses | Sita (Maithili, Janakatmaja), Rama (Raghava)

Sarga 31

लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅರಣ್ಯವಾಸ ಪ್ರಸ್ಥಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಕುರಿತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲೇ ಬಂದು ರಾಮ–ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ರಾಮಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು—ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕ್ಷಣವೂ ಇರಲಾರೆ, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅಚಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ರಾಮನು ವ್ಯವಹಾರಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು—ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೋದರೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸೇವೆ-ರಕ್ಷಣೆ ಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ದಶರಥನು ಕಾಮವಶನಾಗಿರುವುದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದೆ; ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಸೇವೆ/ಗುರುಪೂಜೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭರತನು ರಾಮತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಅರಿತು ಕೌಸಲ್ಯೆ-ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ಕಾಪಾಡುವನು; ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸಹಸ್ರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭೋಗವಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯ ಭದ್ರ; ಮತ್ತು ನನ್ನ ಧರ್ಮ ರಾಮಾನುಸರಣೆಯೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಮಾಡುವ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂಚೆ ನಡೆದು ದಾರಿ ತೋರಿಸುವುದು, ಮೂಲ-ಫಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ಕಾವಲು ನಿಲ್ಲುವುದು. ರಾಮನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ವಾದದಿಂದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ—ಮಿತ್ರರಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ವಸಿಷ್ಠರ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪೂಜಿತವಾಗಿರುವ ವರುಣದತ್ತ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು (ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಕವಚಗಳು, ಅಕ್ಷಯ ಬಾಣಗಳ ತೂಣೀರಗಳು, ಸ್ವರ್ಣಮಂಡಿತ ಖಡ್ಗಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಪೂಜಿಸಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತಂದುಕೊ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು—ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನೂ ಇತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕರೆಯಿಸಿ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅರಣ್ಯಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ದಾನ-ಆಚಾರಧರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

35 verses

Sarga 32

द्वात्रिंशस्सर्गः · Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಂತೆ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಹಂಚುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಶುಭಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸುಯಜ್ಞನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ರಾಮನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರು ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ಪವಿತ್ರನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಗೃಹದ ಮೌಲ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸುಯಜ್ಞನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಮಹಾದಾನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಕೌಶಿಕ ಮೊದಲಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಆಚಾರ್ಯರು, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದವರು (ಸಾರಥಿ ಚಿತ್ರರಥ ಮುಂತಾದವರು), ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಮೂಹಗಳು (ಕಾಠ–ಕಲಾಪ, ಮೇಖಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು) ಇವರನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಸುಗಳು, ರತ್ನಭರಿತ ಶಕಟಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಥಗಳು, ಪರಿಚಾರಕರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೆ ಅರಮನೆಗಳು ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಇರಲಿ, ಮತ್ತು ಕೋಶವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಆಶ್ರಿತರು, ದೀನರು, ಬಡವರಿಗೋ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದರಿದ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತ್ರಿಜಟ (ಗಾರ್ಗ್ಯ) ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಹಾಯ ಕೇಳಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೌತುಕವಾಗಿ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ‘ದಂಡವನ್ನು ಎಸೆದು ದಾನದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿತಾರ್ಥವೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದಾನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸೇವಕ, ಬಡವ, ಭಿಕ್ಷುಕ ಅತೃಪ್ತನಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

46 verses | Rama, Lakshmana, Sita, Suyajna, Trijata (Gargya)

Sarga 33

त्रयस्त्रिंशः सर्गः · Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಹ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿಧಿ-ಮರ್ಯಾದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ದಶರಥನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಈ ಗೃಹ್ಯ-ಪವಿತ್ರ ಸಂಕೇತ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಪುನಃ ಅರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಬೀದಿಗಳು ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿ ಸಾಗಲಾಗದಂತಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಮನೆಮೇಲುಗಳಿಗೆ ಏರಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ—ರಾಮನು ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ, ಛತ್ರವಿಲ್ಲದೆ—ರಾಜಾಚಾರದ ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಅವರಿಗೆ ತೀವ್ರ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ಏನೋ ಆವೇಶ/ಮೋಹದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇದೆ; ತನ್ನ ಸದುಪಚಾರದಿಂದ ‘ಲೋಕವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ’ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಾಸಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಅವರು ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನ ಷಡ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾರೆ—ಅಹಿಂಸೆ, ಕರುಣೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಸದಾಚಾರ, ದಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮ—ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮಸಾರ, ಮಾನವತೆಯ ಮೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಸಮಾಜವನ್ನು ಆ ಮೂಲದ ಶಾಖೆ-ಫಲಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ದುಃಖವು ಬರದಲ್ಲಿ ಜಲಚರಗಳ ತವಕ, ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದ ಪತನ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಮನೆಬಿಟ್ಟು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತದೆ; ನಗರ-ಅರಣ್ಯಗಳು ನೈತಿಕ ಭೂಗೋಳಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾಗುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಅಚಲವಾಗಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ವಿಷಣ್ಣನಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ದಶರಥನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ.

31 verses | Ayodhya citizens (collective voice), Rama

Sarga 34

रामदर्शनार्थं दारानयनम् · The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಶಿಸ್ತಿನ ಕ್ರಮ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚೇತನಾಸಂಕಟವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ದಶರಥನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯ, ಭಸ್ಮಾವೃತ ಅಗ್ನಿ, ಒಣಗಿದ ಕೆರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಣಿಯರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆ ದೊಡ್ಡ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಸಮೂಹ ಶೋಕವನ್ನು ದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದಶರಥನು ರಾಮನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸಮೀಪಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥನು ಎದ್ದು ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತಲುಪುವ ಮುನ್ನವೇ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಂಡು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕರುಣ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಝಂಕರ ಧ್ವನಿ ವಿಪತ್ತಿನ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ; ಚೇತನ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಗಮನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯ ಸಹಗಮನಕ್ಕೂ ಅನುಮತಿ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಯ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುವ ದಶರಥನು ವ್ರತಭಂಗ ತಪ್ಪಿಸಲು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ—ರಾಮನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜ್ಯಸೌಖ್ಯಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ವರದಾನಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲನೆಯಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭರತನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಳಂಬಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಂದೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಯಂತೆ, ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಚಲ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ರಾಣಿಯರೂ ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಸರ್ವತ್ರ ರೋದನದಿಂದ ಧರ್ಮವ್ಯಥೆಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ದುರಂತ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

61 verses | Rama, Sumantra, Dasaratha

Sarga 35

सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೩೫ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನ ಅಂತರಾಶಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಕುರಿತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಹಠವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಲೆ ಅಲುಗಿಸುವುದು, ಮರುಮರು ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಮುಷ್ಟಿ ಬಿಗಿಸುವುದು, ಹಲ್ಲು ಕಟಕಟಿಸುವುದು—ಇಂತಹ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಳಿಕ, “ವಾಕ್ಯಬಾಣಗಳು” ಮತ್ತು “ವಜ್ರವಾಣಿ”ಯಂತೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಕೊಡಲು ಹಠಿಸಿದರೂ ಪ್ರಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸಾಧುಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು; ರಾಮನನ್ನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪರಿವಾದ ಹರಡುವುದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಾಣ್ಣುಡಿ-ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೇವು ನೆಟ್ಟರೆ ಸಿಹಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಲು ಹಾಕಿದರೂ ಬೇವು ಸಿಹಿಯಾಗದು; ಬೇವು ಮರದಿಂದ ಜೇನು ಹರಿಯದು. ಸ್ವಭಾವದೋಷ ಮತ್ತು ಅಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರುವುದರ ಭಯಾನಕ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ವರ ದೊರೆತ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿ, ಅವಳ ಹಠದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಪದೇಶವಾಗಿ—ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು, ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಮತ್ತು ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ದಾನಶೀಲ, ಕುಶಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸು; ಆಗ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಚೀನಾಚಾರದಂತೆ ನಂತರ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹೊರಗೆ ಅಚಲವಾಗಿಯೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮನವೊಲಿಕೆಯ ಮಿತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

37 verses | Sumantra

Sarga 36

अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः · Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೩೬ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಟವು ಕ್ರಮವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಬೋಧೆಯ ತೀವ್ರ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ವರಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ದಶರಥನು ಅಶ್ರುಸಿಂಚಿತನಾಗಿ ಮರುಮರು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ, ರಾಮನ ವನವಾಸಯಾತ್ರೆಗೆ ವಿವರವಾದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಚತುರಂಗ ಸೇನೆ, ಅಮೂಲ್ಯ ಧನಸಾಮಗ್ರಿ, ಪರಿಚಾರಕರು, ರಥ-ಗಾಡಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳು, ಅರಣ್ಯಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧರು; ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೋಶಾಗಾರ-ಧಾನ್ಯಾಗಾರಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವಳನ್ನು ಭಯ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಕಂಠ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಜನರೂ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಖಾಲಿಯಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವಳು ವಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದಶರಥನು ಅವಳ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿ ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ—ಸಗರನು ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ಅಸಮಂಜಸನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗ. ಆಗ ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಅಸಮಂಜಸನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ದೋಷವಿದ್ದರೆ ಹೇಳು ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವನವಾಸ ಅಧರ್ಮ, ಅದು ಇಂದ್ರನ ವೈಭವವನ್ನೂ ದಹಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ‘ಕುಪಥ’ವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜ್ಯ-ಧನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಭರತನೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ‘ಭೋಗಿಸು’ ಎಂದು ನೈತಿಕ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆಯ ಭಾರದಿಂದ ಹೇಳಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

33 verses | Daśaratha, Kaikeyī, Siddhārtha (mahāmātra), Citizens of Ayodhyā (nagarāḥ/prakṛtayaḥ)

Sarga 37

अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ · चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೩೭ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಭೋಗದಿಂದ ತಪೋಶಿಸ್ತಿನತ್ತ ವನವಾಸವು ದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು ‘ಚೀರ’ (ಮರಬೊಕ್ಕೆಯ ವಸ್ತ್ರ) ಧಾರಣೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆ ಕೇಳಿದ ರಾಮನು ದಶರಥನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ—ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರುವ ನನಗೆ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಸೇನಾಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಬೇಡ; ಅರಣ್ಯಜೀವನಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಅಗತ್ಯವಾದ ಉಪಕರಣಗಳಷ್ಟೇ ಸಾಕು—ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚೀರಗಳನ್ನು ತಂದು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮುನಿವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಇನ್ನೂ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಚೀರವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಕೋಚಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಕುಶತಂತುವಿನ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದಲೂ ಧರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಅಪ್ರವೀಣಳಾಗಿ—ಅರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳು ಇಂತಹ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ?—ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ರಾಮನೇ ಅವಳ ರೇಷ್ಮೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಚೀರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ವನಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬಲವಂತಪಡಿಸಬೇಡಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಲಾಪಗಳ ನಡುವೆ ವಸಿಷ್ಠರು ಬಂದು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮರ್ಯಾದಾತಿಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಗಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವಳು ರಾಮನ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯಳೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದರೆ ನಗರವೂ ರಾಜ್ಯವೂ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಖಾಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಸೀತೆ ಅಚಲ—ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಹಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ತಪಸ್ವಿನೀ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಧರ್ಮಸಾರ.

37 verses

Sarga 38

अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः · Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕ್ಷಣವು ಜನಸಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಿತೃಪತನದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾದ’ ಸೀತೆಯೇ ವಲ್ಕಲಧಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ದಶರಥನ ವಿರುದ್ಧ ಆಕ್ರಂದನ-ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ; ಅರಮನೆಯ ಖಾಸಗಿ ನಿರ್ಣಯವು ಲೋಕಧರ್ಮದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೈತಿಕ ನಿಂದೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಗದ್ದಲದಿಂದ ರಾಜನ ಅಂತರಂಗ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಿ, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ನಿರಪರಾಧಿನಿ, ಯಾರಿಗೂ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಅವಳಿಗೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಬಲವಂತಗೊಳಿಸುವುದು ಅಯುಕ್ತ. ಅವಳು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದರೆ ಆಭರಣಗಳೂ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳೂ ಸಹಿತ ಹೋಗಲಿ—ಇದೇ ತನ್ನ ಮೂಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮರ್ಮ; ಇಂದಿನ ಕ್ರೂರತೆ ಬೇರೆ ಎಂದು ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. “ಸೀತೆಯ ಅಪರಾಧವೇನು?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರಿದ ಇನ್ನಷ್ಟು ‘ಘೋರ ಪಾಪ’ ಮಾಡಬೇಡ ಎಂದು ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಣದೆ ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ತಂದೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೃದ್ಧೆ, ಯಶಸ್ವಿನಿ, ರಾಜನನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಿಸದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ; ನನ್ನ ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಅವಳು ಬದುಕಲಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ದಹಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರಲಿ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಲೋಕನೀತಿ, ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ-ಕರುಣೆಯ ಸಂಘರ್ಷ, ಮತ್ತು ಪರಿತ್ಯಕ್ತೆಯ ಪಾಲನೆ ಎಂಬ ಪುತ್ರಧರ್ಮ—ಇವುಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

18 verses | Daśaratha, Rāma

Sarga 39

एकोनचत्वारिंशः सर्गः · Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma

ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾದ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಈ ಸರ್ಗವು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತನಾದ ರಾಜನು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲಾರನು, ಉತ್ತರಿಸಲಾರನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣಭಾವವನ್ನು ವಿಲಪಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುತಂತ್ರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವೇದನೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ರಾಮನನ್ನು ನಗರಸೀಮೆ ದಾಟುವವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ಮುಂದೆ ಅರಮನೆಯ ಕ್ರಮಾಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ವನವಾಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಜನು ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ನಡುವೆ ಧರ್ಮಸಂವಾದ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆ ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಚಂಚಲಾಚಾರದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ದೈವತವೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ ವನವಾಸವು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೆ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಿತಾವಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಠೋರವಚನಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರಿಗೂ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಂಗಳನಾದ ತುಂಬಿದ್ದ ಅರಮನೆ ಈಗ ಸಮೂಹ ವಿಲಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಶೋಕಾಚಾರದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

41 verses | Daśaratha, Sumantra, Kauśalyā, Sītā, Rāma

Sarga 40

प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಿರ್ಗಮನದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೂ, ಹೃದಯವಿದ್ರಾವಕ ದೃಶ್ಯಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಮೂವರೂ ಕೃತಾಂಜಲಿಗಳಾಗಿ ರಾಜ ದಶರಥನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಶೋಕಾಕುಲ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಿತ್ರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ವನವಾಸವನ್ನು ರಾಜಧರ್ಮದ ನಿರಂತರತೆಯೆಂದು ತಿಳಿ; ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ, ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಸೇವಿಸು—ಇದೇ ನಿರ್ವಾಸನದ ನೀತಿರಚನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನಯದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ರಥಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ವಿನಂತಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಗಣನೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ದಶರಥನು ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನೂ ಶಸ್ತ್ರ-ಕವಚಾದಿ ರಕ್ಷಣಾಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ರಥದಲ್ಲಿ ಇಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥ ಚಲಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಹಿಂದೆ ಧಾವಿಸಿ, ರಥದ ಬದಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ರಾಮಮುಖದ ದರ್ಶನ ಮುಂದುವರಿಯಲೆಂದು. ಗಂಟೆಗಳ ನಾದ, ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳ ಶಬ್ದಗಳು ನಗರದೆಲ್ಲರ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ದಶರಥನು ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಜನರು ಅಳುತ್ತಾರೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ರಾಮನು ಮರುಮರು ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದರೂ, ಸಾರಥಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ರಾಜನ ಕೂಗು ಮತ್ತು ‘ಹೋಗು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯ ನಡುವೆ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮವಚನವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಗದರಿಕೆ ಬಂದಾಗ ‘ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವೇದನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುವುದು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ—ಹಿಂತಿರುಗಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುವವರನ್ನು ಬಹುದೂರ ಅನುಸರಿಸಬಾರದು—ಎಂದು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ದಶರಥನು ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಪುತ್ರನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನೋಟ ನೆಟ್ಟು ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ.

51 verses | Rama, Sumantra, Sumitra, Citizens of Ayodhya, Dasaratha, Ministers (Amatyas)

Sarga 41

अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ಉಂಟಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಹೊರಟಾಗ ಅಂತಃಪುರಗಳಿಂದ ಕರುಣ ವಿಲಾಪಧ್ವನಿಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿರಹದಿಂದ ದಗ್ಧನಾದ ದಶರಥನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ದುಃಖವು ಅರಮನೆಯೊಳಗೇ ನಿಲ್ಲದೆ ನಗರವನ್ನೆಲ್ಲ ಆವರಿಸಿ ಜೀವನಕ್ರಮವನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ—ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅಡುಗೆ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶೋಕ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ—ಆನೆಗಳು ಆಹಾರ ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಹಸುಗಳು ಹಾಲು ಕೊಡವುದಿಲ್ಲ; ಕುಟುಂಬಬಂಧಗಳು ಸಡಿಲವಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸೂ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳ ಸರಣಿ—ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣ, ಗ್ರಹಗಳು ಮ್ಲಾನ, ವಿಶಾಖಾ ಧೂಮಾವೃತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಚಂದ್ರನ ಸಮೀಪ ಕ್ರೂರ ಗ್ರಹಗಳು ಗುಂಪಾಗುತ್ತವೆ; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮರಕ್ಷಕ ರಾಮನ ಅಭಾವದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಇಂದ್ರವಿಹೀನ ಭೂಮಿಯಂತೆ ‘ಕಂಪಿಸುವ’ಂತೆ ಕಾಣಿಸಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವನ್ನು ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಯದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಈ ಸರ್ಗ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

21 verses | Daśaratha (reactive presence; grief focalization)

Sarga 42

द्विचत्वारिंशः सर्गः · दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)

ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದ ತಕ್ಷಣ ದಶರಥನು ಹೊರಟ ರಥದತ್ತ ನಿಶ್ಚಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಧೂಳಿನ ಮೋಡ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಕಣ್ಣು ತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಧೂಳೂ ಅಡಗಿದ ಕ್ಷಣವೇ ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ರಾಜನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅರಮನೆಯತ್ತ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ದಹಿಸುತ್ತದೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹತ್ಯಾದೋಷಿಯಂತೆ ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶವಾದವನಂತೆ; ಅವನ ಮುಖಕಾಂತಿ ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಂಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಈಗ ಖುರಚಿಹ್ನಗಳಷ್ಟೇ ಉಳಿದಿವೆ, ರಾಮ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದನ, ಮೃದು ಶಯನೆ-ಆಸನಗಳಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿದ್ದ ರಾಮನು ಈಗ ವೃಕ್ಷಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ, ಮರ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲನ್ನು ತಲೆಯಾಣೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ವನಕ್ಕೆ ಅಪರಿಚಿತಳಾದ ಸೀತೆಗೆ ವನ್ಯಗರ್ಜನೆಗಳ ಭಯವೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಠೋರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ದಾಂಪತ್ಯಬಂಧವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ; ಭರತನ ಪಿಂಡದಾನ ಕುರಿತು ಕಹಿಯಾದ ಆಶಯವನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಗರಿಕರ ನಡುವೆ ಅವನು ಅಪಶಕುನದ ನಿಶ್ಶಬ್ದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಲ್ಲದ ಖಾಲಿ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರಿಗೆ ‘ನನ್ನನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ—ಅವಳೇ ನನ್ನ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಮರಣಸಮಾನ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಇನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಕೌಸಲ್ಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೂತು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.

35 verses

Sarga 43

कौशल्याविलापः · Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೪೩ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕವಿಹ್ವಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯ ಶಾರೀರಿಕ‑ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿರುವ ದಶರಥನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸರ್ಪರೂಪಕದಿಂದ ವಿವರಿಸಿ—ಕುಟಿಲ ಚಲನೆ, ಹೊರಬಿಟ್ಟ ವಿಷ, ಮನೆಯೊಳಗೇ ಶತ್ರುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯ ಅಪಾಯ—ಎಂದು ರಾಜಕೀಯ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೈತಿಕ‑ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಭೀತಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಕೆ ಆರೋಪದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಆತಂಕಭರಿತ ಪೂರ್ವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮ‑ಸೀತಾ‑ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವನಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅರಮನೆಯ ಸೌಖ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾದವರು ರಾಜಸೌಕರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಫಲ‑ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಬದುಕಿ, ಅಪರಿಚಿತ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂದು ಕಳವಳಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ “ಯಾವಾಗ…?” ಎಂಬ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಮರಳುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಹರ್ಷಭರಿತ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನರು ಲಾಜಾ ಚೆಲ್ಲುವುದು, ಮತ್ತು ಸಹೋದರರು ಆಯುಧಗಳೂ ಶುಭಾಭರಣಗಳೂ ಧರಿಸಿ ನಗರಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದು. ತಾಯಿಯ ಆಸೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ—ರಾಮನು ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವಿನಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಮರಳಿ ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡುವುದು—ಇದು ಅವಳ ಇಂದಿನ ನಿರಾಶೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮಧುರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಕೆ ಕರ್ಮದೋಷವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಸು‑ಕರುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಏಕೈಕ ಪುತ್ರನ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ಧಾರಣೆಯಾಗದು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಶೋಕ ದಹಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಗ್ರೀಷ್ಮಸೂರ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

21 verses

Sarga 44

सुमित्रोपदेशः · Sumitra’s Consolation to Kausalya

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 44ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಣಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಳಲು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ಅವಳು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನು; ದಶರಥನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸದಾಚಾರವು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉದಾತ್ತ ಸಂಗಾತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ, ಸೀತೆಯು ಸ್ವಯಂ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದುದು, ಹಾಗೂ ಗಾಳಿ-ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಕೃತಿತತ್ತ್ವಗಳೇ ರಾಮನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವಂತೆ ಇರುವ ದಿವ್ಯಚಿತ್ರಣ—ಇವುಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಮಿತ್ರೆ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಶತ್ರುನಾಶ, ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದು. ಅವಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಿಲನದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನು ಬಂದು ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವನು; ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳು ಹರ್ಷಾಶ್ರುಗಳಾಗುವವು. ಈ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕರಗಿ, ಶರದೃತುವಿನ ತೆಳುವಾದ ಮೋಡ ಚದುರಿದಂತೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

31 verses

Sarga 45

अयोध्यावासिजनानुरागः · The People and Brahmins Follow Rama toward Exile

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 45ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಾಗ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಯಜ್ಞಸಮುದಾಯವೂ ತೋರಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಜನರು ತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ರಾಮನು ತಂದೆಯಂತೆ ಸ्नेಹದಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಿ—ಭರತನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ ಇಡಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ; ನಗರದ ಸ್ಥಿರತೆ ಕಾಯುವುದು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಅಚಲ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೇ ಪ್ರಜೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ದೂರದಿಂದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ಜ್ಞಾನ, ವಯಸ್ಸು, ತಪೋತೇಜದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠರು—ವಿಲಪಿಸಿ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಶುದ್ಧಸಂಕಲ್ಪದ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಅರಣ್ಯಮುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ನಗರಮುಖವಾಗಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕರಗಿದ ರಾಮನು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು, ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯಬಾರದೆಂದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವರ್ಗವು ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ; ವಾಜಪೇಯಯಾಗದಿಂದ ಪಡೆದ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ನೆರಳು ನೀಡುತ್ತೇವೆ; ನಮ್ಮ ನಿರ್ಣಯ ಅಚಲ—ರಾಮನೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವೇನು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ? ಅಪೂರ್ಣ ಯಜ್ಞಗಳು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಭಕ್ತಿ, ಮರ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನುರಾಗವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿ ಅವರು ಮರಳಿಬರಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮಸಾ ನದಿಯೂ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ನಗರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸೀಮಾಂತರ ವಿರಾಮ ಅಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

33 verses | Rama, Brahmins (Dvijas)

Sarga 46

तमसातीरवासः · Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೪೬ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯು ನಗರದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ, ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿತ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ತಮಸಾ ನದಿಯ ಸುಂದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಜಲಾಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ತಪೋವೃತ್ತಿಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ನೆರವೇರಿಸಿ, ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಭಾತವರೆಗೆ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ರಾಮಗುಣಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಮನು ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪೌರರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯು ತಮಗೇ ಹಾನಿಕರವಾದ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಬೇಕು; ರಾಜಕುಮಾರನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಭಾರಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹೊರಡುವ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂಬಾಲಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ—ರಥವನ್ನು ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಡೆಸಿ, ನಂತರ ತಿರುಗಿ ಮಾರ್ಗ ಬದಲಿಸಿ ಪೌರರನ್ನು ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅವರು ಯುಕ್ತ ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿ ವೇಗಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಭ್ರಮರಗಳಿರುವ ತಮಸೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ‘ಕಂಟಕರಹಿತ’ ಶುಭ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಪೋವನದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ—ವನವಾಸವು ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯವೂ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವೂ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ.

34 verses | Rama, Lakshmana, Sumantra

Sarga 47

अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)

ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪೌರರು ಶ್ರೀರಾಮನು ಇನ್ನು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ಥಂಭಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶೋಕವು ಅವರ ಕರ್ಮಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸ್ವಪರಿಚಯದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡಂತೆಯೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಇತ್ತಿಚ್ಚೆಲ್ಲಾ ರಾಮನ ಯಾವುದಾದರೂ ಗುರುತು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ, ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮಂದಗೊಳಿಸಿದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಮೂಹವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಮನು ತಂದೆಯಂತೆ ರಕ್ಷಕ; ಅವನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜೀವನವೇ ನಿರರ್ಥಕ ಎಂದು. ವಿಲಾಪ ಕ್ರಮೇಣ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಮರಣ ಅಥವಾ ಆತ್ಮದಾಹದಂತಹ ಅತಿರೇಕ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳಿಗೂ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಗರದ ಧರ್ಮಕೇಂದ್ರವಾದ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವುದನ್ನು ಅವರು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ವಿಪತ್ತೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದಾರಿ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ; ರಥಮಾರ್ಗವೇ ಅಡಗಿಹೋಗುವುದು ವಿಧಿಯ ಅಡ್ಡಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂಕೇತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಣಿದು ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕಾಲಿಡುತ್ತಾರೆ, ಶೋಕದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಪದರಗಳು—ಗರುಡನಿಂದ ಸರ್ಪಶೂನ್ಯವಾದ ನದಿಯಂತೆ, ಚಂದ್ರರಹಿತ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಜಲರಹಿತ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ರಾಮವಿಹೀನ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ರಾಜಕೀಯ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಕೊರತೆಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

19 verses | Ayodhya citizens (पौराः / जनाः)

Sarga 48

अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮರಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದ ನಾಗರಿಕರ ಸಮೂಹ ಶೋಕಚಿತ್ರಣವಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ, ಪ್ರಾಣವೇ ಹೊರಟುಹೋಗುವಂತೆ, ಅವರು ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುವವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಮನೆಗೂ ಅಳಲು; ಸ್ತ್ರೀಯರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಚನಗಳಿಂದ ಪತಿಗಳನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾರೆ; ವ್ಯಾಪಾರ, ಅಡುಗೆ, ಹಬ್ಬಗಳು, ಸಂತಾನಜನನದ ಹರ್ಷವೂ ಅರ್ಥಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೋದವರ—ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ—ಮಹಿಮೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಆತಿಥ್ಯಪರ ರಾಜ್ಯದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ: ಅರಣ್ಯಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಪುಷ್ಪಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಋತುವಲ್ಲದ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧ ಜಲವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೀತೆಗೆ ಸೇವೆ, ಪುರುಷರು ರಾಮನಿಗೆ ಸೇವೆ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನೂ ಚಲಿಸುವ ಸೇವಾಸಮುದಾಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ನಾಗರಿಕರು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧರ್ಮಮಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ನಾಯಕವಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮುಂಚೆಯೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ದಶರಥನ ಮರಣ ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರದ ಮಹಾವಿಲಾಪವನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸ್ತುತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆಯಾದಾಗ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಪಠಣ ನಿಂತು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಕ್ಷತ್ರರಹಿತ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ, ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಗರವಾಗಿ—ಧರ್ಮಕ್ಷಯದ ರೂಪಕವಾಗಿ—ಕಾಣುತ್ತದೆ.

37 verses | Ayodhya citizens (collective voice)

Sarga 49

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೇಗವಾದ ಪ್ರಯಾಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ನಿರ್ವಾಸನವಲ್ಲ, ತಾನೇ ಧರಿಸಿಕೊಂಡ ಧರ್ಮವ್ರತವೆಂದು ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಕೋಸಲದ ಗಡಿಗೆ ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ದಶರಥನ ಕಾಮವಶ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮರ್ಯಾದಾಭಂಗವನ್ನೂ ಅವರು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜನಧ್ವನಿ ರಾಜಕುಲದ ನಡೆಗೆ ಹೊರಗಿನ ನೈತಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಕ್ರಮವಿವರ. ರಾಮನು ಪವಿತ್ರ ವೇದಾಶ್ರುತಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯಸಂಬಂಧಿತ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣದ ಬಳಿಕ ಶೀತಲಜಲದ ಗೋಮತಿಯನ್ನು (ಕೆಸರು ತೀರಗಳು, ಮೇಯುವ ಗೋವುಗಳು) ದಾಟಿ, ನಂತರ ನವಿಲು–ಹಂಸಗಳ ನಾದದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಸ್ಯಂದಿಕಾ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಮನುವು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ದತ್ತವೆಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಶಾಲ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿ, ರಾಜಭೂಗೋಳವನ್ನು ವಂಶಸ್ಮೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮರುಮರು ಸಾರಥಿಯನ್ನು “ಸೂತ” ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹಂಸಮತ್ತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸರಯೂ ತೀರದ ಪುಷ್ಪಿತ ವನಗಳಿಗೆ ಮರಳಬೇಕೆಂಬ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಮೃಗಯಾ-ವಿಹಾರ ಸುಖಕರವಾದರೂ ಅದು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷಾತ್ರಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

18 verses | Rama, Charioteer (Suta/Sarathi, addressed)

Sarga 50

गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 50ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಮೃದ್ಧ ಕೋಸಲಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಗರಕ್ಕೂ ಅದರ ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಂದಿಸಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ವಿದಾಯ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ಶೋಕದಿಂದ ಅವನನ್ನು ದೂರವರೆಗೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಡಗಿದಾಗ ಅವರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕೋಸಲದ ಮಂಗಳಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಯೂಪ, ಚೈತ್ಯಾದಿ ಧರ್ಮಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಕೃಷಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿ, ನಿರ್ಭಯ ನಾಗರಿಕ ಜೀವನ, ವೇದಪಠಣದ ನಾದ; ಇದರಿಂದ ಸುಶಾಸನವು ಸಂಸ್ಕೃತಿ-ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಪೋಷಕವಾದ ಪರಿಸರವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ನುರಿಗೆಯನ್ನು ನಗುಹಾಗೆ, ಜಲಧಾರೆಯನ್ನು ಜಡೆಗಳಂತೆ ಎನ್ನುವ ಉಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಷ್ಣುಪಾದೋದ್ಭವ, ಶಿವಜಟಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣದಿಂದ ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೀಮಾಂತರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೃಂಗಿಬೇರಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದ ರಾಮನು ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬಳಿ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಬಂದು ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದಾನ-ಉಪಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ದಶರಥನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮೇವು ಮತ್ತು ನೀರು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಗುಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾವಲು ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ—ಸ್ನೇಹ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಸೀಮೆಯ ರಕ್ಷಣಾಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

51 verses | Rāma, Guha, Sumantra, Lakṣmaṇa

Sarga 51

अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः · Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 51ನೇ ಸರ್ಗವು ನದೀತೀರದ ವನವಾಸ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿನ ರಾತ್ರಿದೃಶ್ಯವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ—ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಎರಡೂ ಒಂದಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಸುರಕ್ಷೆಗೆ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾವಲು ನಿಂತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ಕರಗುತ್ತಾನೆ; ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಶಯನವನ್ನು ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗಿ, ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಕಾವಲು ಕಾಯುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸೌಹೃದವನ್ನು ಧರ್ಮಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆರಾಮವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; “ರಾಮನಿಗಿಂತ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿರುವಾಗ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆಯೂ ಭೋಗವೂ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?” ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪವು ರಾಜಧರ್ಮ-ನೀತಿಚಿಂತನೆಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಆಸೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗುವುದರಿಂದ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವ ಭೀತಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕುಸಿಯುವ ದುಃಖ, ಮತ್ತು ಶೋಕ-ಕ್ಲಾಂತಿಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಾಗರಿಕ ಧ್ವನಿಗಳೇ ಮೌನವಾಗುವ ಚಿತ್ರ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹಿಂದಿನ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಹಬ್ಬಗಳ ವೈಭವ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ನಗರಜೀವನವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿರಹವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ; ಜನಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಅವನ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನೂ ಸಹದುಃಖಭಾರದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಿತ್ರತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದ ಕರුණೆಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಏಕತೆಗೊ ಸೇತುವೆಯಾಗುತ್ತದೆ।

27 verses | Guha, Lakṣmaṇa

Sarga 52

गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)

ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಂಗಾತೀರದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತಾ ಹಾಗೂ ಅನುಚರರಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸुमಂತ್ರನನ್ನು ಕರುಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆದರೆ ದೃಢವಾಗಿ ವಿದಾಯ ಮಾಡಿ—ದಶರಥನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಬಾರದು, ಭರತನನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಕರೆತರುವುದು, ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರಿಗೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗೌರವಿಸುವುದು—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸुमಂತ್ರನು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಖಾಲಿ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಂಚೆಯೇ ಕಲ್ಪಿಸಿ, ತಾನೂ ವನವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮದಹನದ ಮಾತಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ವನವಾಸ ನಿಜವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಬಲವಾಗಬೇಕಾದ್ದರಿಂದ ಸुमಂತ್ರನ ಹಿಂತಿರುಗುವಿಕೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಹನು ದೋಣಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಆಶ್ರಮಜೀವನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವ್ರತಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಆಲದ ಹಾಲಿನಿಂದ ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ; ಸೀತಾ ನದಿಗೆ ವ್ರತ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ, ಕುಶಲವಾಗಿ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ದಕ್ಷಿಣ ತೀರ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ರಕ್ಷಣಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾ, ಹಿಂದೆ ರಾಮ—ಇದು ಅರಣ್ಯಯಾತ್ರೆಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।

102 verses

Sarga 53

पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53): Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಸ್ಥಳದಿಂದ ದೂರ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮರದ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಸೌಖ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ದಶರಥನ ದುಃಖ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಸೆ, ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭರತ ಏಕಾಧಿಪತಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಕಾಮವು ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೀರಿದಾಗ ರಾಜನು ಶೀಘ್ರ ಪತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭೋಗಾಸಕ್ತನಾದ ನೃಪತಿ ದಶರಥನಂತೆ ನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ನೆನೆದು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ತಾಯಂದಿರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕೆಂದು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕಾರಣನಾದೆನೆಂದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಯಮನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ—ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೂ ನಿರರ್ಥಕ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಧರ್ಮಭಯ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಚಿಂತೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮೌನವಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ—ರಾಮವಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಚಂದ್ರಹೀನ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ; ತಾನೂ ಸೀತೆಯೂ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಬದುಕಲಾರರು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮೂವರೂ ನ್ಯಗ್ರೋಧದ ಕೆಳಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ವನಧರ್ಮ ಪಾಲಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವನವಾಸವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ರಾಮನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

35 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 54

भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः · Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa

ಸರ್ಗ 54ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗದ ಗಂಗಾ–ಯಮುನಾ ಸಂಗಮಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದ ಆಶ್ರಮ-ಸಂವಾದದ ಕಡೆಗೆ ಕಥೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಶುಭರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿಶಾಲ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಂಗಮದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ಅಪರಿಚಿತವಾದರೂ ಮನೋಹರವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಧೂಮವನ್ನು ಕಂಡು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಪೋವನವಿದೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಿ ಸಂಜೆಯೊಳಗೆ ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ವಿನಯದಿಂದ ನಿಂತು, ನಂತರ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನಿಯಮನಿಷ್ಠ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಪರಾಯಣ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಋಷಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನೀಡಿ ಸೀತಾ–ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಪಿತೃವಚನದಿಂದ ಬಂದ ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಮೂಲ-ಫಲಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರದ್ವಾಜನು ಅತಿಥಿಧರ್ಮದಂತೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಜಲ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಾಸಸ್ಥಾನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿಷ್ಯರು, ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಆಶ್ರಮದ ಪವಿತ್ರ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪವೇ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಮೀಪದ ಜನಪದಗಳಿಂದ ಜನಸಂಚಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಏಕಾಂತಸೌಖ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಇನ್ನಷ್ಟು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭರದ್ವಾಜನು ದಶಕ್ರೋಶ ದೂರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿ, ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಉನ್ನತವಾಗುವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟವೇ ಅವರ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

43 verses | Rama, Bharadvaja

Sarga 55

चित्रकूटमार्गोपदेशः · Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing

ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮುನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಭರದ್ವಾಜರು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದರು—ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಕಾಲಿಂದೀ (ಯಮುನಾ) ತೀರದ ಮೂಲಕ ಸಾಗಬೇಕು, ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ತೀರ್ಥಘಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡು ಮರದ ದಿಂಡಿಗಳಿಂದ ತೆಪ್ಪ ನಿರ್ಮಿಸಿ ದಾಟಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾ ನ್ಯಗ್ರೋಧ (ಆಲ) ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಮಂಗಳಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದರು. ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ದಿಂಡಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಬಿದಿರು ಹಾಸಿ, ಉಶೀರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ದೊಡ್ಡ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ಸುಖಾಸನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಲಜ್ಜಾಶೀಲಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಹಾಯಮಾಡಿ ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳು, ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಏರಿಸಿದನು. ನದಿಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ನದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮರಳಿದಾಗ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದಳು; ಬಳಿಕ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಸೀತೆಯು ಆಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ರಾಮನ ವ್ರತಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕೌಸಲ್ಯಾ-ಸುಮಿತ್ರೆಯರೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನವಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ—ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ನಡೆಸು, ನಾನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತೇನೆ; ಅವಳ ವನಸ್ಪತಿ ಕುರಿತ ಕುತೂಹಲವನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸು—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಯಮುನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು; ಸಹೋದರರು ವನ್ಯ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಯ್ದರು.

34 verses | Bharadvaja, Rama, Sita

Sarga 56

चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಅರಣ್ಯದ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಮುನಿ (ಭಾರದ್ವಾಜ) ಸೂಚಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಋತುಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪುಷ್ಪಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಜೇನುಗೂಡುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಜಗಳು—ಇದು ಆಶ್ರಯವೂ, ನಿಯಮಿತ ತಪೋವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನವೂ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ಜಲ, ಮೂಲ-ಫಲಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ನಿವಾಸಯೋಗ್ಯವೆಂದು ರಾಮನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಋಷಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಆಸನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ದೃಢವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ವಾಸ್ತು-ಶಮನ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೃಗಮಾಂಸದ ನೈವೇದ್ಯ, ಮಂತ್ರಜಪ, ಸ್ನಾನ, ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದೇವರು, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬಲಿ. ಆಶ್ರಮೋಚಿತವಾಗಿ ವೇದಿಗಳು, ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅರಣ್ಯಾರ್ಪಣಗಳಿಂದ ವನದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೂವರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಟೀರ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವರುಗಳು ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ—ಸಮೃದ್ಧ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ।

38 verses | Rama, Lakshmana, Valmiki

Sarga 57

सप्तपञ्चाशः सर्गः · Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೊರಟ ಸುಮಂತ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಗುಹನು ಸುಮಂತ್ರನ ಜೊತೆ ನಡೆದು ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿ, ಬಳಿಕ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಕಾಡುಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಹಳ್ಳಿಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಮೂರನೇ ದಿನ ಸಂಜೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತಲುಪಿ, ನಗರವು ನಿಶ್ಶಬ್ದವೂ ನಿರಾನಂದವೂ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ಗುಂಪುಗೂಡಿ “ರಾಮ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?” ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಗಳು, ವಿವಾಹಗಳು, ಸಭೆಗಳು, ದಾನಸಮಾಗಮಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ನೋಡಲಾರದೆಂದು ವಿಲಪಿಸಿ, ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಸುಮಂತ್ರನು ಜನಸಂದೋಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ಮಹಡಿಗಳಲ್ಲೂ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅಳುತ್ತ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ. ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಈ ವಾರ್ತೆ ಹೇಳುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಗುಸುಗುಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕೈಕೇಯಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ದೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ತಾನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ—ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಶೋಕವಿಲಾಪ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ।

34 verses | Sumantra, Citizens of Ayodhya, Kausalya

Sarga 58

अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58): Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold

ಚೇತನಕ್ಕೆ ಬಂದ ರಾಜ ದಶರಥನು ರಾಮನ ನಿಖರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ಕೂತನು, ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು, ಏನು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬಂತಹ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವರಗಳನ್ನೇ ರಾಜನು ಮರುಮರು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸನ್ನಿಧಿಯಿಲ್ಲದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ದೃಶ್ಯವಾಗುವ ಕಥನವೇ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯ ಬದಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಬಂದು, ದಶರಥನನ್ನು ವೃದ್ಧನಾಗಿ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡವನಾಗಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ಹಿಡಿದ ಆನೆಯಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವವನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ದೇಹಚಿತ್ರಣದಲ್ಲೇ ರಾಜ್ಯದ ಕುಸಿತವೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರಣ್ಯಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳನ್ನೂ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೂ ತಲುಪಿಸಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ರಾಮನು ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ಅಂಜಲಿ ಮಾಡಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ನಿಯಮ, ದಶರಥನನ್ನು ದೇವನಂತೆ ಸೇವಿಸುವುದು, ಸಹಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ವಿನಯ, ಕೈಕೇಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡುವುದು ಎಂಬ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಧರ್ಮ ಹೇಳಿ—ಅವನನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಗೌರವಿಸಬೇಕು, ಅವನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಸಮಮಾನ ಕೊಡಬೇಕು, ವೃದ್ಧರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ವಿರುದ್ಧದ ನೈತಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ಸೀತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ಥಬ್ಧಳಾಗಿ, ಸುಮಂತ್ರ ಹೊರಟಾಗ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಅಳುವ ರಾಮ, ಅವನನ್ನು ಆಸರೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಜರಥವನ್ನು ನೋಡುವ ಸೀತೆ—ಈ ವಿರಹಚಿತ್ರವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಧರ್ಮದ ನೀತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

37 verses

Sarga 59

एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪ್ರಯಾಗದತ್ತ ಹೊರಟರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿದ್ದನು. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕಾಯಿತು—ಕುದುರೆಗಳೂ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒಪ್ಪದಂತೆ, ‘ಬಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು’ ಸುರಿಸುವಂತೆ ನಡೆದವು; ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ‘ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಬಹುದೇ’ ಎಂಬ ಆಶೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಾಯ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ನಂತರ ಶೋಕದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಚಿತ್ರಣ ಬರುತ್ತದೆ—ಮರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಒಣಗಿ ಬಿಸಿಯಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ರಾಮವಿಪತ್ತಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿರುವಂತೆ. ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಸುಮಂತ್ರನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಂದನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಮರುಮರು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳು ಕೇಳಿ, ಅರಮನೆಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಳಲು ಕೇಳಿ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು-ತಟಸ್ಥರೆಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ—‘ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ’ ಆಲೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಸಲಹೆ ಇಲ್ಲದೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಗತಿಯನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ (ಸೀತೆಯೊಡನೆ) ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಅವರ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಶೋಕಸಾಗರ’ದ ದೀರ್ಘ ಉಪಮೆ—ಕೈಕೇಯಿ ವಡವಾಮುಖ, ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳು ಮೊಸಳೆಗಳು, ಕಣ್ಣೀರು ನುರಿಗೆಯಂತೆ; ಬಳಿಕ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಂಡು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಭಯ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ।

38 verses

Sarga 60

षष्टितमः सर्गः · Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ದೇಹ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯಾ ದೇವಿ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ—“ನನ್ನನ್ನು ತಕ್ಷಣ ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ವಿರಹವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ, ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲಾರೆ” ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ, ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಧೈರ್ಯದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಆಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲ ನೀಡುವುದೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಾಂತ್ವನೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೀತೆಯ ನಡೆ-ನುಡಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ذرವೂ ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ, ಹಳ್ಳಿಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮರಗಳು ಕುರಿತು ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿಸಿದ್ದಾಳೆ—ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವಳಿಗೆ ವನವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಕాంతಿ ಮಂಗದೆ ಇರುವುದನ್ನು, ಪದ್ಮ-ಚಂದ್ರೋಪಮೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು, ಆಭರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪಾದಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ರಾಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಡೆದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಆಚಾರಕ್ಕೆ ಚಿರಕಾಲ ಕೀರ್ತಿ ಇರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಯುಕ್ತವಾದ ಉಪದೇಶದ ಬಳಿಕವೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತೃಶೋಕ ಶಮನವಾಗದೆ, ಅವಳು ಮರುಮರು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾಳೆ.

23 verses

Sarga 61

कौसल्याविलापः · Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತೀವ್ರ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ದಶರಥನ ಎದುರು ಕರುಣ ವಚನಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟಸಹನವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆ, ರಾಜಭೋಗಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸ, ವನ್ಯಾಹಾರ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸಿಂಹನಾದದಂತಹ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಾದಿ ಕಷ್ಟಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವಾವ್ರತ. ನಂತರ ದಶರಥನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಅಕರುಣ ಕರ್ಮ’ವೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ರಾಮಾದಿ ಸ್ವಜನರು ಸುಖಾರ್ಹರು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಭರತನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಅಸಂಭವವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅನೇಕ ಉಪಮಾನ-ನ್ಯಾಯಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಪರಭುಕ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ವಜನರಿಗೆ ಊಟಮಾಡಿಸಿ ನಂತರ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆಯೇ, ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಪಶ್ಚಾತ್ಭೋಜನ’ವನ್ನು ಒಪ್ಪದಂತೆಯೇ, ವ್ಯಾಘ್ರವು ಪರಾಹೃತ ಭಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ತಿನ್ನದಂತೆಯೇ, ಯಜ್ಞದ್ರವ್ಯಗಳ ಪುನರುಪಯೋಗ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ‘ಹೃತಸಾರ-ಸುರಾ’ ಅಥವಾ ‘ನಷ್ಟಸೋಮ-ಅಧ್ವರ’ದಂತೆ ಪರಭುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರ, ಕ್ರೋಧಿಸಿದರೆ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಚೀರಿ ಬಿಡಬಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪಿತೃಗೌರವದಿಂದ ದಶರಥನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ-ನ್ಯಾಯ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಪತಿ, ಪುತ್ರ, ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯ ಆಶ್ರಯ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪರಿತ್ಯಕ್ತತ್ವಬೋಧ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿನಾಶಭಾವವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

30 verses

Sarga 62

अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः · Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕ್ರೋಧ‑ಶೋಕದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಅವನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಮವಿಯೋಗದ ದುಃಖದ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪಾಪಸ್ಮೃತಿ ಉಕ್ಕಿತು—ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದಿಂದ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಘಟನೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಭಾವನೆಯ ದ್ವಿಗುಣ ಭಾರ ಅವನನ್ನು ನಲುಗಿಸಿತು. ನಡುಗುತ್ತಾ, ದೀನಮುಖದಿಂದ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು—ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ಮಡುಗಟ್ಟಿರುವ ನನಗೆ ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬೇಡ ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ರೋಷ ಕರుణೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಅತ್ತಳು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿ ಇಟ್ಟು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದಳು; ಪುತ್ರಶೋಕವೇ ನನ್ನಿಂದ ಅಯೋಗ್ಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ನಂತರ ಶೋಕದ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು—ಶೋಕ ಧೈರ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮಹಾಶತ್ರು, ಶತ್ರುವಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಸಹ್ಯ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಪಂಡಿತರೂ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವನವಾಸದ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಏರಿದಂತೆ ನನ್ನ ದುಃಖವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಮಾತುಗಳ ನಡುವೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮಂಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯು ಬಂದಿತು. ದಶರಥನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಾಂತ್ವನ ಪಡೆದರೂ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಆವರಿತನಾಗಿ ನಿದ್ರಾವಶನಾದನು.

21 verses | Daśaratha, Kausalyā

Sarga 63

दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 63ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ದಶರಥನು ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕರ್ಮಕರ್ತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಾಭ-ಹಾನಿಯನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡದೆ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಿಸುವವನು ಬಾಲಕನಂತೆಯೇ. ಮಾವಿನ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಪಲಾಶ (ಕಿಂಶುಕ)ಕ್ಕೆ ನೀರು ಹಾಕಿ ಫಲಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವ ದೃಷ್ಠಾಂತವನ್ನು ನೀಡಿ, ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಇಂದು ತಾನೇ ಶೋಕಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸ್ಥಳದ ಬಳಿ ಕಾದು, ಶಬ್ದಮಾತ್ರದಿಂದ ಭ್ರಮಿಸಿ ಆನೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಕೇಳಿದ ಕರುಣಾರ್ತನಾದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ಅದು ಅಂಧ ವೃದ್ಧ ಪೋಷಕರಿಗಾಗಿ ನೀರು ತರುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವೀಸ್ವಭಾವದ ವನವಾಸಿ ಯುವಕನಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಮರಣಾಸನ್ನ ಯುವಕ ಸನ್ನ್ಯಾಸಿಯ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಅನ್ಯಾಯ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅಳಲುತ್ತಾ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪೋಷಕರಿಗೆ ಬರಲಿರುವ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪ ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಬೇಕೆಂದು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು—ಬಾಣ ಉಳಿದರೆ ನೋವು, ತೆಗೆದರೆ ಪ್ರಾಣಾಂತ—ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲಿ ನರಳುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ಬಾಣ ತೆಗೆದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಯುವಕ ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯು ದಶರಥನ ಇಂದಿನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕಥೆಯಾಗಿ ಋತುವರ್ಣನೆ, ನೈತಿಕ ಕಾರಣಕಾರ್ಯ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಮನೋವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಕರ್ಮಕಥಾ ವಕ್ರದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

55 verses

Sarga 64

शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಕರುಣೆಯಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸರಯೂತೀರದಲ್ಲಿ ಮೃಗಯೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ನೀರಲ್ಲಿ ಘಟ ತುಂಬುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಆನೆಯ ಶಬ್ದವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ‘ಶಬ್ದವೇಧಿ’ ಅಭ್ಯಾಸವಶಾತ್ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದು ತಪಸ್ವಿ ಮುನಿಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ತಾಗುತ್ತದೆ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಮುನಿಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುನಿಪುತ್ರನು ಅಂಧ-ವೃದ್ಧ ತಂದೆತಾಯಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಸಂದೇಶ ನೀಡಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಆ ಮುನಿದಂಪತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಪುತ್ರವಿಯೋಗಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿ ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುನಿ ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ವಚನದಿಂದ—ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಡೆದ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷ ಪ್ರಬಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಆದರೂ ರಾಜನು ಸಹ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಲೇ ಮರಣ ಹೊಂದುವನೆಂದು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದಂಪತಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ಚಿತೆಗೆ ಆರೋಪಿ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮುನಿಪುತ್ರನು ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶಾಪವು ಕರ್ಮವಿಪಾಕದಂತೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ—ರಾಮವಿಯೋಗದ ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಮದರ್ಶನದ ಅಭಾವವೇ ಪರಮ ದುಃಖವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಕೌಸಲ್ಯಾ-ಸುಮಿತ್ರೆಯರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯ ನಂತರ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

79 verses

Sarga 65

अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः · Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)

ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ನಿಗದಿತ ರಾಜಾಚಾರದಂತೆ ಸೂತರು, ವಂದಿಗಣ, ಗಾಯಕ-ವಾದಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಚಾರಕರು ಬಂದು ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಸ್ತುತಿಗಾನದಿಂದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಳದಿ ಚಂದನಸುವಾಸನೆಯ ಜಲ, ಕಲಶಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಲೇಪನಗಳು ಮೊದಲಾದ ಸ್ನಾನಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಗುಣದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಾ ಸೇವಕರ ಚಿಂತೆ ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಯ್ಯಾಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ಸಂಯಮದಿಂದ ಒಳಕೋಣೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಜೀವಲಕ್ಷಣ ಕಾಣದೆ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ—ಭಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಭಾರೀ ಅಳಲು ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ಆ ಆర్తನಾದ ಕೇಳಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಶೋಕವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಣಿಯರೂ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿ-ಸಂಗೀತದಿಂದ ನಿನಾದಿಸಿದ್ದ ಅರಮನೆ ಈಗ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ—ಆನಂದದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪತನ ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಶೋಕದ ಆರಂಭ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

29 verses | Kausalyā, Sumitrā, Kaikeyī (as leading queen among the mourners)

Sarga 66

अयोध्यायां शोकविलापः · Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death

ದಶರಥನ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಗಾಢವಾಗಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯ ದುಃಖವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ರಾಜನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಕರుణ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ವಿಪತ್ತನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ನಂದಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಾಗರದಂತೆ, ಕಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮಂಕಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ವಲಯ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಮತ್ತು ಭಯಗಳು, ಜನಕನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿಯಬಹುದೆಂಬ ಆತಂಕ. ವಿಧವಾವೇದನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯ ಪತಿಯ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೇವಕಿಯರು ಅವಳನ್ನು ತಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯರ ಆದೇಶದಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜದೇಹವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ದ್ರೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಪುತ್ರನು ಬರುವವರೆಗೆ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡುತ್ತಾರೆ—ವಂಶಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ. ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಮೂಹವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆ ಚಂದ್ರರಹಿತ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯರಹಿತ ದಿನದಂತೆ ಮ್ಲಾನವಾಗಿಯೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜನಮನ ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಅರಮನೆಯ ಖಾಸಗಿ ನಿರ್ಣಯವು ನಗರಮಟ್ಟದ ಶೋಕಕ್ಕೂ ನೈತಿಕ ತೀರ್ಪಿಗೂ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ।

29 verses | Kausalyā

Sarga 67

अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ‘ಆಕ್ರಂದಿತ-ನಿರಾನಂದಾ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಶರಥನ ನಿಧನದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ನಗರವು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಲಾಪಧ್ವನಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಭಿಷೇಕ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ದ್ವಿಜರು ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಶಿಷ್ಠರ ಮುಂದೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಾದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಅಮಾತ್ಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ‘ಅರಾಜಕ’ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹಾದೋಷವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಮಳೆಯ ನಿಯಮ, ಕೃಷಿ, ಧನಸುರಕ್ಷೆ, ನ್ಯಾಯವ್ಯವಹಾರ, ಯಜ್ಞಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಉತ್ಸವ-ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ವ್ಯಾಪಾರಮಾರ್ಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಸೇನಾ ಪ್ರತಿರೋಧ—ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿಲ್ಲದ ನದಿಗಳು, ಹುಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಅರಣ್ಯ, ಗೋಪಾಲಕನಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳು ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಪಾಲಕ’ ತತ್ತ್ವ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮಗಳ ಆಧಾರ, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಜಾಹಿತಕರನೆಂದು ರಾಜಧರ್ಮ-ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಯಾವುದೋ ಕುಮಾರನಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಶಿಷ್ಠರಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

38 verses | Vasistha (royal purohita; addressee of counsel)

Sarga 68

दूतप्रेषणम् · Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಸಿಷ್ಠರು ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇಕಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾತುಲನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆತರಲು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ವಿಜಯ, ಜಯಂತ, ಅಶೋಕ, ನಂದನ ಎಂಬ ದೂತರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ರಾಜಗೃಹ (ಕೇಕಯರ ರಾಜಧಾನಿ)ಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗಿ, ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ, ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, “ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಮರಳುವಂತೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಬೇಕು. ಮುಖ್ಯ ನಿಯಮವೊಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಭರತನಿಗೆ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನಾಗಲಿ, ದಶರಥನ ನಿಧನವನ್ನಾಗಲಿ, ರಘುವಂಶದ ಮೇಲೆ ಬಂದ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಿಳಿಸಬಾರದು. ಆಘಾತವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮಾಹಿತಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೂತರಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ಕೇಕಯರಾಜನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ—ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಕುರು-ಜಾಂಗಲವನ್ನು ಹಾದು ಪಾಂಚಾಲದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮಾಲಿನೀ, ಶರದಂಡಾ, ಇಕ್ಷುಮತೀ, ವಿಪಾಶಾ, ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಸುದಾಮ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠ ದೂತರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ವೇಗ, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ.

22 verses

Sarga 69

भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् · Bharata’s Ominous Dream

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಒಳಗೊಳಗೆ ತೀವ್ರ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಅಶುದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಪರ್ವತದಿಂದ ಬಿದ್ದು ಗೋಮಯ-ಕಾದಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದು, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಾ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು, ಎಳ್ಳನ್ನ (ತಿಲ-ಅನ್ನ) ಭಕ್ಷಿಸುವುದು, ದೇಹಕ್ಕೆ ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಿದಂತೆಯೇ ಮರುಮರು ತಲೆಯಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು. ನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳ ತಲೆಕೆಳಗು ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ—ಸಮುದ್ರ ಒಣಗುವುದು, ಚಂದ್ರನು ಬೀಳುವುದು, ಭೂಮಿ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ರಾಜಹಸ್ತಿಯ ದಂತ ಮುರಿಯುವುದು, ಅಗ್ನಿ ಅಚಾನಕ್ ನಂದುವುದು, ಭೂಮಿ ಬಿರುಕು ಬಿಡುವುದು, ಮರಗಳು ಒಣಗುವುದು, ಧೂಮಾವೃತ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಪರ್ವತಗಳು—ಇವು ಲೋಕಕ್ರಮಕ್ಕೂ ರಾಜ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೂ ಅಶಾಂತಿಯ ಸೂಚನೆ. ಮುಂದೆ ರಾಜನು ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ರಕ್ತಮಾಲೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತಾನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಗಧೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾದ ವಿಕೃತ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅವನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಇದನ್ನು ಮರಣಶಕುನವೆಂದು ತಿಳಿದು, ತನ್ನ, ರಾಮನ, ರಾಜನ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ಭಯಪಡುವನು; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಪ್ನನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗಧೆ-ಯುಕ್ತ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಆರೂಢನಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಶೀಘ್ರ ಚಿತಾಧೂಮದ ಸೂಚನೆ. ಸ್ನೇಹಿತರು ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಸ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಭರತನು ಶಾಂತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕಂಠ ಒಣಗುವುದು, ಸ್ವರ ಮುರಿಯುವುದು, ಮುಖ ಮ್ಲಾನವಾಗುವುದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ರಾಜನ “ಅಗಮ್ಯ” ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೇ ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

21 verses | Bharata

Sarga 70

भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 70ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಕಯದೇಶದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆ ಭರತನ ಪ್ರಸ್ಥಾನದ ಪೂರ್ವಭಾವನೆ ಭಾವಗಂಭೀರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಒಂದು ಅಶುಭಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಬಂದ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ದೂತರು ಪರಿಖಾವೃತ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಕೇಕಯರಾಜನಿಂದಲೂ ಯುವರಾಜ ಯುದ್ಧಾಜಿತನಿಂದಲೂ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ವಿನಯದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ಬಂಧುಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ದಶರಥ, ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹಾಗೂ ರಾಣಿಯರಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ, ಕೈಕೇಯಿ ಇವರ ಆರೋಗ್ಯ, ಧರ್ಮಸ್ಥಿತಿ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ತನ್ನ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತರು ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ತುರ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಕ್ಷಣ ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕೇಕಯರಾಜ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾಜಿತನಿಗಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದೂತರಿಗೆ ಪ್ರತಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭರತನು ಮಾತಾಮಹನಾದ ಕೇಕಯರಾಜನ ಬಳಿ ಹೊರಡುವ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಯೋಗ್ಯ ಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೂ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಚರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ದಾನ-ವಿನಿಮಯ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ ನಾಯಿಗಳವರೆಗೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಭರತನಿಗೆ ಹರ್ಷವಿಲ್ಲ—ಸ್ವಪ್ನನಿಮಿತ್ತವೂ ದೂತರ ಆತುರವೂ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನಾರಕ್ಷಣೆ, ಮಹಾ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಭರತನು ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಶುಭಯಾತ್ರೆ, ಒಳಗೆ ಅನಿಷ್ಟಶಂಕೆಯ ನೆರಳು.

30 verses | Bharata, Aśvapati (maternal uncle, as named in the passage)

Sarga 71

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् · Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಹೊರಟು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುದಾಮಾ, ಹ್ಲಾದಿನೀ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಅಲೆಶಿಖರಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ವಿಶಾಲ ಶತದ್ರೂ ನದಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಎಲಾಧಾನ, ಸರ್ವತೀರ್ಥ, ಲೌಹಿತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀರ್ಥ-ನದಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತಾನಿಕಾ, ಕುಟಿಕಾ, ಕಪೀವತೀ ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಪರ್ವತಜನ್ಯ ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಜಾರೋಹಣದಂತಹ ಪ್ರಯಾಣಸಾಧನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ನಕ್ಷೆಯಂತೆ ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ದೂರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ—ಶ್ವೇತಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಶೋಭಿತ, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ವೇದಪಾರಂಗತ ಋತ್ವಿಜರು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಖ್ಯಾತ ನಗರಿ. ಆದರೆ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಭರತನು ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಅಮಂಗಳ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮನೆಗಳು ಒರೆಸದೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಗೊಂಡಿವೆ, ಬಾಗಿಲುಗಳು ಬಿಗಿಯದೆ ತೆರೆದಿವೆ, ಧೂಪ-ನೈವೇದ್ಯಾದಿ ಪೂಜಾಕ್ರಮಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿವೆ. ಜನರು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ, ಕೃಶವಾಗಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಸಮೃದ್ಧ ರಾಜಧಾನಿಯ ಆದರ್ಶ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಗೃಹಧರ್ಮ-ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಥಗಿತದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಗರಕ್ಷಯವೇ ರಾಜಧರ್ಮಭಂಗದ ಸೂಚಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।

47 verses | Bharata, Sārathi (charioteer)

Sarga 72

भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 72ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪಿತೃಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಗತ ಪಡೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಖಾಲಿ ಶಯನ, ಹರ್ಷರಹಿತ ಸೇವಕರು, ರಾಜಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆ ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಅಪಶಕುನ ತೋರುತ್ತದೆ; ತಾನು ಏಕೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು, ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಕೈಕೇಯಿ ಭಯಾನಕ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಿರಹಶೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ದಶರಥನು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪರಲೋಕಗತನಾದನು ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದು ಅಳುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ಸ्नेಹಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವನ್ನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜನ ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶವೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ನಡೆಗೆ ಯಾವ ಮಚ್ಚೆಯೂ ಬೀಳಬಾರದೆಂದು ಭಯಪಟ್ಟು—ರಾಮನು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದನಾ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದನಾ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಆಸೆ ಹೊಂದಿದನಾ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತಾನೇ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡೆನು; ಆ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ದಶರಥನು ಮೃತನಾದನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಭರತನಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು, ನಗರ-ರಾಜ್ಯ ಈಗ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇದೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಭರತನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ನಿರಾಕರಣೆಗೂ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

54 verses

Sarga 73

भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः · Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೭೩ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ದಶರಥನ ನಿಧನ ಮತ್ತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವನವಾಸದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರರೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಅರ್ಥಹೀನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ವಂಶಕ್ಕೆ ವಿನಾಶ ತಂದೆ ಎಂದು ಆಕೆಯನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡನೆಂಬುದನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಆಚರಣೆ-ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ, ಕನಿಷ್ಠರು ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿನಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವುದು ಪರಂಪರೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯವು ಶಾಶ್ವತ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವಜರ ಕೀರ್ತಿಗೂ ಭಂಗವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೇರಿಸುವ ಆಶೆಯನ್ನು ತಾನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿರ್ದೋಷ, ಜನಪ್ರಿಯ ರಾಮನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕರೆತಂದು ಅಂತರಂಗದ ಅಚಲ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕನಾದ ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿನ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಒಂದಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ।

28 verses

Sarga 74

भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ನಿಧನದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಅವಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ದೂಷಿಸಿ, ತಂದೆಯ ನಷ್ಟ, ಸಹೋದರರ ನಡುವೆ ದೂರ, ಪ್ರಜೆಯ ದ್ವೇಷ ಎಂಬ ರಾಜಕೀಯ–ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳೆಲ್ಲ ಅವಳ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಧರ್ಮಕ್ರಮವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ ಪಾತಕವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯಹಾನಿ, ನರಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸಮಾಜತ್ಯಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ದಂಡಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಪ್ರಜೆ ಶೋಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಪಾಪಭಾರವನ್ನು ತಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆನೆಂದು ತನ್ನ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸುರಭಿ/ಕಾಮಧೇನುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಸಂಖ್ಯ ಸಂತಾನವಿದ್ದರೂ, ಅತಿಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಎರಡು ವೃಷಭಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಭಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದಳು; ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ಪುತ್ರಪ್ರೇಮದ ಅಪ್ರತಿಮತೆಯನ್ನು ಅರಿತನು. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಭರತನು ಏಕೈಕ ಪುತ್ರ ರಾಮನಿಂದ ದೂರವಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತಂದು ವಂಶಗೌರವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಸುಖತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಾವೋದ್ವೇಗದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ—ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಬಿದ್ದಂತೆ, ಕ್ಷೀಣಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾಢ ಶೋಕದ ಪ್ರತಿಮೆ।

36 verses

Sarga 75

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya · Reproach, Oaths, and Reconciliation)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಒಳಗೇ ನ್ಯಾಯಸಭೆಯಂತಿರುವ ನೈತಿಕ ಮುಖಾಮುಖಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಮೂರ್ಚೆಯಿಂದ ಚೇತನಗೊಂಡು ಶೋಕಾಕುಲ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿ, ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವು ನೈತಿಕ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಶಯದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾಗಿ ಕಟುವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ—ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಪಟಕೃತ್ಯದಿಂದ ‘ಅಡಚಣೆ ಇಲ್ಲದೆ’ ರಾಜ್ಯ ಪಡೆಯಲು ನೀನೇ ಬಯಸಿದ್ದೀಯೆ—ಎಂದು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಭರತನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ಅಭಿಷೇಕದ ಯೋಜನೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ದೀರ್ಘವಾದ ಶಪಥ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಯಾರು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದರೋ ಅವರ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಪಾಪಫಲ ಬೀಳಲಿ; ನಾನು ದೋಷಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ದಂಡ ನನಗೇ ಆಗಲಿ—ಎಂದು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶಪಥಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕುಸಿದು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಚೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವನ ಧರ್ಮ-ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅರಿತು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶೋಕ ಮತ್ತು ದಣಿವಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ.

65 verses | Bharata, Kausalya, Sumitra (briefly addressed)

Sarga 76

दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् · Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೭೬ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ತೀವ್ರ ವಿಲಾಪದ ನಂತರ ರಾಜಮರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಗತ್ಯ ವಿಧಿ–ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮುಂದಾಗುತ್ತವೆ. ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ ವಶಿಷ್ಠ ಋಷಿ ಭರತನಿಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಋತ್ವಿಜರು, ಪುರೋಹಿತರು, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಾಗ್ನಿಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇಹವನ್ನು ಆ ಆವರಣದಿಂದ ತೆಗೆದು ಅಲಂಕೃತ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸೇವಕರು ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮ, ಚಿನ್ನ–ವಸ್ತ್ರಗಳ ಚಿತರಣೆ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಚಂದನ, ಅಗರಿ, ಗುಗ್ಗುಲು ಮೊದಲಾದ ಸುಗಂಧ ಕಾಷ್ಠಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತರು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಸಾಮಗಾನಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯರು ಬಂದು ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತೆಯ ಸುತ್ತ ಪ್ರಸವ್ಯ ಪರಿಕ್ರಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಗರವೆಲ್ಲಾ ಕರుణ ವಿಲಾಪಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅದು ಕ್ರೌಂಚೀ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆರ್ತನಾದದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಶೋಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ—ಎಲ್ಲರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿ ಶೋಕ, ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಗರಶಿಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

23 verses

Sarga 77

और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ನಿಧನಾನಂತರದ ಔರ್ಧ್ವದೈಹಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವ್ಯಥೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಶೋಕಾವಧಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಭರತನು ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದ್ವಾದಶ ದಿನ ಪಿತೃಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಪಾರ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಧನ, ಅನ್ನ-ಧಾನ್ಯ, ವಸ್ತ್ರ, ರತ್ನ, ಪಶುಸಂಪತ್ತು, ದಾಸ-ಸೇವಕರು, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ನಿವಾಸಗಳು—ಇವು ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ತ್ರಯೋದಶ ದಿನದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಭಸ್ಮ-ಅಸ್ಥಿಚಿಹ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತಾಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ವಿಯೋಗ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಏಕಾಂತ, ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ನೆನೆದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಶೋಕದ ದೃಶ್ಯದಿಂದಲೂ ರಾಜಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ, ನಂತರ ‘ಶೋಕಸಾಗರ’ ಮಂಥರೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿ ಅದನ್ನು ದುರ್ಗಮಗೊಳಿಸಿದಳು; ವರಗಳು ಅಚಲ ಬಂಧನದಂತೆ ನಿಂತವು ಎಂದು ರೂಪಕವಾಗಿ ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಚಾರಕರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಓಡಿ ಬಂದು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ತಾಳ್ಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ—ಇಂದು ತ್ರಯೋದಶಿ, ಉಳಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು—ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಜನನ-ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಲಯದ ನಿಯಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ದಣಿವಿನಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಎದ್ದು, ಧರ್ಮವಿಧಿಯಂತೆ ಉಳಿದ ಔರ್ಧ್ವದೈಹಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ; ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

26 verses | Bharata, Śatrughna, Vasiṣṭha, Sumantra

Sarga 78

अष्टसप्ततितमः सर्गः · Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮವಿಯೋಗದ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಭರತನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕ್ರೋಧಶೋಕಗಳಿಂದ ಉರಿದು—ಸರ್ವಭೂತಾಶ್ರಯನಾದ ರಾಮನು ಹೇಗೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿನಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ? ರಾಜನು ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವನ್ನು ತೂಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಿಲ್ಲ? ಎಂದು ಆಕ್ರೋಶದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಜವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತಳಾದ ಮಂಥರೆ ಅರಮನೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಭೆಗೆ ತಂದು, ರಾಮವನವಾಸಕ್ಕೂ ದಶರಥಮರಣಕ್ಕೂ ಕಾರಣಳಾಗಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾನಿಷ್ಠನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶೋಕಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಎಳೆದುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವಳ ಆಭರಣಗಳು ಚದುರುತ್ತವೆ, ಅರಮನೆ ಶರದಾಕಾಶದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಭಯಗೊಂಡ ಸಖಿಯರು ಕರುಣಾಮಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶರಣಿಗೆ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೋಪ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೆಯೂ ಕಠೋರ ನಿಂದೆಯಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಭರತನು ಧರ್ಮವಚನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ವಧಿಸಬಾರದು; ಕ್ಷಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಮನಿಂದ ‘ಮಾತೃಹಂತ’ ಎಂಬ ಅಪವಾದ ಬರುವ ಭಯದಿಂದಲೇ ತಾನು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೇಳಿ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂಥರೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಕೈಕೇಯಿ ಮೃದು ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಹೀಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಕರುಣೆಯ ವೈರುಧ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

26 verses

Sarga 79

भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ದಿನದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸಮಾಗಮಿಸಿ, ದಶರಥನ ನಿಧನಾನಂತರ ರಾಜ್ಯ ನಿರಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವುದು ಅಪಾಯಕರವೆಂದು, ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಸಿದ್ಧವಿದೆಂದು ಹೇಳಿ ಭರತನಿಗೆ ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭರತನು ದೃಢವ್ರತದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ವಂಶಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಗೇ ಸೇರಿದೆ. ಅವನು ಪಾತ್ರವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಭರಿಸುವೆನು; ರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ನಂತರ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಅಭಿಷೇಕೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸಮತಲವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಿ ಸರಳಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಅಳೆಯುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ ರಕ್ಷಕರೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ಗಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಭೆಯವರೂ ಪ್ರಜೆಯವರೂ ಭರತನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಗಳಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಯೋಗ್ಯ ವಾರಸನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ಭರತನ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ; ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂವಿಧಾನಸಮ್ಮತತೆ, ಅಭಿಷೇಕಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ—ಅಧಿಕಾರವು ಅವಕಾಶದಿಂದಲ್ಲ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ।

17 verses

Sarga 80

मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಶಿಬಿರಸ್ಥಳಗಳ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವಿಶೇಷ ಶಿಲ್ಪಿ-ಸಂಘಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸರ್ವೇಯರ್‌ಗಳು, ಮಾಪಕರು, ತೋಡಿಕೆಗಾರರು, ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಬಡಗಿಗಳು, ರಸ್ತೆಕಾರ್ಮಿಕರು, ಮರಕತ್ತರಿಗರು, ಬಾವಿ ತೋಡುವವರು, ಸುಣ್ಣ-ಲೇಪ/ಬಿಳಿಮಾಡುವವರು, ಬಿದಿರು-ಕಾರಿಗರು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು. ಅವರು ಪೊದೆ-ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ, ದುರ್ಗಮ ನೆಲವನ್ನು ಸಮಪಡಿಸಿ, ಬಾವಿ-ಗುಂಡಿ-ಚಾಸ್ಮಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ, ಅಗತ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ನೀರು ಹರಿಯಲು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಡೆದು-ಪುಡಿಮಾಡಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮಣ್ಣಿನ ಅಂಚುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿತ ಕುಡಿಯುವ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ತೋಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಂತೆ ಶೋಭೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಲಿನ ಹಾಸು, ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೃಕ್ಷವೀಥಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗಾನ, ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು, ಚಂದನಜಲ ಸಿಂಪಡಣೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವಿಕ್ಷೇಪ; ಅದು ದೇವಮಾರ್ಗದಂತೆ, ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ರಾತ್ರಿಯಾಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧ, ಸುಖಕರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಿವೇಶ’ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರ-ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮರಳುಗುಡ್ಡಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಭವನಗಳು, ಧ್ವಜಶಿಖರಗಳು ಅವನ್ನು ಇಂದ್ರಪುರಿಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಾತ್ರೆ ಜಾಹ್ನವೀ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ—ಶೀತಲ ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲ, ಮತ್ಸ್ಯಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವನಾವೃತ ತೀರಗಳಿರುವ ಪವಿತ್ರ ನದಿ।

22 verses

Sarga 81

एकाशीति तमः सर्गः · Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall

ನಾನ್ದೀಮುಖೀ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಾರಂಭದ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಹರದಲ್ಲಿ ಸೂತಮಾಗಧರು ಮತ್ತು ಕಾವಲುಗಾರರು ಬಂಗಾರದ ದಂಡಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದ ದುಂದುಭಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಭರತನ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥ ಮಂಗಳನಾದವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಜನಘೋಷ ಭರತನ ದುಃಖವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜತ್ವದ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ “ನಾನು ರಾಜನಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಜನಪದಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ವಿಷಾದಿಸಿ, ಸರ್ವರಕ್ಷಕ ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಕಾರಣ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಾವಿಕವಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಲಾಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಏಕಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ರಾಜಧರ್ಮವಿತ್ ವಸಿಷ್ಠನು ದಶರಥನ ಸಭಾಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ರತ್ನಖಚಿತ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ, ಇಂದ್ರನ ಸುದರ್ಮಾಸಭೆಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಂತ. ಅವನು ಸ್ವರ್ಣಾಸನದಲ್ಲಿ ಸುಖಕರ ಆವರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ದೂತರನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ವರ್ಣಸಮೂಹಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು, ರಾಜಪರಿಚಾರಕರು, ಹಾಗೆಯೇ ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನ, ಯುಧಾಜಿತ್, ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿತೈಷಿಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕರೆಯಿರಿ ಎಂದು. ರಥ, ಕುದುರೆ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂದವರಿಂದ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಿಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನನ್ನೂ ಅಭಿವಂದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸಭೆಯೂ ದಶರಥನು ಮತ್ತೆ ಇದ್ದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ—ಈ ದೃಶ್ಯ ಸ್ಮೃತಿ, ಜನಸಮ್ಮತಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವೈಧತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ.

16 verses | Bharata, Vasiṣṭha, Śatrughna

Sarga 82

भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೋಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ಮಹನೀಯರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ರಾಜಸಭಾ ದೃಶ್ಯವು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಸಿ, ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಭರತನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕಂಟಕರಹಿತ, ಕರಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಶೋಕಾಕುಲ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮವಿಷಾದದಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಭರತನು ಸಭಾಮಧ್ಯೆ ದೃಢವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಾನು ಎಂದಿಗೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. “ನಾನೂ ಈ ರಾಜ್ಯವೂ ರಾಮನದೇ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶಕ್ಕೆ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವೆನು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಅರಣ್ಯವಾಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ವ್ರತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಭೆ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭರತನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸು; ಗುಪ್ತಚರರು ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಕರು ಈಗಾಗಲೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ರಥ-ವಾಹನಗಳು, ಪಶುಗಳು ಸಿದ್ಧಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವ ಯಾತ್ರೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

32 verses

Sarga 83

अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः · Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ರಾಮದರ್ಶನದ ತೀವ್ರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರು ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕాంతಿಯ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—ಗಜಗಳು, ರಥಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು—ಇದು ರಾಜ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಈ ಚಲನೆ ಯುದ್ಧವಿಜಯಕ್ಕಲ್ಲ, ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭವ್ಯ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗರಜನರೂ ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಏಕತೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿ ರಾಮಗುಣಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಸಮೂಹ ಔಷಧವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಸೇವಾವೃತ್ತಿಗಳು, ನಾಟಕ-ಗಾಯಕರು, ಮೀನುಗಾರರು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ವೃತ್ತಿಸಮೂಹಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಥಗಳು, ಗಾಡಿಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣದ ನಂತರ ಅವರು ಶೃಂಗೀಬೇರಪುರ ಸಮೀಪದ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ಗುಹನು ಜಾಗರೂಕ, ಸುಶಾಸಕ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ತಂಗುತ್ತದೆ; ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಲು ಆದೇಶಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ದಿನ ನದಿ ದಾಟಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ದಿವಂಗತ ರಾಜನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜಕೀಯ ಕ್ರಮವೂ ಅವನಿಗೆ ನೈತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ, ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

26 verses | Bharata

Sarga 84

गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೮೪ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಸಂಗತಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಭರತನ ಸೇನೆ ಶಿಬಿರ ಹಾಕಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪಾಯ ತರಬಹುದೇ? ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಂದನೇ, ಇಲ್ಲವೆ ನದಿತೀರದ ಜನರನ್ನು ದಮನಿಸಲು ಬಂದನೇ ಎಂಬ ತಂತ್ರಚಿಂತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಂಶಯದಿಂದ ಗುಹನು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ನದಿರಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಜ್ಜಿತ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಷರತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ: ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿರೋಧಭಾವವಿಲ್ಲವೆಂದು ದೃಢವಾದರೆ, ಸೇನೆ ಅದೇ ದಿನ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದಾಟಬಹುದು. ನಂತರ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ ಗುಹನು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ—ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ—ಮತ್ತು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನ ಸೇವಕಗೃಹದಲ್ಲಿ ತಂಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಧೀನವೆಂದು ತೋರಿಸಿ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಗುಹನು ರಾಮನ ವೃದ್ಧಮಿತ್ರ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಪರಿಚಯವಿರುವವನು ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಭರತನು ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಶಯವು ಮೈತ್ರಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು, ಗಂಗಾ ಮಾರ್ಗವು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

18 verses

Sarga 85

भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 85ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತ ಮತ್ತು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹರ ನಡುವೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಗಂಗಾತೀರದ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಭಾರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಾಗಣೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಗುಹ—ಇದು ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಶತ್ರುತ್ವ ಉದ್ದೇಶವೋ? ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಮೃದು ವಚನಗಳಿಂದ—ರಾಮನು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಪಿತೃಸಮಾನ; ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವುದೇ—ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ಸಂಶಯ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಣೆಗೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೈತ್ರಿಯ ವಿಚಾರ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಪೋಷಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಿರುವ ಗುಹನ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುಹನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಭರತನ ತ್ಯಾಗಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಿನ ಮುಗಿದು ರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ ಭರತನು ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ಪರ್ವತ–ಅರಣ್ಯದಾವಾಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಂತರ್ಡಾಹವು ಬೆವರು, ಹೃದಯಜ್ವರ ಮತ್ತು ಮನೋಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗುಹನು ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

22 verses

Sarga 86

लक्ष्मणगुणवर्णनम् · Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೮೬ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ಕರుణ ವಿಲಾಪದ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ವನನಾಯಕ ಗುಹನು ಭರತನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥವೇ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ, ಸದಾ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಗುಹನು ತಯಾರಿಸಿದ ಶಯನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಮಿತ್ರಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಕ-ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶೋಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ—ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕುಶಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೆನೆದು ಭರತನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನಾದ ರಾಮನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಪೋವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸಿದುದು, ದಶರಥನ ಸಮೀಪ ಮರಣಾಶಂಕೆ, ಅರಮನೆಯ ಶೋಕಕ್ಲಾಂತಿ—ಇವೆಲ್ಲ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ; ರಾಜವಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜಟಾಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಗುಹನು ಅವರನ್ನು ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾಡಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ವನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ—ಕ್ಷಾತ್ರಶಕ್ತಿಯು ತಪೋವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರತೀಕದಂತೆ।

25 verses | Guha, Bharata

Sarga 87

गुहसंवादः · रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಅತೀವ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ಭರತನ ತಾಯಂದಿರು ದೀನರಾಗಿ ಬಂದು ಬಿದ್ದಿರುವ ಭರತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅಳುತ್ತಾರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ವಿಶೇಷ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಲಜೀವನದ ಆಧಾರವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಏನೂ ಅಪ್ರಿಯ’ ಕೇಳಿಲ್ಲವೆಂಬ ಧೈರ್ಯವಚನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಭರತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ ಗುಹನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದರು, ಏನು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದರು, ಯಾವ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದರು ಎಂದು. ಗುಹನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬಹಳ ಅನ್ನ, ಫಲ, ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು; ಆದರೆ ರಾಮನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಪ್ರತಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ‘ಯಾವಾಗಲೂ ಕೊಡಬೇಕು, ಪಡೆಯಬಾರದು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಆಚರಿಸಿದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉಳಿದ ನೀರಿನಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದನು. ಮೂವರೂ ಮೌನದಿಂದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದರ್ಭಗಳನ್ನು ತಂದು ಶುಭ ಶಯನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ರಾಮ-ಸೀತೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯಿಸಿ ದೂರ ನಿಂತು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಕಾವಲು ಕಾಯ್ದನು; ಗುಹನೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ತನ್ನವರೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿ, ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮ, ಕ್ಷಾತ್ರನೀತಿ ಮತ್ತು ತಪೋಮಯ ವನಜೀವನದ ಅನುಶಾಸನವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

23 verses

Sarga 88

रामशय्यादर्शनम् · Bharata Beholds Rama’s Forest Bed

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ವರದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂಗುದೀ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ರಾಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನ ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳದ ನುಚ್ಚುನೂರಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಂದಿರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಆ ದೃಶ್ಯವು ಕನಸಿನಂತೆ ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಾಲ (ಸಮಯ/ವಿಧಿ) ಎಲ್ಲ ಲೋಕಾಶ್ರಯಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೀತಿಬೋಧವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಬಂಗಾರದ ಧೂಳಿ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ತಂತುಗಳ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಊಹಿಸಿ, ರಾಜಸಿಕ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ಪರ್ಶಚಿಹ್ನಗಳು ವನವಾಸದ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಭರತನು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಅರಮನೆಯ ವೈಭವ—ಬಂಗಾರ-ಬೆಳ್ಳಿ ಮೆರೆಯುವ ನೆಲಗಳು, ಸುಗಂಧ, ಸಂಗೀತ, ಸ್ತುತಿಗಾನ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಇಂದಿನ ಕಠೋರ ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಈ ಸ್ಥಳಾಂತರಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಕಾರಣನೆಂದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಚಲ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ದಶರಥನ ನಿಧನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಬಳಿಕ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನಾವಿಕನಿಲ್ಲದ ನೌಕೆಯಂತೆ—ಅರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಮನೋಭಂಗಗೊಂಡ—ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ರಾಮವ್ರತವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ತಪಸ್ವಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತು ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜ್ಯಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವವರೆಗೆ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.

30 verses | Bharata

Sarga 89

गङ्गातरणम् · Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga

ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ತಂಗಿದ್ದ ಅದೇ ಗಂಗಾತೀರದ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಎದ್ದು, ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸೇನೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಲು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ದೋಣಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನು—ಗುಹನು ರಾಮಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದನು; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಬಂದು ಸೇನೆಯ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ರಾಮಾಜ್ಞೆಗೆ ವಿಧೇಯನಾದ ಭರತನು, ಗುಹನ ಮೀನುಗಾರರು ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಗುಹನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಿ ತರಲಾಯಿತು; ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಐನೂರು ನೌಕೆಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು—ಘಂಟೆಗಳು, ತೆರೆಗಳು, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೃಢವಾದ ‘ಸ್ವಸ್ತಿಕ’ ದೋಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಗುಹನು ಸ್ವತಃ ಶುಭ್ರ ಛತ್ರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಂಗಳ ನೌಕೆಯನ್ನು ತಂದನು. ಏರುವ ಕ್ರಮ ಮર્યಾದೆಯಂತೆ ನಡೆಯಿತು—ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಂತರ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು, ಆಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥ-ಗಾಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನು. ಶಿಬಿರ ಮುರಿಯುವ ಮತ್ತು ಸರಕು ತುಂಬುವ ಗದ್ದಲದ ನಡುವೆ ನೌಕಾಪಡೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗಿತು—ಕೆಲವು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೆಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಭಾರವಹಿಸುವ ಪಶುಗಳು ಮತ್ತು ಧನ-ರತ್ನಗಳು. ದೋಣಿ ಸಿಗದವರು ತೆಪ್ಪಗಳು, ಕುಂಭಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ಈಜುತ್ತಾ ದಾಟಿದರು. ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳು ಮಹಾವತಗಳ ಅಂಕುಶಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಧ್ವಜಶಿಖರ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನೀರನ್ನು ಚೀರಿ ದಾಟಿದವು. ಶುಭ ಮೈತ್ರ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ದಾಟಿ ಸೇನೆ ಪ್ರಯಾಗವನವನ್ನು ತಲುಪಿತು; ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿ, ನಂತರ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿ ಭಾರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಶ್ರಮದ ಮನೋಹರ ಕುಟೀರಗಳು ಮತ್ತು ತೋಟಗಳನ್ನು ಕಂಡನು.

23 verses

Sarga 90

भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)

ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವು ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಭರತನು ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು, ಕುಲಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂಚೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು—ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರದ ಮುಂದೆ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಬಲಪ್ರಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು. ಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ತಪಸ್ವಿ-ವಿಧಿಯಂತೆ ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು—ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಾದಿಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿ—ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕ್ಷೇಮ ವಿಚಾರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ದಶರಥರ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಪರಲೋಕಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ. ರಾಮಸ್ನೇಹದಿಂದ ಭರತನ ಆಗಮನಕಾರಣವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಕೇಳಿ, ಭರತನು ನಿರ್ವಿಘ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಭರತನು ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ, ತನ್ನ अनुपಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಾನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದನು. ರಾಮಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ವಿನಂತಿಸುವುದೇ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಭರತನ ಅಂತರಂಗಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಮುನಿಯು ಅವನ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಗುರುಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಆ ರಾತ್ರಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಮರುದಿನ ಹೊರಡಲು ಕೋರಿದರು.

24 verses

Sarga 91

भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೯೧ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಪೋವನದ ಪವಿತ್ರ ವಲಯದ ನಡುವೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಸಂಯಮದ ಸಂಗಮ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಮಾಡುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮುನಿಯು ಅವನಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೇನೆಯನ್ನು ದೂರ ಇಟ್ಟದ್ದೇಕೆ ಎಂದು ಮುನಿಯು ಕೇಳಿದಾಗ, ಆಶ್ರಮದ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಜಲ, ಭೂಮಿ, ಕುಟೀರಗಳು ಅಶಾಂತಗೊಳ್ಳಬಾರದು; ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ರಾಜಸೇನೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣವೇ ಧರ್ಮ—ಆ ಕಾರಣ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಬಂದೆ ಎಂದು ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭರದ್ವಾಜನು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶುದ್ಧಿ ನೆರವೇರಿಸಿ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಮತ್ತು ತ್ವಷ್ಟರನ್ನು ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಿ ಅಗತ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಿಕ್ಪಾಲರು, ನದಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಕುಬೇರನ ದಿವ್ಯ ವನ ಮತ್ತು ಸೋಮ—ಇವರನ್ನು ಅನ್ನಪಾನ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಶೀತಲ ಗಾಳಿ, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ದಿವ್ಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಮಧುರ ನಾದಗಳು ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೇನೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸಮತಲ ಭೂಮಿ, ಫಲಭರಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು, ದಿವ್ಯ ನದಿ, ಅಶ್ವಶಾಲೆಗಳು, ತೋರಣಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಮಯ ರಾಜಮಂದಿರವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಪಾಯಸದ ಹರಿವುಗಳು, ವಾಸಗೃಹಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು, ಗಂಧರ್ವರಾಜರ ಗಾಯನ, ಸ್ನಾನ-ಅಭ್ಯಂಗ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಕರ ಆಹಾರ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಹಾರ, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳ ಮಹಾಸಂಗ್ರಹ—ಇವೆಲ್ಲ ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಸೈನಿಕರು ಕನಸಿನಂತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆವಾಹಿತ ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವಗಳು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ತೆರಳುತ್ತವೆ, ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಮಾಲೆಗಳ ಗುರುತುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಬೋಧ—ಆತಿಥ್ಯವು ಧರ್ಮರೂಪ ತಂತ್ರ; ಅದು ಯೋಧಬಲವನ್ನು ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಬಿಗಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ತಪೋವನದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದಿರುವುದು ರಾಜಧರ್ಮ।

84 verses

Sarga 92

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः · Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಭರತನು ಸಮಸ್ತ ಪರಿವಾರ-ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ವಿಧಿವತಾಗಿ ಅನುಜ್ಞೆ ಬೇಡಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕೆ ನಿಖರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಸುಮಾರು ಮೂರೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದ ಏಕಾಂತ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿತ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಆ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಇರುವ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಘವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸೇನೆ ದಕ್ಷಿಣ ಅಥವಾ ನೈಋತ್ಯ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಾಗಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸ್ಥಾನದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ದಶರಥನ ರಾಣಿಯರು ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ—ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ಶೋಕಾಕುಲರು; ಕೈಕೇಯಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದಳು. ಭರತನು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ—ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಮಜನನಿಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ತಾಯಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೇ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲವೆಂದು ಕಠಿಣವಾಗಿ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರದ್ವಾಜನು ಉಪದೇಶಿಸಿ—ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪ ಮಾಡಬೇಡ; ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇವರು, ದಾನವರು, ಋಷಿಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೇನೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಗಜ-ರಥ-ಪದಾತಿ ಬಲ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ದಳವು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅರಣ್ಯ-ನದೀತೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮೇಘದಂತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

39 verses

Sarga 93

चित्रकूटमार्गवर्णनम् · Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮಹಾ ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸೇನೆಯ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ಧ್ವನಿ-ಪರಿಸರವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ—ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು ಚದುರಿಹೋಗುತ್ತವೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೌನವಾಗುತ್ತವೆ, ಧೂಳು ಏಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅದು ತೊಲಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನೂ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿಖರಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನು ಮೇಘಗಳು, ಸಮುದ್ರ-ತರಂಗಗಳು, ಶರದಾಕಾಶದಂತೆ ಪದರಪದರವಾಗಿ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ದುರ್ಗಮವಾದರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಆತಿಥ್ಯಮಯವಾಗಿ—ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗದಂತೆ—ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ—ಭರತನು ಸೇನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತಾನು ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರೊಂದಿಗೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಪ್ತಚರರು ಧೂಮಸ್ತಂಭವನ್ನು ನೋಡಿ, ಜನರಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಇರಲಾರದು ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಥವಾ ಅವರಂತೆಯೇ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ಸಂಯಮಿತ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸಮೀಪದ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಆನಂದದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿ-ವರ್ಣನೆ ಧರ್ಮಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।

27 verses | Bharata

Sarga 94

चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 94ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ‘ಅದ್ಭುತ’ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಗೆ ವಿಸ್ಮಯಕರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಪರ್ವತಸೌಂದರ್ಯದ ಎದುರು ವನವಾಸವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖಕರವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಖನಿಜಕಾಂತಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರಗಳು, ವೈರವಿಲ್ಲದ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ದಟ್ಟ ವನಕುಂಜಗಳು. ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ತೂಗಿರುವ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು ಮುಂತಾದ ಸೂಚನೆಗಳಿಂದ ಕಿನ್ನರರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ ವಿಹಾರ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಗುರುತುಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ; ಜಲಪಾತಗಳು, ಊಟಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಬೀಸುವ ಸುಗಂಧ ಗಾಳಿ ಮನಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಶೋಕವನ್ನು ಕರಗಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂದು ರಾಮನು ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವನವಾಸದ ‘ದ್ವಿವಿಧ ಫಲ’ವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಿತೃಆಜ್ಞೆ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಸಂತೋಷ ನೀಡುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವನಜೀವನವನ್ನು ರಾಜನ ಪರಲೋಕಹಿತಕ್ಕೆ ಅಮೃತಸಮಾನವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಮೂಲ-ಫಲ-ಜಲಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟವು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ ಎಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

27 verses | Rama

Sarga 95

मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)

ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದಿಂದ ಇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ದಿವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮರಳುತಟಗಳು, ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲ, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭಾರವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ದಡಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಆ ನದಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕುಬೇರನ ನಲಿನೀ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶನವು ತಪೋವನದ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಋಷಿಗಳು ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇತರ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಗಾಳಿಗೆ ಅಲೆಯುವ ಶಿಖರ-ಶಾಖೆಗಳ ಕಾರಣ ಪರ್ವತ ನೃತ್ಯಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಉದುರಿದ ಹೂಗಳು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲಿ ಗುಡ್ಡಗಳಾಗಿ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಧುರಸ್ವರ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ವಚನವು ವನವಾಸವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜೀವನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ—ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಮತ್ತು ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಮಿತ್ರೆಯಂತೆ’ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸು ಎಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನು ಸರಯೂ ಎಂದು, ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಳ ಆಹಾರ, ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಗ—ಇದಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತಿ; ಧರ್ಮಶಾಂತಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯ-ನಗರದ ಆಸೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

19 verses | Rama

Sarga 96

चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)

ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನೀ ಪರ್ವತ-ನದಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹ್ಯಧರ್ಮದ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಕೂತು ಭಜ್ಜಿತ ಮಾಂಸವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ವನವಾಸದ ಶಾಂತ ಗೃಹಸ್ಥಸಮಾನ ಜೀವನ ಅಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವ ಧೂಳಿ ಏಳುತ್ತದೆ, ಭಾರೀ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಗಜಯೂಥಾಧಿಪತಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ವನ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭೀತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ರಾಜವೇಟೆಯ ದಳವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಭಯಂಕರ ಮೃಗವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪರ್ವತ ದುರ್ಗಮವಾದರೂ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪುಷ್ಪಿತ ಶಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಏರಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ, ರಥಗಳು, ಅಶ್ವಗಳು, ಗಜಗಳು, ಪಾದಾತಿ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜಿತವಾದ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಬೇಕು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು, ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಜ್ಯಾ ಕಟ್ಟಬೇಕು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು, ಕವಚ ಧರಿಸಬೇಕು. ‘ಇದು ಯಾರ ಸೇನೆ?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕೋಪಗೊಂಡು, ರಥಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಕೋವಿದಾರ ವೃಕ್ಷಚಿಹ್ನೆ ಕಂಡು, ಭರತನು ನಿರ್ಬಾಧ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಬಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ವನಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಚಾನಕ ರಾಜಕೀಯ-ಸೈನಿಕ ಆತಂಕವನ್ನು ಎದುರುನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಗುಪ್ತಪರಿಶೀಲನೆ, ಸಂಯಮ ವಿರುದ್ಧ ಕೋಪ, ಅಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

31 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 97

भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಸೇನಾಸಮೂಹವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪ ಮತ್ತು ಸಂಶಯಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಮಿತವಾಗಿ ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ನೀತಿಸಹಿತ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭರತನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ; ವನವಾಸದ ವಾರ್ತೆ ತಿಳಿದು ಕುಲಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ವೈರವಶದಿಂದಲ್ಲ. ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸ್ವಜನರ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಪಡೆದ ರಾಜ್ಯ ಧರ್ಮದಿಂದ ದೂಷಿತ, ವಿಷಮಿಶ್ರ ಅನ್ನದಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ. ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಬೇಡ ಎಂದು ರಾಮನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅಂಥ ಮಾತುಗಳು ನಾನೇ ಗುರಿಯಾಗುವಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭ್ರಾತೃಹತ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಹತ್ಯೆ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಅಚಿಂತ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ, ರಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಚಿಂತೆ ಇದ್ದರೆ—ನಾನು ಭರತನಿಗೆ “ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು” ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ; ಭರತನು ಖಂಡಿತ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ರಾಮನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಜ್ಜಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಊಹೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ದಶರಥನೇ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಕೂಡ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳು, ಶತ್ರುಞ್ಜಯ ಎಂಬ ಆನೆಯ ದರ್ಶನ, ರಾಜಶ್ವೇತ ಛತ್ರದ ಅಭಾವ—ಇವು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭರತನು ಜನಸಮೂಹ ಗೂಡದಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸೇನೆ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತ ಶಿಬಿರ ಹೂಡುತ್ತದೆ—ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿ.

31 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 98

चित्रकूटप्रवेशः · Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta

ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಗದಿತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಭರತನು ರಾಜಸ ವೈಭವದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಧರ್ಮದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಪುರುಷರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ ನಿಷಾದ-ಬೇಟೆಗಾರರನ್ನೂ ಜೊತೆಗಿಟ್ಟು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಗುಹನು ಸಾವಿರ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೆ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ; ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಪದ್ಮನೇತ್ರನಾದ ರಾಮಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲ; ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಪಿತೃ-ಪೈತಾಮಹ ರಾಜ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ವಾರಸನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ನಂತರ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಪುಣ್ಯಪರ್ವತವೆಂದು, ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ತೇಜಸ್ವಿ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಕಾರಣ ಆ ಅರಣ್ಯ ‘ಸಿದ್ಧ’ವಾದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೃಕ್ಷಕುಂಜಗಳ ನಡುವೆ ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಆಶ್ರಮಾಗ್ನಿಯ ಧೂಮದ ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿ, ತೀರ ತಲುಪಿದವನಂತೆ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರದಲ್ಲೇ ಇರಿಸಿ, ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಧರ್ಮಮಯ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

18 verses | Bharata

Sarga 99

चित्रकूटप्राप्तिः · Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೯೯ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನ ವನವಾಸಾಶ್ರಮದತ್ತ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸೇನೆಯನ್ನು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತಾನೇ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅನೇಕ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಒಡೆದ ಇಂಧನಕಟ್ಟೆಗಳು, ಗುಡಿಸಲಿನ ಬಳಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂಗಳು, ಚಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಗೋಮಯದ ಉಂಡೆಗಳ ರಾಶಿ, ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಶ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಗುರುತುಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸಮಯ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರಗಳು. ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಮೀಪತೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಏರುವ ದಟ್ಟ ಹೊಗೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಭರತನು ‘ಮಹರ್ಷಿಸದೃಶ’ ರಾಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಳುತ್ತಾನೆ—ಏಕಾಂತ ವನದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಮ. ನಂತರ ಅವನು ಪರಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ತೂಣೀರಗಳು, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭ ಬಾಣಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿ ಮ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಖಡ್ಗಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಧಾಚರ್ಮದ ಅಂಗುಳಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ; ಸಿಂಹಗುಹೆಯಂತೆ ದುರ್ಗಮ. ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾದ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ—ಅಜಿನ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಾನನಾಗಿ, ದರ್ಭ ಹಾಸಿದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವನು; ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಉಪಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಭರತನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಓಡಿ ಬಂದು, ಮರುಮರು “ಆರ್ಯ” ಎಂದು ಅಳುತ್ತಾ, ಪಾದಗಳ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮುನ್ನವೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಗುಹ ಕೂಡ ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ವನವಾಸಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ।

42 verses | Bharata

Sarga 100

शततमः सर्गः · Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಶತತಮ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ತಪಸ್ವಿ ವೇಷದಲ್ಲಿ—ಜಟಾಧಾರಿ, ವಲ್ಕಲಧಾರಿ, ಅತಿಕೃಶ—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಸಹ್ಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಬಳಿಕ ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಎಂದು ಪುನಃಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ-ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ದಶರಥನ ಸ್ಥಿತಿ, ರಾಣಿಯರ ಕ್ಷೇಮ, ಹಾಗೂ ವಶಿಷ್ಠಾದಿ ಪುರೋಹಿತ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಗೌರವ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ—ಯೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗೋಪನ, ಸೇನಾಪತಿ ಮೊದಲಾದವರ ಸರಿಯಾದ ನೇಮಕ, ಗುಪ್ತಚರರ ಮೂಲಕ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹ, ದಂಡದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ, ಕೋಶ-ವ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತು, ದುರ್ಗಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ, ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ವೇತನ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋಸಂಪತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣೆ, ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯನಾಗಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತ ನ್ಯಾಯ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ನಾಸ್ತಿಕ ಕುತರ್ಕಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಲು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ರಾಜದೋಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಗುಪ್ತ ಸಲಹೆಯೇ ವಿಜಯದ ಮೂಲವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಸರ್ಗವು ಭ್ರಾತೃಕರුණೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರಾಜಧರ್ಮ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಆಡಳಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

76 verses | Rāma

Sarga 101

भरतस्य धर्मनिश्चयः · Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ—ಜ್ಯೇಷ್ಠಭ್ರಾತ ಜೀವಂತನಿರುವಾಗ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು—ತನ್ನನ್ನೇ ತಾನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಶಾಶ್ವತ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನು ಇರುವ ವೇಳೆ ಕನಿಷ್ಠನು ರಾಜನಾಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಂಶಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಭರತನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ರಾಜಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೆಲವರು ರಾಜನನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾನವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದು, ನೀತಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದವನಾಗಿ ‘ದೈವತಸಮಾನ’ವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶೋಕಪ್ರಸಂಗ. ಭರತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ತಾನು ಕೇಕಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣ, ಯಜ್ಞಶೀಲನೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಪೂಜಿತನೂ ಆದ ದಶರಥನು ರಾಮವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನು ಎದ್ದು ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು, ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡೋದಕದಾನ ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರತನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಅಂತಿಮ ಚಿತ್ತ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ವಿರಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯೇ ಅವನ ಮರಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

9 verses

Sarga 102

पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ತೀವ್ರ ಆಘಾತ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿಧಿಕರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ದಶರಥನ ನಿಧನವಾರ್ತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಹೂವಿನ ಮರದಂತೆ, ಅಥವಾ ವಜ್ರಾಘಾತದಂತೆ ಕುಸಿದಂತೆ ಉಪಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಚೇತನ ಮರಳಿದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಧರ್ಮಚಿಂತನೆಯೊಂದಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜವಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವುದು ಹೇಗೆ, ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದ ನೋವು, ಮತ್ತು ತಂದೆ ಪರಲೋಕಗಮನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ತನ್ನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಯಾರು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು ರಾಜನಿಗೆ ಯಥಾವಿಧಿ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಸಹೋದರರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪುಣ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು (ಯಮದಿಕ್ಕು) ಮುಖಮಾಡಿ ಉದಕಾಂಜಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಗುದೀ ಮಜ್ಜೆಗೆ ಬದರಿ ಫಲವನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಪಿಂಡ-ನಿವಾಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಅಳಲಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನರೂ ಭರತನ ಸೇನೆಯೂ ಓಡಿಬರುತ್ತಾರೆ; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದಂತೆ ವರ್ಣನೆ—ಶೋಕದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭಾವವಿಕಲನತೆಯ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕರ್ಮ ಅಚಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

49 verses

Sarga 103

पिण्डदानदर्शनम् · The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering

ವಸಿಷ್ಠರು ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದ ತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು, ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿದ್ದ ದಶರಥನ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಜೊತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಿತ್ಯ ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟವನ್ನು ಅವರು ತಲುಪಿದರು. ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ವನಾಂತದಲ್ಲಿನ ಆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿ—ನಿರ್ವಾಸಿತರಾದ ಆ ಮೂವರು ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಾಸಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ನೀರು ತರುವುದಾದಿ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಶ್ರಾಂತ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನು ಇಂತಹ ಕಠಿಣ ದುಡಿಮೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಆಕೆ ಬಯಸಿದಳು. ನಂತರ ಆಕೆ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರ ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಗುದೀ ಫಲದ ಗುದಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡಗಳನ್ನು ಕಂಡಳು—ರಾಮನು ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ತಂದೆಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದವು. ಹಿಂದೆ ರಾಜವೈಭವದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ದಶರಥನಿಗೆ ಈ ಅರಣ್ಯಾರ್ಪಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕೆ ವಿಲಪಿಸಿದಳು—ದೇವತೂಲ್ಯ ರಾಜನಿಗೆ ಇಂತಹ ಆಹಾರ ಯುಕ್ತವೇ? ರಾಮನ ಈ ಕುಗ್ಗಿದ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ನೋವು ಮತ್ತಿಲ್ಲ. “ಮಾನವನ ಆಹಾರ ಹೇಗೋ ದೇವರ ಆಹಾರವೂ ಹಾಗೆ” ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾದಂತೆ ಆಕೆಗೆ ತೋಚಿತು. ಸಹಪತ್ನಿಯರು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು—ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೂ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ದೇವನಂತೆ. ತಾಯಂದಿರು ಅತ್ತರು; ರಾಮನು ಎದ್ದು ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಅವರು ಅವನ ಬೆನ್ನಿನ ಧೂಳನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ರಾಣಿಯರು ಅವನಿಗೂ ರಾಮನಂತೆ ತಾಯಿಯ ಸ्नेಹವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಸೀತೆಯು ದುಃಖಾಕುಲಳಾಗಿ ಅತ್ತೆಯರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು; ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವಳನ್ನು ಮಗಳಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಶೋಕಿಸಿದಳು, ಅವಳ ಕಳೆಗುಂದಿದ ಮುಖವನ್ನು ಹಲವು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿ, ಶೋಕವನ್ನು ಅರಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ—ತನ್ನ ಆಧಾರವನ್ನೇ ದಹಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ನಂತರ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೂತನು; ಭರತನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕೂತಾಗ, ಅವನು ಏನು ಹೇಳುವನೋ ಎಂದು ಸಭೆ ಕಾದಿತು. ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರು, ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ವಲಯಿತವಾದ ಮೂರು ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದರು.

32 verses | Kauśalyā, Vasiṣṭha, Rāma (non-verbal reverence/actions emphasized), Bharata (anticipated speech; curiosity noted)

Sarga 104

भरतस्य प्रार्थना · रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ, ದೋಷನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಕುರಿತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ—ನೀನು ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಂದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು, ರಾಮನ ವನವಾಸದಂತಹ ‘ಅಸಾಧ್ಯಕರ್ಮ’ ನಡೆದ ಬಳಿಕ ಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ವಿಧವಾರಾಣಿಯರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಮನ ತಕ್ಷಣದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಧಿಕಾರ, ಜನಸಮ್ಮತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಭರತನು ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಭರತನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಬಾಲಿಶ ನಿಂದೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಪತ್ನಿ-ಪುತ್ರಾದಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅವಕಾಶ/ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಪಿತೃಆಜ್ಞೆ ಬಾಧ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ‘ವಿಭಾಗ’—ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಆಳಬೇಕು, ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು—ಇದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಸೆಗಿಂತ ಧರ್ಮಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಮೇಲಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

27 verses

Sarga 105

भरतस्य प्रार्थना · रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)

ಸರ್ಗ ೧೦೫ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸುವೃದ್ದರಿಂದ ಆವರಿತರಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಸಮೂಹವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಜಲಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲಾದ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮೌನದ ನಡುವೆ ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿಮಗೆ ಮರಳಿ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮ್ಮಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಲ್ಲದು; ನಾನು ಅದಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯನು. ಹಲವು ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಮರವು ಹೂಬಿಟ್ಟರೂ ಫಲ ಕೊಡದಂತೆ—ರಾಮನು ರಾಜ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ದಶರಥನ ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ಆಶೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ—ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಹಸ್ತಿಗಳು ನಾದಮಾಡುವವು, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹರ್ಷಿಸುವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ ಕಾಲಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನ ಸೀಮಿತ; ದೈವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ; ಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ಸಂಯೋಗಗಳ ಅಂತ್ಯ ವಿಯೋಗದಲ್ಲೇ—ಧನ ಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ, ಉನ್ನತಿ ಪತನದಲ್ಲಿ, ಸಂಗಮ ವಿರಹದಲ್ಲಿ, ಜೀವನ ಮರಣದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಪಕ್ವವಾದ ಫಲ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ದೃಢ ಗೃಹಗಳೂ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ, ಕಳೆದ ರಾತ್ರಿಗಳು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ನದಿಗಳು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಹರಿಯುತ್ತವೆ; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಸೂರ್ಯನಂತೆ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮರಣವು ಬೇರ್ಪಡಲಾರದ ಸಹಚರ; ಶೋಕ ತತ್ತ್ವತಃ ಫಲವಿಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪಿತೃಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ವನವಾಸವನ್ನೇ ಮಾಡುವೆ; ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ—ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

46 verses | Bharata, Rama

Sarga 106

भरतवाक्यं · रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)

ಮಂದಾಕಿನೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗಂಭೀರ ವಚನದ ನಂತರ ಭರತನು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ತರ್ಕಸಹಿತವಾದ ದೀರ್ಘ ಮನವಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಸಮತ್ವವನ್ನೂ, ಪರಾಮರ್ಶಪ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿ ‘ತನ್ನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ’ ಮಾಡಿದ ಮಹಾಪರಾಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಮಾತೃಬಂಧದ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲು ತಾನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನಂತಹ ಮಹತ್ತಾದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಅಧರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, “ಮರಣಾಸನ್ನರು ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ” ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯಿಂದ ದಶರಥನ ತಪ್ಪು ಕ್ರೋಧ, ಮೋಹ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ—ತಂದೆಯ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪುತ್ರಧರ್ಮ, ತಪ್ಪಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡುವುದು ಅಲ್ಲ—ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿ, ಬಂಧುಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ನಗರ-ಜನಪದದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಪ್ರಧಾನ ಧರ್ಮ; ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಧಾರಣ, ಅರಣ್ಯವಾಸದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಡಳಿತಕর্তವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅನಿಶ್ಚಿತ ಭವಿಷ್ಯದ ಪುಣ್ಯಕ್ಕಿಂತ ತಕ್ಷಣದ ರಾಜಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಭರತನ ಮಾತಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನಿತ್ತರೂ, ರಾಮನು ಪಿತೃಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನೋಡಿದವರು ಶೋಕದ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ವ್ರತಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ।

35 verses | Bharata, Rama

Sarga 107

पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೧೦೭ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭರತನ ಪುನರ್ವಚನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಭರತನ ನಿಲುವು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ–ನ್ಯಾಯಶೃಂಖಲೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿವಾಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ನೀಡಿದ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ದೇವ–ಅಸುರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ದೊರೆತ ವರಗಳು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬೇಡಿಕೆ: ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ. ತನ್ನ ವನವಾಸವನ್ನು ವ್ರತಪಾಲನೆ ಎಂದು ಕಂಡ ರಾಮನು, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯ ಉಳಿಯಲೆಂದು ಭರತನು ಶೀಘ್ರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. “ರಾಜನನ್ನು ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಭಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕೆಂದು, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಗಯಾ-ಸಂಬಂಧಿತ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ—‘ಪುತ್’ ಎಂಬ ನರಕದಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನೇ ‘ಪುತ್ರ’; ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಕನಿಷ್ಠ ಒಬ್ಬನು ಗಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ವಂಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತೋಪದೇಶ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವಚನಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಶತ್ರುಘ್ನ ಹಾಗೂ ದ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಸೀತಾ–ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭರತನು ಮಾನವರ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ಮಾಡಲಿ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯದ ಮೇಲೆ; ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಛತ್ರಛಾಯೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ವೃಕ್ಷಛಾಯೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಸತ್ಯಬಂಧದಿಂದ ಏಕವಾಗಿರಲಿ.

19 verses | Rama, Bharata (addressed)

Sarga 108

जाबाल्युपदेशः · Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಖ್ಯಾತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ ಜಾಬಾಲಿ ಬಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಠಿಣವಾದ, ಇಹಲೋಕಪ್ರಾಯವಾದ ತರ್ಕದಿಂದ ಬಂಧುತ್ವದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ—ಮಾನವನು ಒಬ್ಬನೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನೇ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆ‑ತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಗೃಹಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಾಸಸ್ಥಳದಂತೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತೃರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದುಃಖಕರ, ಮುಳ್ಳಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬಾರದು; ಸಮೃದ್ಧ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತಕ್ಷಣ ಮರಳಿ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಾಜಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು ಎಂದು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆ ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬಂತೆ ಅವನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಜಾಬಾಲಿಯ ವಾದವು ವಿಧಿ‑ಸಂಶಯದ ಕಡೆಗೆ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟಕಾ, ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳು ಫಲವಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಂಶಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಕೆಲವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮತ್ತು ವಿಧೇಯತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉಪಾಯಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭರತನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಲವಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದ್ದು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

18 verses

Sarga 109

सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೧೦೯ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಜಾಬಾಲಿಯು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಯೋಜನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ ಸಲಹೆಗೆ ರಾಮನು ನೀಡುವ ದೀರ್ಘ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಪ್ರತಿವಾದವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಆ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗೌರವಭಾವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೂ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಅದು ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಧರ್ಮದ ಶಾಶ್ವತ ಆಧಾರ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯೇ; ಲೋಕಸ್ಥಿತಿ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ; ಋಷಿ-ದೇವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಪರಮಗುಣವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಸತ್ಯವು ಲೋಕನಿಂದ್ಯವೂ ಆತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕ್ಷಯಕಾರಕವೂ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ, ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಗಳೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವೆಂದು ರಾಮನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅದನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿ—ತಂದೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ “ಸತ್ಯಸೇತು”ವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಅಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ವಚನಭಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಸತ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಅಸ್ಥಿರರ ಅರ್ಪಣಗಳನ್ನು ದೇವರೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಸಜ್ಜನಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಪುಣ್ಯಭಾರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಕೆಲವರ মতে ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ) ನಾಸ್ತಿಕ ತರ್ಕನಿಂದನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಜಾಬಾಲಿ—ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಹೇಳಿದವು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ತನ್ನ ಆಸ್ತಿಕ ಭಾವವನ್ನು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಹಿತಕರ ಉಪದೇಶದ ದಾರಿಗೆ ನಡೆಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

39 verses

Sarga 110

लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಸರಿದಾರಿಗೆ ತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜಾಬಾಲಿಯ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವರು ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಪ್ರಚಾರವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸದೆ, ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರೇರಕ ವಾದವೆಂದು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ನಂತರ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಧರ್ಮಬೋಧನೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಜಲ ಮಾತ್ರ, ನಂತರ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಮತ್ತು ವರಾಹಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಉದ್ಧಾರ. ಅನಂತರ ಮನು ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಂಶಾವಳಿ ನೀತಿ-ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ—ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಮર્યಾದೆಯಂತೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರನೇ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಶರಥನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ವಾರಸನಾದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣ ಮಾಡಬೇಕು, ಪೂರ್ವಜರ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠರು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಮೃತಿ, ವಂಶಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ, ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಗ್ರಹಣವೇ ಕುಲಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಲೋಕಹಿತದ ರಕ್ಷಣೆಯೆಂದು ಈ ಸರ್ಗ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

36 verses | Vasistha

Sarga 111

अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ, ವಿಧೇಯತೆ ಮತ್ತು ಋಣಪರಿಹಾರ ಕುರಿತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಜಪುರೋಹಿತನೂ ಗುರುವಾದ ವಶಿಷ್ಠರು ರಾಮನಿಗೆ—ಮಾನವನಿಗೆ ಮೂರು ‘ಗುರುಗಳು’ ಆಚಾರ್ಯ, ತಂದೆ, ತಾಯಿ; ಹಿರಿಯರಿಗೂ ಸಭೆಯಿಗೂ ವಿಧೇಯರಾಗುವುದೇ ಸಜ್ಜನಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು—ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ—ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ತಂದೆತಾಯಿಗಳ ಋಣವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತೀರಿಸಲಾಗದು; ದಶರಥನಿಗೆ ನೀಡಿದ ವಚನ ಅಸತ್ಯವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು—ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದುಃಖಾಕುಲ ಭರತನು ಕುಶ ಹುಲ್ಲು ಹಾಸಿಸಿ ರಾಮಕುಟೀರದ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯುಪವೇಶನ (ಮಲಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ) ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬರಲೆಂದು. ರಾಮನು—ಅಭಿಷಿಕ್ತ ರಾಜನಿಗೆ ಇಂಥ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು—ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೇರಿದ್ದ ನಗರಜನರೂ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ಸಭೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ—ರಾಜ್ಯ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲ; ತಾನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ ಎಂದು—ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ರಾಮನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು, ದಶರಥನ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವೂ ಸತ್ಯವಿರುದ್ಧವೂ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಧರ್ಮ-ಸತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

32 verses

Sarga 112

पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರ ಸಮಾಧಾನದ ನಂತರದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ನಿರ್ಣಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅದೃಶ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಆ ಧರ್ಮಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಶುಭಕರವೂ ಭವಿಷ್ಯಫಲಸೂಚಕವೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣವಧದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯ ಸೂಚನೆಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯನಾದ ಭರತನು ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ರಾಮನು ಸಿಂಹಾಸನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಬಂಧುಗಳು, ಯೋಧರು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭರತನಿಗೆ ಸಹಜವೂ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಬೆಳೆದವೂ ಆದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇದೆ; ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವೇಕಿ ಸಲಹೆಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಚಲವೆಂದು, ಅಸಾಧ್ಯ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭರತನು ಸ್ವರ್ಣಾಲಂಕೃತ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಭರತನಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ, ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ನಗರಬಾಹ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ವಾಸಿಸಿ, ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪಾದುಕೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ನಡೆಸುವೆನು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ರಾಮನು ಮರಳದಿದ್ದರೆ ಆತ್ಮದಹನ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಒಪ್ಪಿ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಂದಿರು ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಠಗದ್ಗದರಾಗಿದ್ದು ವಿದಾಯ ಹೇಳಲಾರರು; ರಾಮನೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತನ್ನ ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

31 verses | Bharata, Rāma

Sarga 113

पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಧಾನದಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಮಂತ್ರಿವರ್ಗವೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ “ಯೋಗಕ್ಷೇಮ” (ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ)ಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ರಾಮನು ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಂತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ “ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾರ್ಥ”ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ದಶರಥನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ, ವನವಾಸದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಚಲ ಧರ್ಮವಾಕ್ಯವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನ ಸಹಜ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ನೆಲೆಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುತ್ರನ ಮೂಲಕ ದಶರಥನು ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತನಾಗಿರುವಂತೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರಥಗಳು, ಅಶ್ವಗಳು, ಗಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇನೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ; ಯಮುನಾ ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ ವಿವರ, ಶೃಂಗಿಬೇರಪುರ ಪ್ರವೇಶ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ನಿಶ್ಶಬ್ದ, ನಿರಾನಂದ, ಶೋಭಾಹೀನ; ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಭರತನು ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಸಾರಥಿಗೆ ಕರುಣ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

24 verses | Bharata, Vasiṣṭha, Rāma (Rāghava), Bharadvāja

Sarga 114

अयोध्याप्रवेशः · Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ವೇಗವಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥದ ಗಂಭೀರ, ಶಾಂತಿಕರ ನಾದವು ನಗರದ ಗಾಢ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೋಕಮಯ ಶೂನ್ಯತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ದೀಪವಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಬೆಕ್ಕು-ಗೂಬೆಗಳ ಸಂಚಾರವಿರುವಂತೆ; ಚಂದ್ರಸಂಗವಿಲ್ಲದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ; ಒಣಗಿದ ಪರ್ವತಸ್ರೋತದಂತೆ, ನಂದಿದ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಸೋತ ಸೇನೆಯಂತೆ. ಮತ್ತಷ್ಟು ನಗರವನ್ನು ತರಂಗರಹಿತ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಸೋಮಯಾಗದ ನಂತರ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ವೇದಿಯಂತೆ, ವೃಷಭವಿಲ್ಲದ ಗೋಮಂದೆಯಂತೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಣಿಗಳು ಬಿಡಿದುಹೋದ ಹೊಸ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದಂತೆ, ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಲತೆಯಂತೆ, ಮೇಘಾವೃತ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಮಲಿನ ಪಾನಸ್ಥಾನದಂತೆ—ಅಲಂಕಾರಭಂಗ, ಕాంతಿಮಂದ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಭಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈಗ ಹಾಡು-ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ? ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಸುಗಂಧ, ಮದ್ಯ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರಿನ ಪರಿಮಳ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹರಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ರಸ್ತೆಗಳ ಗದ್ದಲ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ಚಲನವಲನ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಂತರ ಏಕೆ ನಿಂತಿವೆ? ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶ್ರೀ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ; ರಾಮನು ಮರಳಿದಾಗಲೇ ಸಮಸ್ತರ ಸಂತೋಷ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಾಕುಲ ಭರತನು ದಶರಥನ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಿಂಹವಿಲ್ಲದ ಗೃಹದಂತೆ ಅದು ಶೂನ್ಯ; ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಸೂರ್ಯವಿಲ್ಲದ ದಿನದಂತೆ ಕాంతಿಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡು ಅವನು ಅಳುತ್ತಾನೆ.

32 verses | Bharata, Charioteer (Sārathi)

Sarga 115

पादुकाभिषेकः · The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದರೂ ದೃಢವ್ರತನಾದ ಭರತನು ಸಭೆಯ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಹಾಗೂ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ವಂದಿಸಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆಗಿಂತ ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ನಿರ್ಣಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಭರತನು ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಆಚಾರ್ಯರು ಮುನ್ನಡೆಸುವಂತೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ನಗರಜನರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಅವನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಜನಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂದಿಗ್ರಾಮ ತಲುಪಿದ ಭರತನು ರಾಮನ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಪಾದುಕಗಳನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿ, ರಾಜ್ಯವು ರಾಮನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ‘ನ್ಯಾಸ’ವಾಗಿ ಇಟ್ಟ ಧರ್ಮಭಾರ—ಸನ್ಯಾಸಿಯಂತೆ ಕಾಪಾಡಬೇಕಾದ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾದುಕಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಾಸನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಛತ್ರ-ಚಾಮರ ಮೊದಲಾದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಮರಳುವವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ರಾಮ ಬಂದಾಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸೇವಕಭಾವದಿಂದಿರುವೆನೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಲ್ಕಲಧಾರಿ, ಜಟಾಧಾರಿ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ವಾಸಿಸಿ ಪಾದುಕಗಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಯೇ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಣಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲು ಪಾದುಕಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ನ್ಯಾಸಪಾಲನೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

27 verses | Bharata, Vasistha

Sarga 116

तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)

ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿನ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡನು—ಭಯ, ಗುಪ್ತ ದೃಷ್ಟಿಗಳು, ಮೃದುವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸಲಹಾಮಶ್ವರಗಳು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೋಷದಿಂದ ಆಶ್ರಮಶಾಂತಿ ಭಂಗವಾಯಿತೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ರಾಮನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕುಲಪತಿಯನ್ನು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದನು. ವೃದ್ಧ ಋಷಿಯು ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ, ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದರು—ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾರೆ; ಸ್ರುವ‑ಪಾತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪವಿತ್ರಾಗ್ನಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿದು ಆರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಲಶ‑ಘಟಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ರಾವಣನ ಸಹೋದರ ಖರನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಉಚ್ಚೇದದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಹೀನವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ರಾಮನನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ರಾಜದಂಪತಿಗೂ ಅಪಾಯಕರವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಸಮೀಪದ ಫಲಸಮೃದ್ಧ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನೂ ಜೊತೆ ಬರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ರಾಮನು ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು—ಅವರು ಹೊರಟರೂ ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು.

26 verses | Rama, Kulapati (chief ascetic)

Sarga 117

अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)

ತಪಸ್ವಿಗಳು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ವಾಸಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲವೆಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತ, ರಾಣಿಯರು ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಜೊತೆಗೆ ಭರತಸೇನೆಯ ಶಿಬಿರದಿಂದ ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳಾದಿಗಳಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವೂ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ಭಗವಾನ್ ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅತ್ರಿ ಅವನನ್ನು ಪುತ್ರನಂತೆ ಸ्नेಹದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆದರ್ಶ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸೀತೆಯಿಗೂ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ಪತ್ನಿ, ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿ ಅನಸೂಯೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ—ಲೋಕಹಿತಕರವಾದ ಅವಳ ತಪೋಬಲ ಮಹಿಮೆ (ಅನ್ನಸಮೃದ್ಧಿ ನೀಡುವುದು, ಗಂಗಾಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು, ವಿಘ್ನನಿವಾರಣೆ, ದೈವಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕಾಲಪರಿವರ್ತನೆಯಂತೆ ತಪಸ್ಸು) ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಿ—ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ಅನಸೂಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅತಿವೃದ್ಧತ್ವದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ದೇಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಅನಸೂಯೆ, ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಬಂದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಪತಿವ್ರತಾ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಸಜ್ಜನ ಸ್ವಭಾವದ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮಾಶ್ರಯ, ದೇವತೆಯಂತೆ; ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅಸಂಯಮಿತ ಕಾಮವು ಪತನ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾವೃತ್ತಾಂತ, ಆತಿಥ್ಯವಿಧಿ, ತಪೋಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗೆ ನೀತಿಬೋಧ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

28 verses | Rama, Atri, Sita, Anasuya

Sarga 118

अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)

ಅರಣ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ-ಪೂಜಾಭಾವದ ನಡುವೆ ಅನಸೂಯಾ ದೇವಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿ—ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ಗುರು, ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರಧಾನ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಪತಿವ್ರತದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಗೌರವ, ರೋಹಿಣಿಯ ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಅವಿಯೋಗ—ಇಂತಹ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸ್ಥಿರ ದಾಂಪತ್ಯವ್ರತದ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಸೂಯಾ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಸೀತೆಗೆ ದಿವ್ಯ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಭೂಷಣ, ಸುಗಂಧ ಅನೂಲೇಪನ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೇಪ—ಇವು ಮ್ಲಾನವಾಗದೆ ಸದಾ ನವೀನವಾಗಿಯೂ ಸರ್ವಕಾಲ ಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ದಾಂಪತ್ಯಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅನಸೂಯಾ ಸೀತೆಯ ಜನ್ಮ-ವಿವಾಹ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಜನಕನು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಲು (ನಂಗಲು) ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಅಯೋನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದೆ; ಮುಖ್ಯ ರಾಣಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪೋಷಿಸಿದಳು. ಯೋಗ್ಯ ವರನ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ಜನಕನಿಗೆ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗಿ, ವರುಣನ ಭಾರೀ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಿಟ್ಟು ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು; ಅನೇಕ ರಾಜರು ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಂದರು; ರಾಮನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಜ್ಯೆ ಕಟ್ಟಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುರಿದನು. ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಜನಕನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರೂ, ರಾಮನು ದಶರಥನ ಅನುಮತಿ ಬರುವವರೆಗೆ ಕಾಯಲು ಯುಕ್ತವೆಂದನು. ಪಿತೃಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ವಿವಾಹ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ, ಸೀತೆ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಧರ್ಮಮಯ ಪತಿವ್ರತಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ.

54 verses

Sarga 119

अनसूयाप्रीतिदानम् · Anasūyā’s Blessing and the Forest Path

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯಾ-ಪ್ರಸಂಗವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ, ತಂಡವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಅರಣ್ಯದೊಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಮಧುರವಾದ, ವಿವರಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರ—ಕೇಳಿ ಅನಸೂಯಾ ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಲಲಾಟಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಟ್ಟು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ತನ್ನ ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿ, ಪ್ರೀತಿದಾನವಾಗಿ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ದಿವ್ಯಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಯುತಳಾದ ಸೀತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ; ಆಕೆಗೆ ದೊರೆತ ಈ ಅಪರೂಪದ ಗೌರವವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿವರೆಗೆ ಕಾವ್ಯಮಯ ದೃಶ್ಯ—ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡಿಗೆ ಮರಳಿಕೆ, ಕಲಶ ಹಿಡಿದು ಸ್ನಾನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಋಷಿಗಳು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಧೂಮ, ಗಾಢವಾಗುವ ಅರಣ್ಯಛಾಯೆ, ನಿಶಾಚರರ ಚಲನೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಚಂದ್ರೋದಯ. ಸಿದ್ಧ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿದಾಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮಾನವಭಕ್ಷಕ, ರೂಪಾಂತರಗಾಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ರಕ್ತಪಾನಿ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಫಲಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಋಷಿಗಳು ಬಳಸುವ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ರಾಮನು ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಘನ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೇಘಸಮೂಹದೊಳಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ।

22 verses

Main characters of Ayodhya Kanda

RamaRāma
Heir-apparent whose unwavering obedience to paternal command exemplifies rājadhrama and personal self-restraint.
Named in 3,147 verses
SitaSītā (Vaidehī, Jānakī)
Insists on shared exile, articulating pativratā-dharma and the ethics of companionship.
Named in 646 verses
LakshmanaLakṣmaṇa (Saumitri)
Fiercely loyal brother; his anger dramatizes the tension between justice-as-retribution and dharma-as-restraint.
Named in 925 verses
DasharathaDaśaratha
King bound by earlier boons; embodies the tragic consequences of speech-ethics and paternal attachment.
Named in 1,765 verses
KaikeyiKaikeyī
Queen whose demands trigger the exile; a complex figure in debates on agency, desire, and political succession.
Named in 939 verses
MantharaMantharā
Kaikeyī’s maid; catalyst who reframes the coronation as existential threat and mobilizes the boons.
Named in 182 verses
Sumantra
Charioteer-minister; moral witness who escorts Rāma and voices public outrage.
Named in 368 verses
VashishthaVasiṣṭha
Royal priest; manages the crisis after Daśaratha’s death and guides Bharata toward proper rites and succession protocol.
Named in 107 verses
Bharata
Summoned from Kekaya; repudiates the boons’ outcome and seeks to restore Rāma’s rightful kingship.
Named in 1,265 verses
ShatrughnaŚatrughna
Bharata’s companion; shares grief and indignation, especially toward Kaikeyī’s act.
Named in 173 verses
Guha
Niṣāda chief; offers hospitality and logistical help at the Gaṅgā crossing, representing cross-social solidarity.
Named in 135 verses
BharadvajaBharadvāja
Sage whose āśrama becomes a key waypoint, offering counsel and legitimizing the forest route.

Key episodes

Proclamation of Rāma’s yauvarājya and elaborate coronation preparations in Ayodhyā.
Mantharā’s persuasion of Kaikeyī and Kaikeyī’s invocation of two boons from Daśaratha.
Daśaratha’s collapse and coerced compliance; Rāma informed and accepts exile and Bharata’s succession without resistance.
Sītā’s arguments for accompanying Rāma; Lakṣmaṇa’s decision to follow; distribution of gifts and ascetic re-clothing.
Public lament, ominous portents, and the formal departure from Ayodhyā under Sumantra’s chariot.
First forest halts (Tamasā etc.), separation from citizens, and crossing of the Gaṅgā with Guha’s assistance.
Visit to Bharadvāja’s āśrama and onward movement to Citrakūṭa; establishment of a forest dwelling.
Daśaratha’s remorse, recollection of the śabdavedhin episode, and death; Ayodhyā’s interregnum crisis.
Summoning of Bharata from Kekaya; Bharata’s dream omens and return to a bereaved Ayodhyā.
Bharata’s condemnation of Kaikeyī, performance of funeral rites, refusal of kingship, and expedition to retrieve Rāma with coronation materials.

Places in Ayodhya Kanda

AyodhyaAyodhyā
Royal capital; site of coronation preparations, political rupture, and mourning.
GangaGaṅgā
Major liminal boundary crossed with Guha’s aid; repeated site of meetings and lament.
Bharadvaja-ashramaBharadvāja-āśrama (Prayāga region in traditional geography)
Counsel and ritual legitimacy for the forest route.
ChitrakutaCitrakūṭa
First major forest settlement; described with rich natural imagery and auspiciousness.
KekayaRājagṛha
Bharata’s residence with maternal relatives; starting point of his return journey.

Inside Ayodhya Kanda

How it unfolds

Daśaratha announces Rāma’s coronation; Ayodhyā prepares in joy. Mantharā incites Kaikeyī to demand two boons: Bharata’s enthronement and Rāma’s fourteen-year exile. Bound by promise, Daśaratha yields; Rāma accepts without protest, Sītā insists on accompanying him, and Lakṣmaṇa follows. Amid public grief and ominous signs, the trio departs, meets Guha, crosses the Gaṅgā, and receives guidance from Bharadvāja, settling at Citrakūṭa. In Ayodhyā, Daśaratha dies in remorse; ministers summon Bharata, who condemns Kaikeyī, rejects the throne, and sets out to bring Rāma back, carrying coronation materials toward the forest.

Key teachings

Satya and vacana-dharma: the binding moral force of promises and royal speech, even when personally ruinous.
Putra-dharma and rājadhrama: obedience to legitimate command and prioritization of public order over private grievance.
Śīla and kṣamā: restraint in the face of injustice; refusal to repay harshness with harshness as a mark of ideal leadership.
Gṛhastha–vānaprastha transition ethics: renunciation undertaken without hatred, framed as duty rather than escapism.
Legitimacy and non-usurpation: Bharata’s refusal to profit from wrongdoing as a model of political integrity.

Before and after

Previous ContextBālakāṇḍa establishes Rāma’s birth, formation, and public legitimacy through protection of sages, defeat of demonic threats, and the marriage to Sītā—setting the stage for his expected succession in Ayodhyākāṇḍa.
Next ContextAraṇyakāṇḍa continues the exile in the forest world, expanding encounters with ascetics and rākṣasas and building toward the abduction crisis that propels the epic’s central war narrative.

The rasa of this kanda

Karuṇa (pathos), with strong undercurrents of Śānta (renunciatory calm) and Vīra (moral heroism).

Dominant mood

Karuṇa suffused with Śānta: grief and loss continually transmuted into ethical steadiness, where dharma’s authority is felt as both costly and luminous.

How the rasa moves

Śṛṅgāra/Śānta-tinged civic auspiciousness (Ayodhyā’s festive order; ritual confidence)
Vīra (Rāma’s poised readiness; public admiration; ethical clarity)
Bhayānaka + Bībhatsa (Mantharā’s insinuations; the ‘crooked’ turn; moral nausea at intrigue)
Karuṇa (Daśaratha’s collapse; the boons invoked; household grief spreads to the city)
Śānta (Rāma’s vacana-dharma; acceptance without rancor; inner stillness)
Raudra (Lakṣmaṇa’s indignation; citizens’ outrage; restrained by Rāma’s non-violence)
Karuṇa intensifies (Sītā’s insistence; separation scenes; Ayodhyā’s lament; ominous portents)
Vīra + Śānta (forest departure; disciplined renunciation; re-clothing as tapas)
Adbhuta/Śānta (Gaṅgā crossing; Guha’s hospitality; āśrama sanctity; Citrakūṭa settlement)
Karuṇa culminating in Śānta (Daśaratha’s śabdavedhin confession and death; funeral rites; Bharata’s refusal to usurp; legitimacy through renunciation)

Emotional peaks

Ayodhyā’s coronation preparations and public exaltation of Rāma (collective hope at its height)
Mantharā’s ‘threat narrative’ and Kaikeyī’s sudden reversal (shock-turn of the plot)
Kaikeyī’s demand for the two boons and Daśaratha’s moral paralysis (speech-ethics becomes tragedy)
Rāma’s unhesitating acceptance of exile and Bharata’s consecration (ethical summit of self-restraint)
Sītā’s sustained argument for shared exile (companionship framed as dharma)
Lakṣmaṇa’s near-eruption into retaliatory justice, checked by Rāma (violence renounced at the edge)
The city’s wailing and the night-departure; citizens left behind (public grief as political rupture)
Gaṅgā crossing with Guha; the shift from royal center to liminal wilderness (threshold moment)
Daśaratha’s śabdavedhin recollection and death (karmic memory closing the king’s life)
Bharata’s return, repudiation of Kaikeyī, and refusal of kingship; march to retrieve Rāma (legitimacy through non-possession)

Poetic highlights

The kanda is notable for (1) civic spectacle—dense catalogues of coronation requisites and city decorations; (2) psychological tragedy—Daśaratha likened to Yayāti fallen from heaven; (3) liminal nature-imagery—riverbanks and forests as ethical thresholds; and (4) emblematic similes such as the king entering Kaikeyī’s chamber “like the Moon seized by Rāhu,” and the city’s grief rendered through disrupted animal behavior and ominous astral configurations. Rāma’s characterization is repeatedly crystallized through aphoristic ethical statements on gratitude, forbearance, and self-governance.

Meter

Anuṣṭubh śloka (dominant epic meter)
Occasional longer syntactic periods and catalog-like passages in ritual/civic descriptions (within śloka structure)

Frequently Asked Questions

What is the primary spiritual or ethical theme of Ayodhya Kanda?

Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.

What are the major events in Ayodhya Kanda?

Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.

Who are the main characters in Ayodhya Kanda?

The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).

How does Ayodhya Kanda connect to the overall Ramayana narrative?

Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.

What lessons can be learned from Ayodhya Kanda?

The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App