Sarga 37
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्रिंशे सर्गे राजभोगात् तपोव्रतस्य प्रत्यक्षपरिवर्तनं चीरधारणविधिना दर्श्यते। मन्त्रिवचनं श्रुत्वा रामो दाशरथिं प्रति विनयसमन्वितं वचनं ब्रूते—भोगान् सङ्गांश्च परित्यज्य मम नानुयायिनां न सैन्यप्रदर्शनस्य च प्रयोजनम्; वनवासाय केवलं न्यूनतमोपकरणमेव याचे इति। तदा कैकेयी निर्लज्जा सभायां चीराणि प्रदाय तेषां धारणं आज्ञापयति; रामलक्ष्मणौ दिव्यवस्त्राणि त्यक्त्वा मुनिवेषं गृह्णीतः। सीता तु कौशेयवसनधरा चीराणि दृष्ट्वा संकुचिता; कैकेय्या कुशतन्तुवस्त्राणि दत्तानि साश्रु लज्जया धारयितुं प्रयतते, किन्तु अकुशला सती पृच्छति—कथं वनवासिनो मुनय एतानि धारयन्तीति। राम एव तस्या कौशेयस्योपरि चीरं बद्ध्वा स्थापयति; ततः अन्तःपुरस्त्रियः क्रन्दन्त्यः सीतां वनक्लेशे न नियोज्यतामिति याचन्ति। एवं विलापेषु वसिष्ठो मध्ये प्रविश्य कैकेयीं शीलातिक्रमणेन मायया च निगृह्णाति; सीता न गन्तव्या इति प्रतिपादयति, अपि च रामस्य सिंहासनेऽपि ताम् अर्हामिति वदति। यदि सीता बलात् नीयते, तर्हि नगरं राष्ट्रं च राममनुगमिष्यति, कैकेयी तु शून्यदेशे राज्यं करिष्यतीति स चेतयति। तथापि वसिष्ठस्य गुरुवचनमपि नातिक्रम्य सीता दृढसंकल्पा पतिव्रतधर्मे स्थित्वा प्रियपतेः सेवायै स्वयमेव तपोव्रतं वरणं करोतीति सर्गस्य सारः।
Shlokas
Verse 1
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा।अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्।।2.37.1।।
महामात्रवचः श्रुत्वा रामः तदा दशरथम् अभ्यभाषत; विनयज्ञः सन् विनीतवत् वाक्यं अवदत्।
Verse 2
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः।किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः।।2.37.2।।
राजन्, मे भोगान् त्यक्तवतः, वने वन्येन जीवतः, सर्वतः त्यक्तसङ्गस्य, अनुयात्रेण किं कार्यम्?
Verse 3
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्।।2.37.3।।
यो हि द्विपश्रेष्ठं दत्त्वा कक्ष्याबद्धरज्जौ मनः स्थापयति, स त्यक्ते कुञ्जरोत्तमे रज्जुस्नेहेन किं प्रयोजनम्?
Verse 4
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते।सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवाऽनयन्तु मे।।2.37.4।।
तथा मम सतां श्रेष्ठ जगत्पते ध्वजिन्या किं प्रयोजनम्? सर्वाण्येव अनुजानामि; चीराण्येव मे आनयन्तु।
Verse 5
खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छतः।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम।।2.37.5।।
गच्छतः मम चतुर्दशवर्षाणि वने वसतः, उभे खनित्रपिटके समानयत।
Verse 6
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्।उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा।।2.37.6।।
अथ कैकेयी स्वयम् चीराणि आहृत्य, जनौघे निरपत्रपा राघवम् उवाच—‘परिधत्स्व’ इति।
Verse 7
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्या प्रतिगृह्य ते।सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह।।2.37.7।।
स पुरुषव्याघ्रः रामः कैकेय्याः तानि चीराणि प्रतिगृह्य, सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त।
Verse 8
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे।तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः।।2.37.8।।
लक्ष्मणोऽपि तत्रैव शुभे वसने विहाय, पितुरग्रतः तापसाच्छादनं जग्राह।
Verse 9
अथाऽत्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी।समीक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव।।2.37.9।।
अथ कौशेयवासिनी सीता आत्मपरिधानार्थं चीरं समीक्ष्य सन्त्रस्ता, वागुरामिव पृषती प्रतिचक्राम।
Verse 10
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।
सा व्यपत्रपमाणेव सुदुर्मना कैकेय्याः सकाशात् तानि कुशचीरे प्रगृह्य, शुभलक्षणा जानकी अश्रुपूर्णनेत्रा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारं प्रति इदमब्रवीत्।
Verse 11
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।
सा व्यपत्रपमाणेव सुदुर्मना कैकेय्याः सकाशात् तानि कुशचीरे प्रगृह्य, शुभलक्षणा जानकी अश्रुपूर्णनेत्रा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारं प्रति इदमब्रवीत्।
Verse 12
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः।इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः।।2.37.12।।
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः—इति ह्यकुशला सीता मुहुर्मुहुः सम्मोहं जगाम।
Verse 13
कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना।तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा।।2.37.13।।
सा जनकात्मजा अकुशला व्रीडिता, एकं चीरं कण्ठे कृत्वा, अपरं पाणिना आदाय, तत्रैव तस्थौ।
Verse 14
तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः।चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्।।2.37.14।।
तस्याः तत्क्षणमेव आगम्य रामो धर्मभृतां वरः, कौशेयस्योपरि स्वयमेव सीतायाः चीरं बबन्ध।
Verse 15
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्।।2.37.15।।
रामं दृष्ट्वा तु सीतायाः चीरमुत्तमं बध्नन्तम्। अन्तःपुरस्थिताः स्त्रियो नेत्रजं वारि मुमुचुः॥
Verse 16
ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम्।वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी।।2.37.16।।
परमायस्ताः स्त्रियो रामं ज्वलिततेजसं प्रति ऊचुः। वत्स, मनस्विनी सैषा नैवं वनवासे नियुक्ता॥
Verse 17
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो।।2.37.17।।
पितुर्वाक्यानुरोधेन विजनं वनं गच्छतः। प्रभो, अस्याः दर्शनं नः तावत् सफलं भवतु॥
Verse 18
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने।।2.37.18।।
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक। कल्याणी चेयं तापसवद्वने वस्तुं नार्हति॥
Verse 19
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि।।2.37.19।।
पुत्र, अस्माकं याचनां कुरु—सीता भामिनी अत्र तिष्ठतु। त्वं तु धर्मनित्यः स्वार्थेन इदानीं स्थातुं न इच्छसि॥
Verse 20
तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः।बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया।।2.37.20।।
तासामेवंविधां वाचं शृण्वन्नपि दशरथात्मजः। तदा सीतया तुल्यशीलया सह चीरमेव बबन्ध॥
Verse 21
चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः।निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.37.21।।
चीरं तया गृहीतं दृष्ट्वा नृपतेर्गुरुर्वसिष्ठः। सीतां निवार्य कैकेयीं प्रति वाक्यमिदमब्रवीत्॥
Verse 22
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे।।2.37.22।।
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि। वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे॥
Verse 23
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्।।2.37.23।।
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते। अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्॥
Verse 24
आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्।आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्।।2.37.24।।
आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्। आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्॥
Verse 25
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता।वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति।।2.37.25।।
यदि वैदेही रामेण सहिता वनं गमिष्यति, तर्हि वयमपि तामनुगमिष्यामः; इदं च समग्रं पुरमपि सहैव गमिष्यति।
Verse 26
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्।।2.37.26।।
यत्र सदारो राघवः गमिष्यति, तत्रान्तपालाश्च गमिष्यन्ति; तस्योपजीव्यं राष्ट्रं च, सपरिच्छदं पुरं च, सहैव अनुगमिष्यति।
Verse 27
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम्।।2.37.27।।
भरतश्च शत्रुघ्नसहितः चीरवासा वनचरः सन्, वने वसन्तं काकुत्स्थं पूर्वजं रामं मनुवत्स्यति।
Verse 28
तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह।त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता।।2.37.28।।
ततः प्रजाजनविहीनां, पादपैः सहैव स्थितां वसुधां त्वमेका शाधि; दुर्वृत्तत्वेन प्रजानामहिते स्थिता।
Verse 29
न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति।।2.37.29।।
यत्र रामो न भूपतिः, तद्राष्ट्रं राष्ट्रं न भवति; यत्र रामो निवत्स्यति, तदेव वनं राष्ट्रं भविता।
Verse 30
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति।त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः।।2.37.30।।
पित्रा अदत्तां महीं भरतः शास्तुम् न अर्हति; यदि स महीपतेः पुत्रो जातः, त्वयि अपि पुत्रवत् वस्तुं न युक्तम्।
Verse 31
यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि।पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति।।2.37.31।।
यद्यपि त्वं क्षितितलाद् गगनं समुत्पतिष्यसि, तथापि पितृवंशचरित्रज्ञो भरतः अन्यथा न करिष्यति।
Verse 32
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः।।2.37.32।।
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतम् अप्रियम्; लोके हि स न विद्येत यो न रामम् अनुव्रतः।
Verse 33
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान्।गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्।।2.37.33।।
अद्यैव कैकेयि द्रक्ष्यसि पशून् व्यालान् मृगान् द्विजान्, पादपांश्च तदुन्मुखान् रामेण सह गच्छतः।
Verse 34
अथोत्तमान्याभरणानि देविदेहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।न चीरमस्याः प्रविधीयतेतिन्यवारयत्तद्वसनं वसिष्टः।।2.37.34।।
अथ वसिष्ठः—‘देवि, चीरं व्यपनीय स्नुषायै उत्तमान्याभरणानि देहि; न चीरम् अस्याः प्रविधीयते’ इति—तद्वसनं धारयितुं ताम् न्यवारयत्।
Verse 35
एकस्य रामस्य वने निवासस्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री।विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण।।2.37.35।।
एकस्य रामस्य वने निवासः त्वया वृतः, केकयराजपुत्रि; अतः प्रतिकर्मनित्या विभूषिता इयं सीता राघवेण सह अरण्ये विभूषितैव वसतु।
Verse 36
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्चसुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्विधानैर्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने।।2.37.36।।
मुख्यैः यानैः परिचारकैश्च सुसंवृता राजपुत्री गच्छतु। सर्वैर्वस्त्रैः सहितैर्विधानैः सा नीयताम्; वरसम्प्रदाने तव याचने तां न समावेशितवती।
Verse 37
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्येगुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।नैव स्म सीता विनिवृत्तभावाप्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा।।2.37.37।।
तस्मिन् नृपगुरौ विप्रमुख्येऽप्रतिमप्रभावे एवं जल्पति, सीता न विनिवृत्तभावा; प्रियभर्तुः सहगमन-सेवामेव प्रतिकारकामा।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether exile’s austerity applies only to Rāma or must also encompass Sītā; it is dramatized through cīra-dhāraṇa, where Kaikeyī attempts to impose bark garments on Sītā, while others argue she is not bound by the boon-terms.
Dharma is shown as lived discipline: Rāma’s renunciation is practical (minimal needs, no retinue), and Sītā’s resolve expresses sāhacaraya-dharma (chosen companionship in hardship). Vasiṣṭha’s protest frames a counter-dharma of justice and social order, revealing how competing righteous claims are negotiated through counsel and conscience.
The cultural landmark is the Ayodhyā court and inner apartments as a public-ethical stage; materially, ascetic culture is signaled by bark/kuśa garments and simple tools (basket, crowbar), mapping the transition from palace luxury (silk, ornaments) to forest subsistence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.