Sarga 79
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
अयोध्याकाण्ड
चतुर्दशदिने प्रभाते राजाभिषेककर्तारः समागत्य दशरथस्य निधनानन्तरं निरधिपतां राज्यस्य भयमिति, अभिषेकसामग्री च सिद्धेति च, भरतं शीघ्रं राज्यं गृहाणेति प्रार्थयन्ति। भरतः तु दृढव्रतः अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य कुलधर्मं स्मारयन् तेषां वचनं प्रत्याख्याति—ज्येष्ठस्यैव राज्यं, रामस्यैव अधिकारः। स भूमिकाविपर्ययं प्रस्तावयति—अहं चतुर्दश वर्षाणि वनवासं सहिष्ये, रामः पुनरयोध्यायां राज्ञा अभिषिच्यतामिति। ततः स चतुर्विधं बलं समाहर्तुं, अभिषेकसाधनानि पुरतः नेतुं, शिल्पिभिः पन्थानः समतलान् सम्यगन्वितान् कर्तुं, दुर्गमार्गपरिज्ञैः रक्षकैः सह मार्गं परीक्षयितुं च आज्ञापयति। जनाः सभासदाश्च तस्य धर्मनिष्ठां श्रुत्वा मङ्गलध्वनिं कुर्वन्ति; यथाधिकारिणे राज्यं दातुमिच्छतः भरतस्य लक्ष्मीः स्थिरा भवत्विति आशीर्वदन्ति। हर्षाश्रवः सर्वत्र पतन्ति; एषः सर्गः त्यागेन धर्मनिष्ठया च एव राजसत्ता प्रमाणिता भवतीति, अभिषेकसज्जतां च राज्यव्यवहारकौशलं च एकत्र निबध्नाति।
Shlokas
Verse 1
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे।समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्।।2.79.1।।
ततः प्रभाते चतुर्दशदिने राजाभिषेककर्तारः समागत्य भरतं प्रति वचनमिदमूचुः।
Verse 2
गतो दशरथस्स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः।रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.79.2।।
दशरथोऽस्माकं गुरुतरो गुरुः स्वर्गं गतः; ज्येष्ठं रामं प्रव्राज्य महाबलं लक्ष्मणं च सह प्रेषितवान्।
Verse 3
त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः।सङ्गत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्।।2.79.3।।
अद्य त्वं नो राजा भव, राजपुत्र महायशः; अनायकं चेदं राज्यं सङ्गत्या नापराध्नोति।
Verse 4
अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव।प्रतीक्षते त्वां स्वजनश्श्रेणयश्च नृपात्मज।।2.79.4।।
अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय, राघव, स्वजनश्श्रेणयश्च त्वां प्रतीक्षन्ते, नृपात्मज।
Verse 5
राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्।अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ।।2.79.5।।
भरत, पितृपैतामहं ध्रुवं राज्यं गृहाण; आत्मानमभिषेचय, नरर्षभ, अस्मांश्च पाहि।
Verse 6
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्।भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः।।2.79.6।।
अभिषेचनिकं भाण्डं सर्वं प्रदक्षिणं कृत्वा, धृतव्रतो भरतः तं जनं सर्वं प्रत्युवाच।
Verse 7
ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः।नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः।।2.79.7।।
ज्येष्ठस्यैव नः कुलपरम्परायां नित्यम् राज्यम् उचितम्; भवद्भिः कुशलैर्जनैर्मामेवं वचनं वक्तुं न युज्यते।
Verse 8
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च।।2.79.8।।
रामो हि नः ज्येष्ठभ्राता नूनं महीपतिः भविष्यति। अहं तु अरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च॥
Verse 9
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला।आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्।।2.79.9।।
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गा महाबला। अहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनाद् आनयिष्यामि॥
Verse 10
अभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्।पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति।।2.79.10।।
अभिषेचनिकं सर्वमेतदुपस्कृतं पुरस्कृत्य रामहेतोर्वनं प्रति गमिष्यामि।
Verse 11
तत्रैवं तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्।आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्।।2.79.11।
तत्रैवं तं नरव्याघ्रं राममभिषिच्य पुरस्कृत्य, अध्वरात् हव्यवाहमिव वै रामं पुनरानेष्यामि।
Verse 12
न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्।वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति।।2.79.12।।
मातृगन्धिनीं स्वामिमां तां सकामां न करिष्यामि; दुर्गे वनेऽहं वत्स्यामि, रामो राजा भविष्यति।
Verse 13
क्रियतां शिल्पिभिः पन्था स्समानि विषमाणि च।रक्षिणश्चानुसम्यान्तु पथि दुर्गविचारकाः।।2.79.13।।
शिल्पिभिः पन्थाः क्रियतां, विषमाणि समानानि च; पथि दुर्गविचारकाः रक्षिणश्चानुसम्यान्तु।
Verse 14
एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम्।प्रत्युवाच जनस्सर्व श्श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम्।।2.79.14।।
एवं रामहेतोर्नृपात्मजेन सम्भाष्यमाणे, सर्वः जनः तं प्रत्युवाच श्रीमद् अनुत्तमं वाक्यम्।
Verse 15
एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठतात्।यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि।।2.79.15।।
एवं भाषमाणस्य ते पद्मा श्रीरुपतिष्ठताम्; यतस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि।
Verse 16
अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजप्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च।प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः।।2.79.16।।
तदनुत्तमं नृपात्मजप्रभाषितं वचनं संश्रवणे निशम्य, आर्यजनानननेत्रसम्भवा प्रहर्षजा बाष्पबिन्दवस्तं प्रति निपेतुः।
Verse 17
ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टा स्सामात्या स्सपरिषदो वियातशोकाः।पन्थानं नरवर भक्तिमान् जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः।।2.79.17।
तव वचनं निशम्य हृष्टाः, सामात्याः सपरिषदश्च वियातशोकाः इदं ऊचुः— ‘नरवर! तव वचनात् भक्तिमान् जनः पन्थानं च शिल्पिवर्गश्च व्यादिष्टः।’
Frequently Asked Questions
Bharata faces a legitimacy dilemma: accept a politically expedient coronation in a leaderless kingdom or uphold dynastic and moral law by insisting that the eldest, Rama, alone deserves kingship. He chooses refusal and commits to restoring Rama.
Authority is not merely positional but dharmic: Bharata’s renunciation, fidelity to tradition, and prioritization of rightful order show that moral restraint can be a higher form of sovereignty than immediate power.
The sarga emphasizes the forest as the exile-space to be traversed, and the cultural-ritual landmarks of kingship—abhiṣeka materials, processional precedence, and the sacrificial-fire simile (havyavāha from adhvara)—to frame Rama’s return as both political and sacred restoration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.