Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्याकाण्ड
अयोध्यायां मातॄः सुरक्षिताः स्थापयित्वा भरतः शोकाकुलोऽपि दृढव्रतः सभासदः पुरोहितं वसिष्ठं चाभिवाद्य नन्दिग्रामं गन्तुमनुज्ञां याचते। स रामवियोगे राज्यसुखं नाभिलषन्, रामेण विना दुःखेनैव वासं करिष्यामीति निश्चयं निवेदयति। मन्त्रिणो वसिष्ठश्च तस्य भ्रातृभक्तिं धर्ममार्गानुगमनं च प्रशंसन्ति; ततः स रथं सज्जीकर्तुमाज्ञाप्य शत्रुघ्नेन सह ब्राह्मणाचार्यैः पुरस्कृतो निर्गच्छति, अनाहूताश्च सेना-नागराः तमनुगच्छन्ति। नन्दिग्रामं प्राप्य भरतः रामस्य सुवर्णभूषिते पादुके शिरसि निधाय राज्यं रामेण मयि न्यस्तं सन्न्यासवत् न्यासरूपमिति घोषयति। स पादुकयोर्धर्मासनत्वं प्रतिष्ठाप्य तयोः छत्रचामरादीनि राजचिह्नानि धारयितुमादेशयति, रामागमनपर्यन्तं राज्यं रक्षिष्यामीति प्रतिजानाति; आगते तु रामे अयोध्यां राज्यं च समर्प्य पुनः सेवां करिष्यामीति। अन्ते स वल्कलधरो जटाधरश्च तपस्विवत् निवसन्, पादुकाभ्यां अधीनतया एव शासनं करोति; सर्वकार्याणि निवेदनानि च प्रथमं ताभ्यां समर्प्य, शासनं उत्तरदायित्वयुक्तं न्यासपालनरूपं च करोति।
Shlokas
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्।।।।
ततः स दृढव्रतो भरतः मातॄन् अयोध्यायां निक्षिप्य, शोकसन्तप्तः सन् गुरून् इदम् अथ अब्रवीत्।
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना।।।।
अद्य वः सर्वान् आमन्त्र्य नन्दिग्रामं गमिष्यामि; तत्र राघवं विना इदं सर्वं दुःखं सहिष्ये॥
Verse 3
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः।।।।
गतश्च वा दिवं राजा, वनस्थश्च गुरुर्मम। रामं प्रतीक्षे राज्याय, स हि राजा महायशाः॥
Verse 4
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः।।।।
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः। अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः॥
Verse 5
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्।।।।
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया। वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्॥
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्।।।।
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे। आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्॥
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति।।।।
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्। अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति॥
Verse 8
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भरतः सर्वा मातॄः सम्यगभिवाद्य, शत्रुघ्नसमन्वितः रथमारुरोह।
Verse 9
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः।।।।
शीघ्रं रथमारुह्य परमप्रीतौ भरतशत्रुघ्नावुभौ, मन्त्रिपुरोहितैर्वृतौ ययतुः।
Verse 10
अग्रतो गुरव: सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत्।।।।
अग्रतः सर्वे गुरवः वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः प्राङ्मुखाः सन्तः, यतो नन्दिग्रामोऽभवत् ततो दिशं प्रययुः।
Verse 11
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम्।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः।।।।
भरते याते, अनाहूतं तद् बलं गजाश्वरथसङ्कुलं प्रययौ; सर्वे च पुरवासिनोऽपि प्रययुः।
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके।।।।
रथस्थः स धर्मात्मा भ्रातृवत्सलो भरतः, शिरस्यादाय पादुके, तूर्णं नन्दिग्रामं ययौ।
Verse 13
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह।।।।
ततः स भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् तूर्णम् अवतीर्य, गुरून् इदम् उवाच ह।
Verse 14
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम्।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते।।।।
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा स्वयमेव सन्न्यासवत् निक्षिप्य मयि दत्तम्। योगक्षेमवहे चेमे हेमभूषिते पादुकेऽपि मम हस्ते समर्पिते॥
Verse 15
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।।।।
ततः भरतः सन्न्यासं पादुके शिरसा कृत्वा, दुःखसंतप्तः समस्तं प्रकृतिमण्डलं प्रत्यब्रवीत्॥
Verse 16
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम।।।।
क्षिप्रं छत्रं धारयत; इमौ हि मम भ्रातुरार्यपादाविति मतौ। एताभ्यां गुरोर्मम पादुकाभ्यां राज्ये धर्मः प्रतिष्ठास्यति॥
Verse 17
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम्।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति।।।।
भ्रात्रा हि सौहृदादयं सन्न्यासो मयि निक्षिप्तः। तमिमं राघवागमनं प्रति अहं पालयिष्यामि॥
Verse 18
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम्।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ।।।।
क्षिप्रं तु राघवस्य पुनः स्वयमेव संयोजयित्वा, रामस्य तौ चरणौ सह पादुकाभ्यां द्रक्ष्यामि॥
Verse 19
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्।।।।
ततो राघवेण समागम्याहं निक्षिप्तभारो भूत्वा गुरवे राज्यं निवेद्य गुरुवृत्तितां भजिष्यामि॥
Verse 20
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च।।।।
राघवाय इमे वरपादुके सन्यासं दत्त्वा, इदं राज्यं च अयोध्यां च समर्प्य, धूतपापो भवामि॥
Verse 21
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्।।।।
काकुत्स्थे अभिषिक्ते, जने प्रहृष्टमुदिते, मम प्रीतिः यशश्च राज्यसुखात् चतुर्गुणं भवेत्॥
Verse 22
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह।।।।
एवं दीनो विलपन् महायशाः भरतः दुःखितो मन्त्रिभिः सह नन्दिग्रामे राज्यं अकरोत्॥
Verse 23
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
तदा प्रभुर्वीरः भरतः वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरश्च सन्, ससैन्यः नन्दिग्रामे न्यवसत्।
Verse 24
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा।।।।पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा।
रामागमनमाकाङ्क्षन् भ्रातृवत्सलो भरतः भ्रातुर्वचनकारी प्रतिज्ञापारगश्च; पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा।
Verse 25
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्।।।।
स स्वयं वालव्यजनं छत्रं च धारयामास; भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां प्रथमं निवेदयन्।
Verse 26
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा।।।।
ततः श्रीमान् भरतः आर्यपादुके अभिषिच्य, तदधीनः सन् राज्यं सर्वदा कारयामास।
Verse 27
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्।।।।
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्। स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bharata should assume kingship as possession or preserve it as delegated duty in Rama’s absence. Bharata resolves it by treating the kingdom as a trust deposited by Rama and by installing Rama’s sandals as the authoritative symbol, thereby refusing personal appropriation of power while maintaining administrative continuity.
Authority is legitimate when subordinated to dharma rather than desire: governance can be exercised as stewardship with accountability, ritual-symbolic restraint, and transparent intent. Bharata’s conduct models how grief and duty can coexist—renunciation expressed not by abandoning responsibility, but by refusing ownership of it.
Ayodhya and Nandigrāma are the principal locales, marking a shift from the royal capital to a liminal regency-seat. Culturally, the chapter highlights consecration practices (abhiṣeka) applied to a symbolic regent (the sandals), alongside royal insignia (parasol, chamaras) that publicly encode legitimacy and the continuity of rājadharma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.