Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।।।

तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे रामे कृताञ्जलौ निष्क्रामति, तदा अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् आर्तशब्दो जज्ञे।

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

पित्रा न चोदितः कृत्येषु, अन्तःपुरस्य सर्वस्य यः गतिः शरणं च आसीत्, स एव रामोऽद्य प्रवत्स्यति।

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।।।

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव जन्मप्रभृत्यस्मासु राघवो वर्तते॥

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

अभिशप्तोऽपि न क्रुध्यति, क्रोधनीयानि कर्माणि वर्जयन्; क्रुद्धान् सर्वान् प्रसादयन्—स रामोऽद्य इतः प्रवत्स्यति।

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.।।

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्॥

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।।।

इति सर्वा महिष्यस्ताः विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।।।

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।।।

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।।।

तत्र सः परमपूजितं वृद्धं पुरुषं ददर्श, गृहद्वारि उपविष्टं, तस्य समीपे च बहवोऽपरे तिष्ठन्तः।

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।।।

तदा रामं दृष्ट्वैव ते सर्वे सहसोत्थिताः; ‘जय’ इति जयतां श्रेष्ठं राघवं वर्धयन्ति स्म।

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।।।

सः प्रथमां कक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयायां वेदसम्पन्नान् वृद्धान् ब्राह्मणान् राज्ञा सम्यगभिसत्कृतान् ददर्श।

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।।।

तान् विप्रान् प्रणम्य रामः तृतीयायां ददर्श; तत्र वृद्धाः बालाश्च स्त्रियो द्वाररक्षणतत्पराः आसन्।

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।।।

ताः स्त्रियः प्रहृष्टाः वर्धयित्वा, त्वरिताः गृहं प्रविश्य, तदा राममातुः प्रियं वृत्तान्तं न्यवेदयन्।

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।।।

कौशल्यापि देवी तदा रात्रिं समाहिता स्थित्वा, प्रभाते पुत्रहितैषिणी विष्णोः पूजाम् अकरोत्।

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।।।

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा, मन्त्रवत् कृतमङ्गला तदा अग्निं जुहोति स्म।

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।।।

तदा रामः मातुः शुभम् अन्तःपुरं प्रविश्य, तत्र हुताशनं हावयन्तीं मातरं ददर्श।

Verse 17

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।।।

तत्र देवकार्यनिमित्तं समुद्यतं दध्यक्षतं घृतं मोदकान् हविषस्तथा, लाजान् शुक्लमाल्यानि पायसं कृसरं, समिधः पूर्णकुम्भांश्च रघुनन्दनः ददर्श।

Verse 18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।

देवकार्यनिमित्तं तत्र सम्यगुपकल्पितं दध्यक्षतं घृतं मोदकान् हविषश्च, लाजान् शुक्लमाल्यानि पायसं कृसरं समिधः पूर्णकुम्भांश्च रघुनन्दनः सम्यग्ददर्श।

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।।।

शुक्लक्षौमपरिधानां व्रतयोगेन कृशां देववर्णिनीं कौसल्यां स ददर्श, या देवतानां तर्पणार्थं अद्भिः तर्पयन्ती आसीत्।

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।।।

सा चिरात् आत्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतं संहृष्टा अभिचक्राम, किशोरं वडबा यथा।

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।।।

अभिक्रान्तां मातरं राघवः उपसंगृह्य; सा च बाहुभ्यां परिष्वज्य मूर्धनि च उपाघ्रात्।

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।।।

ततः कौशल्या पुत्रवात्सल्यसमन्विता स्वात्मजं दुराधर्षं राघवं प्रति प्रियहितं वचनमुवाच।

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।।।

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनामिव त्वं दीर्घमायुः कीर्तिं च प्राप्नुहि, कुले चोपहितं धर्मं सम्यगनुपालय।

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

राघव, सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य; धर्मात्मा स ह्यद्यैव त्वां यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।।।

मात्रा भोजने निमन्त्रितो राघवो दत्तमासनमालभ्य, किञ्चिद्व्रीडया प्रसार्याञ्जलिं मातरमब्रवीत्।

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।।।

स स्वभावविनीतो गौरवाच्च तदा नतः, दण्डकारण्यं प्रस्थितः सन् मातरमनुज्ञामाप्रष्टुमुपचक्रमे।

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।।।

देवि, नूनं त्वं न जानीषे—महद्भयमुपस्थितम्। एतत् तव दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च भविष्यति॥

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।।।

दण्डकारण्यं गमिष्ये; किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः॥

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।।।

चतुर्दश वर्षाणि विजने वने वत्स्यामि। मधुमूलफलैर्जीवन्, आमिषं हित्वा मुनिवत्॥

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।।।

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्॥

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।।।

एवं चतुर्दश वर्षाणि विजने वने वत्स्यामि; वन्यैः फलमूलैः केवलं जीवन्, यद् वनं ददाति तदेवोपसेवमानः।।

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।।।

तदा सा देवी कौसल्या सहसा पपात—वने परशुना निकृत्ता सालशाखेव, दिवश्च्युता देवतेव च।।

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।।।

तां दुःखानर्हां पतितां कदलीमिव गतचेतसम् दृष्ट्वा, रामो मातरं समुत्थापयामास।।

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।।।

उपावृत्त्य समुत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्, पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं रामः पाणिना मृदु विममर्श।।

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।।।

सा सुखोचिता असुखार्ता कौसल्या राघवमुपासीनं पुरुषव्याघ्रमुवाच; लक्ष्मणे उपशृण्वति।।

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।।।

यदि पुत्रो न जातोऽसि मम शोकस्य कारणम्, राघव; तदा अहम् अप्रजा सतीऽपि एतादृशात् अधिकं दुःखं न पश्येयम्।

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।।।

वन्ध्यायाः खलु पुत्र, एक एव मानसोऽस्ति शोकः— ‘अप्रजाऽस्मी’ इति सन्तापः; तस्मात् परोऽन्यः शोकः न विद्यते।

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।।।

हे राम, पतिपौरुषे पूर्वं न दृष्टं मया कल्याणं सुखं वा; पुत्रे तु राज्ये स्थिते पश्येयम् इति आशया अहम् अवस्थिताऽस्मि।

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।।।

अहं वरा सतीऽपि, सपत्नीनाम् अवराणां बहूनि अमनोज्ञानि हृदयच्छिदानि वाक्यानि श्रोष्ये।

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।।।

अतः प्रमदानां दुःखतरं किं नु भविष्यति? मम यथाऽयमनन्तकः शोकः विलापश्च—तादृशं दुःखं किमस्ति?

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।।।

त्वयि सन्निहितेऽप्येवं तात, अहं निराकृतेवाभवम्। किं पुनः प्रोषिते—ध्रुवं मम मरणमेव भविष्यति॥

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।।।

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुः सन्निधौ नित्यमतन्त्रिता। कैकेय्याः परिवारेण समा वा, अथवा अवरा इव व्यवहृता॥

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।।।

यो हि मां कश्चित् सेवतेऽथवा अनुवर्तते, सः कैकेय्याः पुत्रं निरीक्ष्य—स्वजनोऽपि—मां नाभिभाषते॥

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।।।

नित्यक्रोधतया तस्याः खरवादितया च, पुत्र, अहं दुर्गता कथं नु कैकेय्याः वदनं द्रष्टुं शक्ष्यामि?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघवअतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।।।

राघव, तव जातस्य सप्तदश वर्षाण्यतीतानि; तावता कालेनाहं दुःखस्य परिक्षयम् आकाङ्क्षन्ती व्यथिता वर्ते।

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।।।

तस्मात्, राघव, महदक्षयं दुःखं चिरं सोढुं नोत्सहे; सपत्नीनां विप्रकारं च—एवं जीर्णाऽपि—न सहामि।

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।।।

परिपूर्णशशिप्रभं तव मुखमपश्यन्ती कृपणा, कथं कृपणजीविकां जीवनं वर्तयिष्यामि?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।

उपवासैः योगैश्च बहुभिः परिश्रमैश्च, दुर्गतया मया त्वं दुःखेन संवर्धितः; इदानीं तु मोघमिव सर्वं जातम्—अहो मम दुर्भाग्यम्।

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

मम हृदयं स्थिरमिव मन्ये, यन्न दीर्यते; प्रावृषि महानद्याः कूलं नवाम्भसा स्पृष्टमपि यथा न भिद्यते।

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यतेन चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।।।

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षयेऽमम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव॥

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते॥

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मेव्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।।।

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात् सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे॥

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छयालभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।गताहमद्यैव परेतसंसदंविना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।।।

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै॥

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथात्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौस्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।।।

अथापि मेऽद्य जीवितं किं प्रयोजनं, त्वया विना व्यर्थमेव, चन्द्रनिभाननप्रभे। त्वयैव सह वनमनुव्रजिष्यामि, सुदुर्बला गौर्वत्समिव स्नेहानुकाङ्क्षया।।

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदाबहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।व्यसनमुपनिशम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।।।

तदा सा भृशमसुखेनामर्षिता बहु विललाप, राघवं समीक्ष्य। महद्व्यसनमुपनिशम्य, बद्धं सुतमिवावेक्ष्य किन्नरीव तमवेक्षत।।