Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी।।।।

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत। नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी॥

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।।।।

यावत् राजा प्रियं पुत्रम् अत्यन्तधार्मिकं पश्यति स्म, तावत् पुत्रदर्शनहर्षेण स धरण्याः इवोन्नम्य पुनः पुनः ववर्धे।

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले।।।।

यदा भूमिपो रामस्य रजोऽपि न पश्यति, तदा स आर्तो विषण्णश्च धरणीतले पपात॥

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।।।।

तस्य दक्षिणं बाहुमङ्गना कौसल्या अन्वागात्, वामं चास्य पार्श्वं भरतप्रिया कैकेयी अन्वगात्॥

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।।।।

नयधर्मविनयसम्पन्नो राजा, व्यथितेन्द्रियः कैकेयीं समीक्ष्य तामुवाच॥

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी।।।।

कैकेयि, मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीः, दुष्टचारिणि; न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि—न भार्या त्वं न च बान्धवी॥

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्।।।।

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम। केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्॥

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च।।।।

यच्च ते पाणिमगृह्णां यदग्निं पर्यणयं च यत्। तत्सर्वमनुजानामि अस्मिन् लोके परत्र च॥

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत्।।।।

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्। यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मम तद्दत्तं न आगमत्॥

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता।।।।

अथ शोककर्शिता देवी कौशल्या रेणुसमुध्वस्तं नराधिपं समुत्थाप्य तदा निवर्त्य राजभवनं प्रत्यागच्छत्।

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ।।।।

धर्मात्मा स राजा तापसवेषधरं पुत्रं सञ्चिन्त्य अन्वतप्यत—कामात् ब्राह्मणं हत्वेव, पाणिना अग्निं स्पृष्ट्वेव च।

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।।।।

रथवर्त्मसु सीदतः राज्ञः निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव रूपं नातिबभौ—ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत्।।।।

स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् विललाप; नगरान्तमनुप्राप्तं पुत्रं बुध्वा अथ अब्रवीत्।

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।।।।

ममात्मजं वहतां वाहनानां मुख्यानां पदानि पथि दृश्यन्ते; स महात्मा तु न दृश्यते।

Verse 15

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।।।

यः पूर्वं सुखोपधानेषु चन्दनानुलिप्तो महार्हस्त्रीभिर्वीज्यमानः शेते मम सुतोत्तमः। स नूनमद्य क्वचिदेव वृक्षमूलमाश्रित्य काष्ठं वा शिलां वा शिरसि निधाय शयिष्यते।

Verse 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

सुखोपधानशायी चन्दनानुलिप्तो महार्हाभिः स्त्रीभिर्वीज्यमानो मम सुतोत्तमः। स नूनमद्य वृक्षमूलमुपाश्रित्य काष्ठं वा शिलां वा उपधाय शयिष्यते—इति मम शोकवचनम्।

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः।।।।

स कृपणो रामः पांसुकुण्ठितो मेदिन्याः उत्थास्यति; विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभ इव।

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्।।।।

नूनं वनेचराः पुरुषा दीर्घबाहुं रामं द्रक्ष्यन्ति—लोकनाथं सन्तं उत्थाय गच्छन्तं अनाथवत्।

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति।।।।

नूनं जनकस्येष्टा सुता सीता सुखसदः उचिता; सा अद्य कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनं गमिष्यति।

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्।।।।

सा वनानामनभिज्ञा नूनं भयमुपैष्यति, श्वापदानां गम्भीरं रोमहर्षणं नर्दितं श्रुत्वा।

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।।।।

सकामा भव कैकेयि, विधवा राज्यमावस; न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः, अपस्नात इवारिष्टं पुरोत्तमं प्रविवेश।

Verse 23

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्, क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्। तां पुरीं सर्वामवेक्ष्य राममेवानुचिन्तयन्, विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।

Verse 24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

तां सर्वां पुरीम् अवेक्ष्य, राममेवानुचिन्तयन् राजा विलपन् गृहं प्राविशत्—यथा सूर्यः अम्बुदं प्रविशति।

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।।।

रामेण वैदेह्या लक्ष्मणेन च रहितं वेश्म, सुपर्णेन हृतोरगात् अक्षोभ्यं महाह्रदमिव निश्चलमासीत्।

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

अथ मनुजाधिपः विलपन् गद्गदशब्दः, दीनम् अस्वरं मृदुमन्दार्थं वचनम् उवाच।

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति।।।।

कौशल्यायां राममातुः गृहं शीघ्रं मां नयन्तु; न हि अन्यत्र मम हृदयस्य आश्वासो भविष्यति।

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्।।।।

इति ब्रुवन्तं राजानं द्वारदर्शिनः अनयन्; तत्र कौशल्याया गृहं नीत्वा विनीतवत् न्यवेश्यन्।

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।।।।

ततः कौशल्याया निवेशनं प्रविष्टस्य तस्य, शयनमधिरुह्यापि मनो लुलितं व्याकुलं च बभूव॥

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्।।।।

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्। अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्॥

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।।।।

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्। उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्॥

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।।।

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः। परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्॥

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्।।।।

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः। अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्॥

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।।।।

राममनुगता मे दृष्टिरद्यापि न निवर्तते। न त्वां पश्यामि कौसल्ये; साधु मां पाणिना स्पृश॥

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

राममेवानुविचिन्तयन्तं शयने नरेन्द्रं देवी समीक्ष्य। उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती कृच्छ्रं विललाप॥