Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशे सर्गे सुमन्त्रः सभामध्ये दुःखक्रोधसमाविष्टः दशरथस्याभिप्रायं विज्ञाय कैकेयीं प्रति तीक्ष्णं वचनं प्राह। शिरःकम्पनं निःश्वासानां पुनरावृत्तिः, मुष्टिसंकोचः, दन्तघर्षणं च तस्य मनोविकारान् प्रकाशयन्ति; ततः स शब्दशरैः, वज्रवाक्यैश्च, कैकेय्याः हठं निन्दति। स ब्रवीति—यदि त्वं भरतं राज्ये स्थापयितुमिच्छसि, तथापि प्रजा ब्राह्मणाश्च साधवश्च त्वां परित्यजिष्यन्ति; रामं वनं प्रेषयतः परिवादः सर्वत्र प्रस्रविष्यति। सुमन्त्रः दृष्टान्तैः नीतिवचनैश्च तामुपालभते—आम्रवृक्षं छित्त्वा निम्बं रोपितं न कदापि माधुर्यं ददाति; क्षीरेणापि तस्य तिक्तता न निवर्तते; निम्बात् मधु न स्रवति—इति स्वभावदोषं, अमर्यादालङ्घनस्य च भयङ्करं फलम् उपदिशति। कैकेय्याः पितुः पशुभाषाज्ञानवरप्राप्तेः कथां संक्षेपेण स्मारयित्वा, तस्याः हठस्य कारणं परिणामं च सूचयति। अनन्तरं स उपदेशं करोति—राज्ञः वचनं गृहाण, पतिव्रतधर्मं पालय, रामं ज्येष्ठं दानशीलं कुशलं धर्मनिष्ठं प्रजापालकं च युवराजत्वे स्थापय; तदा दशरथोऽपि प्राचीनाचारानुसारं कालेन वनं वा निवृत्तिं वा गन्तुं शक्नोति। सर्गान्ते तु कैकेयी बाह्यतः अचलैव तिष्ठति, धर्मसंकटे वाक्प्रभावस्य सीमां दर्शयन्ती।
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ततः सुमन्त्रः सहसा शिरो निर्धूय पुनः पुनः निःश्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च, कोपसंरक्तलोचनः पूर्ववर्णं जहौ। कोपाभिभूतः स ह्याशु सन्तापमशुभं गतः। दशरथस्य मनो ज्ञात्वा कैकेय्याः प्रति सूतः शितवाक्छरैः हृदयं कम्पयन्निव प्रत्यभाषत, वाक्यवज्रैरनुपमैः सर्वमर्माणि निर्भिन्दन्निव।।
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ततः सुमन्त्रः सहसा शिरो निर्धूय पुनः पुनः निःश्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च, कोपसंरक्तलोचनः पूर्ववर्णं जहौ। कोपाभिभूतः स ह्याशु सन्तापमशुभं गतः। दशरथस्य मनो ज्ञात्वा कैकेय्याः प्रति सूतः शितवाक्छरैः हृदयं कम्पयन्निव प्रत्यभाषत, वाक्यवज्रैरनुपमैः सर्वमर्माणि निर्भिन्दन्निव।।
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ततः सुमन्त्रः सहसा शिरो निर्धूय पुनः पुनः निःश्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च, कोपसंरक्तलोचनः पूर्ववर्णं जहौ। कोपाभिभूतः स ह्याशु सन्तापमशुभं गतः। दशरथस्य मनो ज्ञात्वा कैकेय्याः प्रति सूतः शितवाक्छरैः हृदयं कम्पयन्निव प्रत्यभाषत, वाक्यवज्रैरनुपमैः सर्वमर्माणि निर्भिन्दन्निव।।
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ततः सुमन्त्रः सहसा शिरो निर्धूय पुनः पुनः निःश्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च, कोपसंरक्तलोचनः पूर्ववर्णं जहौ। कोपाभिभूतः स ह्याशु सन्तापमशुभं गतः। दशरथस्य मनो ज्ञात्वा कैकेय्याः प्रति सूतः शितवाक्छरैः हृदयं कम्पयन्निव प्रत्यभाषत, वाक्यवज्रैरनुपमैः सर्वमर्माणि निर्भिन्दन्निव।।
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
हे देवि! यतः त्वया स्वयमेव राजा दशरथः परित्यक्तः—यः स्थावरचरजगतः सर्वस्य भर्ता—तस्मादिह तव न किञ्चिदपि कार्यं विद्यते यत् कर्तुं त्वं संकोचयेताः।
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
अहं त्वां पतिघ्नीं मन्ये, अन्ततः कुलघ्नीमपि। यत् त्वं कर्मभिः दशरथं सन्तापयसि—महेन्द्रमिवाजय्यं, अचलमिव दुष्प्रकम्प्यं, महोदधिमिवाक्षोभ्यम्।
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
अहं त्वां पतिघ्नीं मन्ये, अन्ततः कुलघ्नीमपि। यत् त्वं कर्मभिः दशरथं सन्तापयसि—महेन्द्रमिवाजय्यं, अचलमिव दुष्प्रकम्प्यं, महोदधिमिवाक्षोभ्यम्।
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
मा दशरथं भर्तारं वरदं पतिं अवमंस्थाः। नारीणां हि भर्तुरिच्छा पुत्रकोट्या अपि विशिष्यते इति श्रूयते।
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
यथावयः नृपक्षये राज्यानि प्राप्नुवन्ति। अस्मिन् इक्ष्वाकुकुलनाथे रामे तां मर्यादां लोपयितुम् इच्छसि किम्?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
राजा भवतु ते पुत्रो भरतः, स मेदिनीं शास्तु। वयं सर्वे गमिष्यामो यत्र यत्र रामो गमिष्यति।।
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
न हि ते विषये कश्चिद् ब्राह्मणो वस्तुमर्हति, यदा त्वमद्य मर्यादालङ्घनं तादृशं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्; सर्वैर्बान्धवैः ब्राह्मणैः साधुभिश्च सदा त्यक्तायाः, तव देवि राज्यलाभेन का प्रीतिः भविष्यति? किमर्थं त्वं मर्यादालङ्घनं तादृशं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्; सर्वैर्बान्धवैः ब्राह्मणैः साधुभिश्च सदा त्यक्तायाः, तव देवि राज्यलाभेन का प्रीतिः भविष्यति? किमर्थं त्वं मर्यादालङ्घनं तादृशं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
आश्चर्यमिव पश्यामि—यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्; आचरन्त्याः सति मेदिनी सद्य एव न विवृता भवति इति।।
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
रामप्रव्राजने दृढस्थितायाः, महाब्रह्मर्षिसृष्टा इव ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ‘धिग्’ इति वाग्दण्डाः कथं न त्वां हिंसन्ति—एतद् अद्भुतम्।
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
आम्रं कुठारेण छित्वा यो निम्बं परिचरेत्; पयसा च एनं सिञ्चेत्, तथापि स कदापि मधुरो न भवेत्।
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
अभिजात्यं तव मातुरिवेति मन्ये; लोके हि निगदितं वचः—‘न निम्बात् स्रवेत् क्षैद्रम्’ इति।
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
तव मातुरसद्ग्राहं वयं पूर्वं यथाश्रुतं विद्मः। पितुस्ते कश्चिद् वरदः अनुत्तमं वरं ददौ; तस्मात् वसुधाधिपः सर्वभूतरुतं बुबुधे, तेन तिर्यग्गतानां भूतानामपि वचो विदितं जातम्।
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
तव मातुरसद्ग्राहं वयं पूर्वं यथाश्रुतं विद्मः। पितुस्ते कश्चिद् वरदः अनुत्तमं वरं ददौ; तस्मात् वसुधाधिपः सर्वभूतरुतं बुबुधे, तेन तिर्यग्गतानां भूतानामपि वचो विदितं जातम्।
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
ततः जृम्भस्य शयने विरुतं श्रुत्वा भूरिवर्चसः स ते पिता तस्याभिप्रायं विदित्वा तत्र बहुधा जहास।
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती नृपते सौम्य ते हासं जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
नृपश्चोवाच तां देवीं—देवि, शंसामि ते यदि, ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति, न संशयः।
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
माता ते पितरं केकयं ततः प्रोवाच—शंस मे, जीव वा मा वा; न मामपहसिष्यसि।
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
प्रियया च तथोक्तः सन् केकयः पृथिवीपतिः तस्मै वरदायार्थं तं सर्वं तत्त्वतः कथयामास।
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
ततः स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत— “म्रियतां वा ध्वंसतां वेयं; त्वं तु, महीपते, एतद् रहस्यं मा प्रकाशय।”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमनाः नृपः, तव मातरं शीघ्रं निरस्य, कुबेरवत् सुखेन विचचार।
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
तथा त्वमपि, पापदर्शिनि, दुर्जनाचरिते पथि राजानं नयितुम् इच्छसि; मोहात् असद्ग्राहम् इमं दुराग्रहं करोषि।
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
अद्य मे लौकिकः सत्यप्रवादोऽयं प्रतिभाति— नराः पितॄन् समनुजायन्ते, अङ्गनाः मातरम्।
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
नैवं भव; वसुधाधिपेन यदुक्तं तद् गृहाण। इह भर्तुरिच्छाम् उपास्व; अस्य जनस्य गतिः शरणं च भव।
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
मा त्वं पापैः प्रोत्साहिता देवराजसमप्रभं लोकभर्तारं भर्तारम् असद्धर्ममुपादधाः।
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
न हि तवानघः श्रीमान् दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः प्रतिज्ञातं मिथ्या करिष्यति।
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता जीवलोकस्य रक्षिता बली रामोऽभिषिच्यताम्।
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
देवि, यदि रामो नृपं पितरं विहाय वनं याति, तदा ते महाल्लोके परिवादो चरिष्यति।
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
स राघवो राज्यं पातु; त्वं विगतज्वरा भव। न हि ते राघवादन्यः कश्चित् पुरवरेऽस्मिन् वासाय क्षमोऽस्ति॥
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
रामे हि यौवराज्यस्थे महेष्वासो राजा दशरथः। पूर्ववृत्तमनुस्मरन् वनं प्रवेक्ष्यति॥
Verse 36
इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च वचोभिः राजसंसदि। कैकेयीं सुमन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताञ्जलिः॥
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
नैव सा देवी क्षुभ्यते न च स्म परिदूयते। न चास्या मुखवर्णस्य विक्रिया लक्ष्यते तदा॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.