Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥१॥

वसिष्ठो दाशरथीन् दारान् पुरतः कृत्वा, रामदर्शनतृषितः तं देशम् अभिचक्राम।

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥२॥

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति। ददृशुस्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्॥

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥३॥

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता दीना सुमित्रामब्रवीत्, याश्चान्या राजयोषितः।

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥४॥

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टानामपि अक्लिष्टकर्मणां, ये ते निर्विषयीकृताः, वने प्राक्कलनं तीर्थम्॥

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥५॥

सुमित्रे, इतः ते पुत्रः सौमित्रिः सदा अतन्द्रितः जलं स्वयं हरति—मम पुत्रस्य कारणात्॥

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः ।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः ॥६॥

जघन्यमपि कर्म ते पुत्रेण कृतं स्यात्, न तु स गर्हितो भवति। भ्रातुः हितार्थं यत् किञ्चित् क्रियते, तत् सर्वं गुणैरेव शोभितं, न गर्ह्यं भवति॥

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥७॥

अद्यापि तेऽयं पुत्रः क्लेशानाम् अयथोचितः, दुःखानभ्यस्तश्च। नीचं चानर्थं च यत् समाचारकर्म सज्जं कृतं, तत् प्रमुञ्चतु॥

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥८॥

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु महीतले सा आयतलोचना ददर्श—पितुः कृते न्यस्तम् इङ्गुदिपिण्याकं पिण्डरूपेण॥

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥९॥

भूमौ पितुरार्तेन रामेण न्यस्तं तं द्रव्यं वीक्ष्य सा देवी कौसल्या दशरथस्य सर्वाः स्त्रियः प्रति उवाच॥

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥१०॥

इक्ष्वाकुनाथस्य महात्मनः पार्थिवस्य पितुः—दशरथस्य—राघवेण यथाविधि दत्तम् इदम् औपयिकं पश्यत।

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥११॥

देवसमानस्य तस्य महात्मनः पार्थिवस्य, भुक्तभोगस्य, एतद् भोजनम् अनुपयुक्तम् इति मन्ये।

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः ॥१२॥

चतुरन्तां महीं पूर्वं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः। कथमिङ्गुदिपिण्याकं भुञ्जीत स वसुधाधिपः॥

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा ।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान् ॥१३॥

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मे। यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदपिण्याकम्॥

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥१४॥

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं निरीक्ष्य मे। कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा॥

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥१५॥

श्रुतिरियं खलु सत्या लौकिकी प्रतिभाति मे। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः॥

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥१६॥

एवमार्तां सपत्न्यस्ताः कौसल्यामाश्वास्य तदा। जग्मुर्ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्॥

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥१७॥

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं दृष्ट्वा मातरः। शोककर्शिताः सस्वरमार्ता अश्रूणि मुमुचुः॥

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥१८॥

तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्। मनुजव्याघ्रः सत्यसङ्गरः सर्वासां मातॄणाम्॥

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः ।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥१९॥

ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः। रामस्य पृष्ठाद्रजः सम्यक् प्रममार्जुरायतलोचनाः॥

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥२०॥

सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः। रामादनन्तरं शनैरासक्तमभ्यवादयत्॥

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥२१॥

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वाः स्त्रियः समवर्तन्त। दशरथात्मजे शुभलक्षणे लक्ष्मणेऽपि ताः समां वृत्तिं स्नेहसम्मानपूर्वकां चक्रुः॥

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥२२॥

सीतापि दुःखिता तासां श्वश्रूणां चरणान् उपसंगृह्य, अश्रुपूर्णाक्षी अग्रतः स्थितवती॥

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥२३॥

तां दुःखार्तां वनवासकृशां दीनां माता दुहितरमिव परिष्वज्य, कौसल्या वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥२४॥

विदेहराजसुता दशरथस्य स्नुषा रामपत्नी च सा, कथं निर्जने वने एवम् दुःखं सम्प्राप्ता॥

Verses 25-26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥२५॥मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम् ।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥२६॥

हे वैदेहि, तव मुखं पद्मम् इव सूर्यस्य तप्तं, उत्पलम् इव परिक्लिष्टं, काञ्चनम् इव रजसा ध्वस्तं, चन्द्रम् इव अम्बुदैः आवृतं च इति प्रेक्ष्य मां शोकः अग्निः इव मनसि दहति। एषः शोकः व्यसनारणिसम्भवः इव भृशं तव आश्रयं दहति।

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥२७॥

एवं जनन्या आर्तया ब्रुवत्यामेव, भरताग्रजो राघवो वसिष्ठस्य पादावासाद्य जग्राह।

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः ।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥२८॥

तदा अग्निसमतेजसं पुरोहितं बृहस्पतिमिव, अमराधिप इन्द्र इव; तस्य सुसमृद्धतेजसः पादौ प्रगृह्य राघवः तेन सहोपविवेश।

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम् ॥२९॥

ततः भरतः धर्मवान् धर्मज्ञतमेन जनेन सहितैः समन्त्रिभिः पुरप्रधानैः सैनिकैश्च पृष्ठतः, तदा अग्रजमुपोपविष्टः।

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥३०॥

तदा वीर्यवान् भरतः तपस्विवेषेण स्थितं राघवं श्रिया ज्वलन्तं समीक्ष्य तस्य समीपे उपोपविष्टः। कृताञ्जलिः स प्रयतः प्रजापतिं प्रति महेन्द्र इव बभूव॥

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥३१॥

अद्य भरतः राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च किं साधु वाक्यं वक्ष्यतीति—इत्येव तदा तस्य आर्यजनस्य तत्त्वतः उत्तमं कौतूहलं बभूव॥

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः ।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥३२॥

सत्यधृतिः राघवः, महानुभावः लक्ष्मणः, धार्मिकः भरतः—सुहृद्भिः परिवृताः—तस्मिन् अध्वरे सदस्यैः सहिताः त्रयोऽग्नय इव विराजिरे॥