Sarga 43
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशे सर्गे शोकविह्वला कौशल्या शयितं शारीरमानसक्लान्तं दशरथं प्रति विलप्य वदति। सा कैकेय्याः वृत्तिं सर्पोपमया निरूपयति—कुटिलगमनं, विषोत्सर्गः, गृहान्तर्गतशत्रुसन्निधेः भयम् इति; एवं राजधर्मविपर्यासं नैतिक-प्रतीकभयत्वेन प्रकाशयति। अनन्तरं सा दोषारोपात् परावृत्त्य चिन्ताकुला भविष्यदुःखं पश्यति—अभ्यस्तसुखान् रामं सीतां लक्ष्मणं च वनं प्रविशन्तं, राजभोगवर्जितान्, मूलफलाहारपरायणान्, क्लेशाननुभूतपूर्वान् इति। ततः “कदा…?” इति पुनःपुनरुक्त्या प्रत्यागमनदर्शनं कल्पयति—ध्वजोत्थितया अयोध्यया हृष्टया, राजपथे जनैः लाजाः क्षिप्यमाणाः, भ्रातृभिः सायुधैः शुभाभरणैश्च सह प्रवेशः। मातृस्नेहपराकाष्ठायां सा रामं बालकवत् क्रीडन् प्रत्यागच्छन्तं द्रष्टुमिच्छति, वर्तमाननिराशया सह तद्विरुद्धं दर्शयति। अन्ते कर्मदोषात्मनिन्दां करोति—पूर्वजन्मनि गोवत्सेषु कृतापराधं स्मरति; एकपुत्रदर्शनविना जीवनं दुर्लभमिति निश्चिनोति। शोकः तस्याः दहनोपमः, ग्रीष्मसूर्य इव भूमिं दहन्निव सर्वं हृदयं दहति।
Shlokas
Verse 1
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्।।।।
ततः शयने शोकेन सन्नं पार्थिवं समीक्ष्य। कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्॥
Verse 2
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी।।।।
राघवे नरशार्दूले कैकेयी अहिजिह्मगा विषम् उप्त्वा, निर्मुक्तेव पन्नगीव निर्भया विचरिष्यति।
Verse 3
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि।।।।
रामं विवास्य सुभगा लब्धकामा समाहिता, दुष्टाहिरिव वेश्मनि मां भूयो भूयः त्रासयिष्यति।
Verse 4
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्।।।।
अथ स्म रामो नगरे चरन् भैक्षं गृहे वसेत्; ममात्मजं दासमपि तस्यै कामकाराय वरं दातुम् इति मे मन्ये।
Verse 5
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना।।।।
कैकेय्या यथेष्टं रामं स्वस्थानात् पातयित्वा, पर्वणि वह्निना यथा देवभागं रक्षसां प्रति प्रदिशेत्, तथैव रक्षसां भागं प्रदिष्टवती।
Verse 6
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः।।।।
गजराजगत्या वीरः महाबाहुः धनुर्धरः सः मम पुत्रः, सभार्यः सह लक्ष्मणः, नूनं वनम् आविशते।
Verse 7
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति।।।।
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया। त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति॥
Verse 8
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः।।।।
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः। कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः॥
Verse 9
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्।।।।
अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः। सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्॥
Verse 10
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी।।।।
कदा पुनरयोध्या यशस्विनी भविष्यति—यत्र तयोर्वीरयोः पुनरागमनं श्रुत्वैव जनाः हृष्टाः स्युः, सूच्छ्रितध्वजमालिनी च पुरी विराजेत्॥
Verse 11
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि।।।।
कदा वन्यात् पुनरागतौ नरव्याघ्रौ प्रेक्ष्य, हृष्टा पुरी नन्दिष्यति—पर्वणि समुद्र इव हर्षवृद्धिं गमिष्यति॥
Verse 12
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव।।।।
कदा स महाबाहुर्वीरः अयोध्यां पुरीं प्रवेक्ष्यति—रथे सीतां पुरस्कृत्य, गोवधूमनुगच्छन् वृषभ इव॥
Verse 13
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ।।।।
कदा राजमार्गे प्राणिसहस्राणि ममात्मजौ प्रविशन्तौ—अरिन्दमौ—लाजैरवकिरिष्यन्ति॥
Verse 14
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ।।।।
कदा अयोध्यां प्रविशन्तौ शुभकुण्डलौ द्रक्ष्यामि—उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ, सश्रृङ्गाविव पर्वतौ॥
Verse 15
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्।।।।
कदा ते हृष्टमनसः शुभं पुरीं प्रदक्षिणं करिष्यन्ति, यत्र कन्याः द्विजातयश्च पुष्पफलानि प्रदिशन्ति?
Verse 16
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्।।।।
कदा धर्मज्ञो रामो दिव्यप्रभया दीप्तः, बुद्ध्या वयसा च परिणतः, त्रिवर्ष इव मां ललन् अभ्युपैष्यति?
Verse 17
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः।।।।
वीर, निस्संशयं मन्ये—पुरा कदर्यया क्रूरया मया पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां स्तनाः शातिताः; तस्य कर्मणः फलमिदं दुःखं मम आगतम्।
Verse 18
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्।।।।
पुरुषव्याघ्र, अहं गौरिव वत्सला, कैकेय्या गौरबलात् सिंहेन बालवत्स इव अपहृता, विवत्सा कृता।
Verse 19
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे।।।।
सर्वगुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदं पुत्रं विना—एकपुत्रा अहं—जीवितुम् न उत्सहे।
Verse 20
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम्।।।।
न हि मे जीविते किञ्चित् सामर्थ्यमिह विद्यते। प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलं न पश्यतः॥
Verse 21
अयं हि मां दीपयते समुत्थितःतनूजशोकप्रभवो हुताशनः।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभःयथा निदाघे भगवान् दिवाकरः।।।।
अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः। महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः॥
Frequently Asked Questions
The sarga dramatizes the aftermath of exile as an ethical rupture: Kauśalyā challenges the legitimacy of Kaikeyī’s maneuvering while confronting Daśaratha’s vow-bound decisions that have displaced Rāma from his rightful station.
The dialogue illustrates how grief reshapes moral perception—moving from blame to karmic introspection—while also preserving a dharmic horizon through hope, civic order, and the imagined restoration of rightful presence.
Ayodhyā is depicted through civic-ritual markers: the rājāmārga (royal road), raised flags and banners, public rejoicing, and welcome offerings (lाज/parched grain, flowers, fruits), alongside the contrasting landmark of the forest as the exile-space.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.