Sarga 100
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे शततमे सर्गे रामः भरतं तपस्विवेषधारिणं जटावल्कलधरं कृशं भूमौ पतितं कृताञ्जलिं ददर्श; स च प्रलयकाले दुरासदसूर्य इव दुःसहः प्रतीत इति वर्ण्यते। रामः स्नेहेन तमालिङ्ग्य भूमेः समुत्थाप्य स्वाङ्के निवेशयामास, ततो भ्रातृवत्सलतया दीर्घं प्रश्नमालां ‘कच्चित्’ इति पुनःपुनः प्रयुञ्जानः आरभत। प्रथमं स पितृदशरथस्य वृत्तान्तं, मातॄणां क्षेमं, वसिष्ठादीनां ब्राह्मणानां सत्कारं च पप्रच्छ। अनन्तरं राज्यधर्मस्य सूक्ष्मं परीक्षणं कृतवान्—मन्त्रिणां योग्यचयनं, मन्त्रगोपनं, सेनापतिप्रभृतीनां नियुक्तिः, गुप्तचरैः समाचारसंग्रहः, दण्डस्य यथोचितप्रयोगः, कोशव्ययस्य संयमः, दुर्गरक्षणसज्जता, सैनिकानां समये वेतनदानं, कृषिगोरक्षणं, प्रजासुलभता, न्यायस्य समता च। नास्तिककुतर्कपरिहारं राजदोषानां च परित्यागं उपदिश्य, शास्त्रसमन्वितं गोप्यं मन्त्रणं विजयस्य मूलमिति प्रतिपादयति। एवं भ्रातृकरुणया संयुक्तोऽयं सर्गः संक्षिप्तं राजधर्मोपदेशरूपः, अन्ते च धर्मेण राज्यपालनं स्वर्गारोहणहेतुरिति निष्कर्षं नयति।
Shlokas
Verse 1
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।
रामो जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं भुवि पतितं भरतं ददर्श; स दृश्यः युगान्ते भास्कर इव दुर्दर्शः।
Verse 2
कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।
कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्। भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना॥
Verse 3
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।
आघ्राय रामो भरतस्य मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः। अङ्के समारोप्य तं पश्चात् समाहितोऽपृच्छदनुक्रमात्॥
Verse 4
क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।
क्व नु तेऽभूत् पिता तात, यद् अरण्यं त्वम् आगतः? न हि त्वं जीवतस्तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि।
Verse 5
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।
चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतमागतम्। दुष्प्रतीकम् अरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः॥
Verse 6
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।
तात, इह त्वमागतः; कच्चिद् राजा धारयते? कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः?
Verse 7
कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्। कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्॥
Verse 8
कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।
कच्चित् दशरथो राजा कुशली, सत्यसङ्गरः; राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता, धर्मनिश्चयः?
Verse 9
स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।
तात, स कच्चित् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यः महाद्युतिः; इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायः यथावत् पूज्यते?
Verse 10
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।
तात, कच्चित् कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती सुखिन्यौ? आर्या च देवी कैकेयी कच्चित् नन्दति?
Verse 11
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।
कच्चित् विनयसम्पन्नं कुलपुत्रं बहुश्रुतम्, अनसूयुम् अनुद्रष्टारं सत्कृतं ते पुरोहितम्?
Verse 12
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।
कच्चित् अग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमान् ऋजुः, हुतं च होष्यमाणं च काले सदा वेदयते?
Verse 13
कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।
तात, कच्चिद् देवान् पितॄन् मातॄः गुरून् पितृसमानान् वृद्धान् वैद्यान् ब्राह्मणांश्च यथोचितं सत्करोषि, तान् चाभिमन्यसे?
Verse 14
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।
तात, इष्वस्त्रवरसम्पन्नम् अर्थशास्त्रविशारदं सुधन्वानम् उपाध्यायं कच्चित् त्वं यथोचितं मन्यसे?
Verse 15
कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।
तात, आत्मसमाḥ शूराḥ श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाḥ कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च—एवंविधाः ते मन्त्रिणः कृताः कच्चित्?
Verse 16
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।
राघव, राज्ञां विजयमूलं हि मन्त्रः; सुसंवृतो मन्त्रधरैः शास्त्रकोविदैरमात्यैः स एव विशेषतः फलति।
Verse 17
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।
कच्चिन् निद्रावशं न एषि, कच्चित् कालेऽवबुध्यसे? कच्चिच्चापररात्रेषु अर्थनैपुण्यं चिन्तयसि?
Verse 18
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह। कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति॥
Verse 19
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव॥
Verse 20
कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।
कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः॥
Verse 21
कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।
कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः। त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्॥
Verse 22
कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।
कच्चित् त्वं सहस्रं मूर्खान् परित्यज्यैकं पण्डितमेव वृणोषि? पण्डितो हि अर्थकृच्छ्रेषु महत् निश्रेयसं साधयेत्।
Verse 23
सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यदि महीपतिरुपास्ते, अथवा अयुतान्येव; तेषु किञ्चित् सहायता न विद्यते।
Verse 24
एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।
एकोऽपि मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणोऽमात्यः राजानं राजपुत्रं वा महतीं श्रियम् प्रापयेत्।
Verse 25
कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।
कच्चित् मुख्यान् महत्सु कर्मसु, मध्यमान् मध्यमेषु, जघन्यांश्च जघन्येषु कर्मसु भृत्यान् नियोजयसि?
Verse 26
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।
अमात्यान् उपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन्, श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कर्मसु कच्चित् त्वं नियोजयसि?
Verse 27
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्। राष्ट्रं तवाभ्यनुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत॥
Verse 28
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः॥
Verse 29
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्। शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते॥
Verse 30
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः॥
Verse 31
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।
कच्चित्ते मुख्या बलवन्तो युद्धविशारदाः, दृष्टापदानाः विक्रान्ताः, त्वया सत्कृत्य मानिताश्च भवन्ति, येन ते त्वया सम्मानिताः स्युः?
Verse 32
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितं, सम्प्राप्तकाले दातव्यं त्वं ददासि, न च विलम्बसे?
Verse 33
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।
भक्तवेतनयोः कालातिक्रमणात् भृताः भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति; सः अनर्थः सुमहान् स्मृतः।
Verse 34
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।
कच्चित् सर्वे कुलपुत्राः प्रधानतः त्वाम् अनुरक्ताः? कच्चित् ते समाहिताः तव अर्थेषु प्राणान् अपि सन्त्यजन्ति?
Verse 35
कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।
भरत, कच्चित् ते दूतः जानपदः विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् यथोक्तवादी पण्डितः कृतः?
Verse 36
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।
कच्चिद् त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैश्चरकैः स्वपक्षे दश पञ्च च, परपक्षेऽष्टादश च तीर्थानि सर्वाणि वेत्सि?
Verse 37
कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।
कच्चिद् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा दुर्बलान् अप्यनवज्ञाय वर्तसे, रिपुसूदन?
Verse 38
कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।
कच्चिन् न लौकायतिकान् ब्राह्मणान् तात सेवसे? अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।
Verse 39
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु, दुर्बुधाः ते बुद्धिमान् वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति।
Verse 40
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।
तात, कच्चिद् अयोध्यां परिरक्षसि—पूर्वं अस्माकं वीरैः पूर्वकैः अध्यूषितां रक्षितां च; सत्यनाम्नीं, दृढद्वारां, हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा, जितेन्द्रियैः महोत्साहैः आर्यैः सहस्रशो वृताम्; विविधाकारप्रासादैः समावृतां, वैद्यजनाकुलां, स्फीतां सुमुदितां च?
Verse 41
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
कच्चिद् जनपदः स्फीतः सुखं वसति, राघव—चैत्यशतैः जुष्टः, सुनिविष्टः, जनाकुलः; देवस्थानैः प्रपाभिः च तटाकैः च उपशोभितः। प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः; सुकृष्टसीमः पशुमान्, हिंसाभिः परिवर्जितः। रम्यः अदेवमातृकः, श्वापदैः परिवर्जितः; सर्वभयैः परित्यक्तः, खनिभिः च उपशोभितः। पापनरैः विवर्जितः, मम पूर्वैः सुरक्षितः—कच्चित्?
Verse 42
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः, सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा, जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः। प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्— कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि॥
Verse 43
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।
कच्चिद् जनपदः स्फीतः सुखं वसति, राघव—चैत्यशतैः जुष्टः, सुनिविष्टः, जनाकुलः; देवस्थानैः प्रपाभिः च तटाकैः च उपशोभितः। प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः; सुकृष्टसीमः पशुमान्, हिंसाभिः परिवर्जितः। रम्यः अदेवमातृकः, श्वापदैः परिवर्जितः; सर्वभयैः परित्यक्तः, खनिभिः च उपशोभितः। पापनरैः विवर्जितः, मम पूर्वैः सुरक्षितः—कच्चित्?
Verse 44
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्। कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्॥ यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ। कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे॥
Verse 45
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
कच्चित् स देशो रम्यः अदेवमातृकः, श्वापदैः परिवर्जितः; सर्वैः भयैः परित्यक्तः, खनिभिः च उपशोभितः?
Verse 46
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
कच्चित् जनपदः पापनरैः विवर्जितः, मम पूर्वैः इव सुरक्षितः; राघव, स्फीतः सन् सुखं वसति?
Verse 47
कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।
कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः? तात, वार्तायां संश्रितः लोकः हि सुखम् एधते।
Verse 48
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्। धर्मेण हि नृपेणैव सर्वे विषयवासिनः रक्ष्याः॥
Verse 49
कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।
कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताश्च सुरक्षिताः। कच्चिन्न श्रद्धासि तासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे॥
Verse 50
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः। कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि॥
Verse 51
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्। उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे॥
Verse 52
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया, न च सर्वेऽतिदूरेऽपि? अत्र मध्यम एव मार्गः कारणं धर्म्यं मतम्॥
Verse 53
कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।
कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः यन्त्रैश्च परिपूर्णानि, तथा शिल्पिधनुर्धरैः॥
Verse 54
आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।
आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः। अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव॥
Verse 55
देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च। योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः॥
Verse 56
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चापरकर्मणा। अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः॥
Verse 57
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।
नरर्षभ, काले गृहीतः पृष्टः सप्रमाणं कारणैर्दृष्टश्च यो चोरः, स धनलोभान्न कच्चिदेव विमुच्यते?
Verse 58
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।
राघव, व्यसने प्राप्ते तव बहुश्रुता अमात्याः—आढ्यस्य वा दुर्गतस्य वा—अर्थं विरागा एव कच्चिद् पश्यन्ति?
Verse 59
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।
राघव, मिथ्याभिशस्तानां यान्यश्रूणि पतन्ति, तानि स्वप्रीत्यर्थं दण्डयतः शासकस्य पुत्रान् पशूंश्च घ्नन्ति।
Verse 60
कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।
राघव, वृद्धान् बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च दानेन मनसा वाचा—एतैस्त्रिभिः—कच्चिद् बुभूषसे?
Verse 61
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।
कच्चिद् गुरून् च वृद्धान् च तापसान् देवतातिथीन्। चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि॥
Verse 62
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।
कच्चिदर्थेन वा धर्मम् अर्थं धर्मेण वा पुनः। उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे॥
Verse 63
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे॥
Verse 64
कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।
कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः। आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह॥
Verse 65
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।
कच्चित्त्वं राजदोषान् चतुर्दश वर्जयसि—नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, दीर्घसूत्रतां, ज्ञानवतामदर्शनं, आलस्यं, पञ्चवृत्तितां; अर्थानामेकचिन्तनं, अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणं, निश्चितानामनारम्भं, मन्त्रस्यापरिरक्षणं; मङ्गलाद्यप्रयोगस्य त्यागं, सर्वतः प्रत्युत्थानं च?
Verse 66
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
कच्चित्त्वं राजदोषान् चतुर्दश वर्जयसि—नास्तिक्यं, अनृतं, क्रोधं, प्रमादं, दीर्घसूत्रतां, ज्ञानवतामदर्शनं, आलस्यं, पञ्चवृत्तितां; अर्थानामेकचिन्तनं, अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणं, निश्चितानामनारम्भं, मन्त्रस्यापरिरक्षणं; मङ्गलाद्यप्रयोगस्य त्यागं, सर्वतः प्रत्युत्थानं च?
Verse 67
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
राघव महाप्राज्ञ! कच्चित्त्वं तत्त्वतः दशपञ्चचतुर्वर्गान्, सप्तवर्गम्, अष्टवर्गं, त्रिवर्गं च; विद्यास्तिस्रः; बुद्ध्या इन्द्रियजयम्; दैवमानुषं षाड्गुण्यम्; कृत्यं विंशतिवर्गं; प्रकृतिमण्डलं; यात्रादण्डविधानं; द्वियोनी सन्धिविग्रहौ—एतान् सर्वान् यथावद् अवगच्छसि चानुमन्यसे च?
Verse 68
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।
राघव महाप्राज्ञ! कच्चित्त्वं तत्त्वतः दशपञ्चचतुर्वर्गान्, सप्तवर्गम्, अष्टवर्गं, त्रिवर्गं च; विद्यास्तिस्रः; बुद्ध्या इन्द्रियजयम्; दैवमानुषं षाड्गुण्यम्; कृत्यं विंशतिवर्गं; प्रकृतिमण्डलं; यात्रादण्डविधानं; द्वियोनी सन्धिविग्रहौ—एतान् सर्वान् यथावद् अवगच्छसि चानुमन्यसे च?
Verse 69
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्। कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्॥ यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ। कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे॥
Verse 70
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
महाराज, प्रीतः सन् इदमेव भुङ्क्ष्व यद् वयम् अश्नामः। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः॥
Verse 71
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।
यथोद्दिष्टैः मन्त्रिभिः त्रिभिः चतुर्भिर्वा, कच्चित्त्वं समस्तैर्व्यस्तैश्च मिथः रहसि मन्त्रं मन्त्रयसि, यथा नीति: परीक्षिता रक्षिता च भवेत्?
Verse 72
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।
कच्चित्ते वेदाः सफलाः, कच्चित्ते क्रियाः सफलाः। कच्चित्ते दाराः सफलाः, कच्चित्ते श्रुतं सफलं भवति॥
Verse 73
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।
राघव! कच्चिदेषैव ते बुद्धिः मयोक्ता यथावत्—आयुष्या यशस्या च, धर्मकामार्थसंहिता॥
Verse 74
यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।
तात, यां वृत्तिं पिता नः वर्तते, यां च नः प्रपितामहाः; तामेव शुभां सत्पथगां वृत्तिं त्वं कच्चिद् वर्तसे?
Verse 75
कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।
राघव, कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यम् एक एव न अश्नासि? कच्चिद् आशंसमानेभ्यः मित्रेभ्यः सम्यक् सम्प्रयच्छसि?
Verse 76
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।
राजा तु महामतिः प्रजानां दण्डधरः, धर्मेण यथावत् पालयित्वा कृत्स्नां वसुधाम् अवाप्य; इतश्च्युतः विद्वान् स्वर्गम् उपैति।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-abasing arrival in ascetic form and Rama’s compassionate embrace, followed by Rama’s ethical scrutiny of Bharata’s rule—testing whether governance remains righteous, confidential, and welfare-oriented despite dynastic upheaval.
The upadeśa is that victory and legitimacy rest on dharma-guided administration: guarded counsel, competent appointments, proportional punishment, impartial justice, and protection of livelihoods; a ruler who governs righteously secures both worldly stability and transcendent merit.
Ayodhyā and the wider janapada are mapped through civic-religious and infrastructural markers—caityas, devasthānas, prapās, taṭākas, forts, elephant preserves, and mines—signaling a culturally ordered and materially sustained polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.