Sarga 61
कौसल्याविलापः · Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
अयोध्याकाण्ड
रामे वनं गते कौसल्या तीव्रशोकसमाकुला दशरथं प्रति दीर्घं वाक्यप्रवाहं प्रवर्तयति। सा राम-सीता-लक्ष्मणानां वनवासे दुःखसहिष्णुतां चिन्तयति—सीतायाः कोमलता राजभोगाभ्यस्तता च, वन्याहार-शीतोष्ण-भयङ्करशब्दादि-कष्टानि, तथा लक्ष्मणस्य सेवाव्रतं च स्मरति। ततः दशरथस्य निर्णयम् “अकरुणकर्म” इति निर्दिश्य, स्वबान्धवानां सुखार्हत्वं प्रतिपादयति, भरतस्य राज्यत्यागोऽसम्भव इति च सूचयति। कौसल्या नानोपमान-न्यायैः रामस्य परभुक्तराज्य-अस्वीकारं दर्शयति—श्राद्धे प्रथमं स्वजनभोजनं कृत्वा पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् अन्वेषणमिव, उत्तमब्राह्मणानां पश्चाद्भोजन-अस्वीकार इव, व्याघ्रस्य पराहृतभक्ष्य-अस्वीकार इव, यज्ञद्रव्यस्य पुनरुपयोग-अयोग्यता इव, हृतसारसुरेव नष्टसोमाध्वर इव च। एतेन रामस्य स्वाभिमानं धर्मनिष्ठां च प्रकाशयति—असत्कारं न मर्षयेत्, क्रुद्धः सन् पर्वतानपि विदारयेत्, किन्तु पितृगौरवात् दशरथं हन्तुं नोत्सहेत्। सर्गान्ते स्त्रीधर्माश्रय-न्यायः प्रतिपाद्यते—पतिः पुत्रो ज्ञातयश्च स्त्रियाः आश्रयाः; तथा कौसल्यायाः परित्यक्तत्वबोधः आत्मविनाशभावना च प्रकट्यते।
Shlokas
Verse 1
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥१॥
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे। कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः ।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥२॥
यद्यपि त्रिषु लोकेषु ते महद्यशः प्रथितम्—सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः॥
Verse 3
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥३॥
कथं नरवरश्रेष्ठ, तौ पुत्रौ सीतया सह—सुखसंवृद्धौ दुःखितौ—वने दुःखं सहिष्यतः?॥
Verse 4
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥४॥
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता; कथम् उष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते?
Verse 5
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम् ।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥५॥
भुक्त्वा अशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्; वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते?
Verse 6
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥६॥
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता; कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यति अशोभनम्?
Verse 7
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः ।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः ॥७॥
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः; भुजं परिघसङ्काशम् उपधाय महाबलः?
Verse 8
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम् ।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥८॥
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्; कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्?
Verse 9
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥९॥
वज्रसारमयं नूनं मम हृदयं, नात्र संशयः। तं न पश्यन्त्याः अपि मे हृदयं सहस्रधा न विदीर्यते॥
Verse 10
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥१०॥
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः। निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने॥
Verse 11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते ॥११॥
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति। जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते॥
Verse 12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान् ।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥१२॥
केचित् किल श्राद्धकाले स्वबान्धवान् एव प्रथमं भोजयन्ति। ततः पश्चात् कृतकृत्या इव द्विजर्षभान् समीक्षन्ते॥
Verse 13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥१३॥
तत्र ये गुणवन्तो विद्वांसश्च द्विजातयः, सुरोपमा अपि सन्तः, ते पश्चात् दत्तं नाभिमन्यन्ते—सुधामपि चेत्॥
Verse 14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः ।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥१४॥
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद् भोक्तुं द्विजर्षभाः। प्राज्ञा नाभ्युपयान्ति—यथा वृषभाः शृङ्गच्छेदं न सहन्ते॥
Verse 15
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥१५॥
एवं विशाम्पते, कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं चेत्। ज्येष्ठो वरिष्ठश्च भ्राता तत् किमर्थं न अवमंस्यते॥
Verse 16
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते ॥१६॥
न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रो भोक्तुमभीप्सति। तथैव नरव्याघ्रो रामः परलीढं राज्यं नाभिमन्यते॥
Verse 17
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥१७॥
हविराज्यपुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः। एतानि यातयामानि पुनरध्वरे न योजयन्ति॥
Verse 18
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥१८॥
तथैवात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव। रामो नाभिमन्तुमर्हति नष्टसोममिवाध्वरम्॥
Verse 19
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः ।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः ॥१९॥
न चैषां धर्षणां रामः सङ्गच्छेतात्यमर्षणः। क्रुद्धः शितैः शरैर्मन्दरमपि दारयेत्॥
Verses 20-21
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात् ।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम् ॥२०॥पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते ।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम् ॥२१॥
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्। क्रुद्धः ससोमार्कग्रहगणं ताराविचित्रितं दिवं पातयेदपि, तथापि त्वां न व्यतिवर्तते; शैलशताचितां महीं प्रक्षोभयेद्वा दारयेद्वा॥
Verse 22
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥२२॥
राघवो नैवमेतादृशमसत्कारं मर्षयिष्यति। बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनं न सहते॥
Verse 23
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे ।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥२३॥
महामृधे लोका अपि सर्वे सहिता एतस्य भयं न जनयेयुः। अधर्मे प्रवृत्तेऽस्मिन् लोके धर्मात्मा स धर्मेणैव लोकं धर्मे नियोजयेत्॥
Verse 24
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥२४॥
नन्वसौ महावीर्यो महाभुजः रामः काञ्चनैर्बाणैः युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।
Verse 25
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥२५॥
स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः। स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा॥
Verse 26
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः ।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥२६॥
द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रदृष्टः सनातनः। यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते॥
Verse 27
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥२७॥
राजन्, नार्याः एका एव गतिः पतिः; द्वितीया गतिरात्मजः। तृतीया ज्ञातयः; इह लोके चतुर्थी गतिः न विद्यते॥
Verse 28
तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा निहता त्वया ॥२८॥
तत्र त्वं च एव मे नास्ति, रामः च वनम् आश्रितः। अहं वनं गन्तुं न इच्छामि। सर्वथा त्वया निहता अस्मि।
Verse 29
हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथाऽत्मा सह मन्त्रिभिश्च ।हता सपुत्राऽस्मि हताश्च पौरास्सुत श्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥२९॥
त्वया इदं राज्यं सराष्ट्रं हतम्। तथा आत्मा मन्त्रिभिः सह हतः। अहं सपुत्रा हता, पौराः च हताः। तव पुत्रः भार्या च प्रहृष्टौ स्तः।
Verse 30
इमां गिरं दारुणशब्द संश्रितां निशम्य राजाऽपि मुमोह दुःखितः ।तत स्स शोकं प्रविवेश पार्थिवस्स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदा स्मरन् ॥३०॥
इमां गिरं दारुणशब्दसंश्रितां निशम्य राजा अपि दुःखितः मुमोह। ततः सः पार्थिवः शोकं प्रविवेश, स्वदुष्कृतं च अपि पुनः तदा स्मरन्।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a kingdom obtained through an ethically compromised succession (Rama’s banishment and Bharata’s accession) can be legitimately accepted or restored. Kausalya argues that Rama, by temperament and dharma, will not accept a ‘parabhukta’ (already-enjoyed/tainted) sovereignty, making the political settlement unstable even if the exile term ends.
The discourse frames legitimacy as inseparable from moral provenance: what is ‘used’ or ‘tasted’ in ritual and in polity becomes inappropriate for the highest standards. Through ritual and animal analogies, the Sarga teaches that dharma includes honor-bound refusal of compromised gains, and that filial respect can restrain even overwhelming power.
Culturally, the Sarga foregrounds श्राद्ध and यज्ञ (adhvara) norms—order of feeding, purity hierarchy, and non-reuse of consecrated materials (havis, ajya, purodasha, kusha, yupa, khadira). Geographically, ‘vana’ (forest exile) and mythic-cosmic imagery (Mandara mountain, sun–moon–planets, star-filled sky, mountain-ringed earth) are used as rhetorical landmarks to measure Rama’s power and restraint.
Ask anything about Sarga 61 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
