Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामः रात्रेः शेषभागे शीघ्रं प्रयाति। स दशरथस्य आज्ञां स्मरन् वनवासं केवलं स्थानान्तरं न, किं तु स्वयमेव धारितं धर्मव्रतमिति मनसि निश्चिनोति। प्रभाते शुभायां प्रातःसन्ध्यायां सम्यगुपास्य कोसलसीमान्तं प्राप्य तां च अतिक्रामति; मार्गे ग्राम्यजनानां वचनानि शृणोति, ये दशरथस्य कामवशनिर्णयं कैकेय्याश्च मर्यादाभङ्गं निन्दन्ति—एते जनस्वरा राजकुलस्य बाह्यं नैतिकपरीक्षणमिव भवन्ति। अनन्तरं यात्रावृत्तान्तः विस्तरेण निरूप्यते। रामः पवित्रां वेदाश्रुतिं नदीं तीर्त्वा दक्षिणां दिशं, अगस्त्यसम्बद्धां दिशं प्रति, प्रयाति; दीर्घमार्गे शीतलजलां गोमतीं (पङ्किलतीरां, गोचरैः पशुभिः सेवितां) तीर्त्वा, ततः मयूरहंसनिनादितां स्यन्दिकां च अतिक्रामति। रामः सीतायै मनुना इक्ष्वाकवे दत्तानां विस्तीर्णभूमीनां स्मृतिं दर्शयन् वंशपरम्परायाः सह राजभूगोलं संयोजयति। पुनः पुनः “सूत” इति रथिनं सम्बोधयन् हंसमत्तस्वरेण मधुरं वदति; सरयूतीरस्य कुसुमितकाननानां प्रति प्रत्यागमनस्य कामं प्रकाशयति, तथा राजर्षीणां मृगयाविहारं सुखकरं सन्नपि स्वस्य प्रमुखेच्छा न इति संयमेन क्षात्रसंस्कृतिं समतोलयति।
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्। जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्॥
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
तथैव गच्छतः तस्य शिवा रजनी व्यपायात्; शिवां सन्ध्यामुपास्य स विषयान्तं व्यगाहत्।
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
विकृष्टसीमान्तान् ग्रामान् पुष्पितानि वनानि च पश्यन्, ग्रामसंवासवासिनां मनुष्याणां वचः शृण्वन्, हयोत्तमैः शीघ्रमत्ययौ शनैरिव।
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्। हा नृशंसा अद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी॥ तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते। या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्॥ वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्॥
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
हा नृशंसा अद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी। तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते॥
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्। वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्॥
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी। सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति॥
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
अहो दशरथो राजा स्नेहवर्जित इव स्वसुतं प्रियम्। प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति॥
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
एता वाचो ग्रामसंवासवासिनां मनुष्याणां शृण्वन्। वीरः कोसलेश्वरः कोसलान् अतिययौ॥
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्। उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्॥
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
सुचिरं कालं गत्वा स शीतजलां गोमतीं नदीं गोयुतानूपां सागरङ्गमाम् अतरत्।
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
गोमतीं चातिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः, मयूरहंसाभिरुतां स्यन्दिकां नदीं ततार।
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
स रामो वैदेहीं दर्शयामास महीं स्फीतां राष्ट्रैः परितोऽवृताम्। या पुरा मनुना राज्ञा इक्ष्वाकवे प्रदत्ता॥
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः। हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः॥
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने। मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः॥
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने। रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता॥
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने। काले कृतां तां धन्विनामभिकाङ्क्षितां नरैः॥
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा समालपन्। तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.