Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशे सर्गे राज्याभिषेकविघ्नः कैकेय्या दाशरथेन सह धर्मबद्धप्रतिज्ञारूपेण संवादेन तीव्रतरो भवति। मूर्च्छितं शोकाकुलं च नृपतिं दृष्ट्वा सा वरदानप्रतिज्ञां स्मारयति; यदि स न निर्वर्तयेत् तर्हि आत्मविनाशं करिष्यामीति भीषणं प्रतिजानाति। दाशरथोऽपि इन्द्रस्य सत्यपाशेन बद्धो बलिरिव प्रतिज्ञाबन्धेन शोकबलेन च पीडितः, देहमानसयोः स्थैर्यं न लभते। स नृपो रोषेण कैकेयीं प्रतिषेधति, स्वस्य अन्त्यकर्माणि च मनसि चिन्तयन् तां तथा तस्याः पुत्रं चेतयति—यदि रामाभिषेकं विघ्नयेतां तर्हि मम सलिलक्रियां मा कुरुतामिति। तस्मिन्नन्तरे प्रभातः समुपस्थितः; अभिषेकस्य विधिव्यवस्था प्रवर्तते—वसिष्ठो गुरुः सर्वैः मङ्गलद्रव्यैः सह अन्तःपुरं प्रविशति, अयोध्यापुरी च प्रक्षालितमार्गा पुष्पमालाभिरलङ्कृता चन्दनधूपसुगन्धिता च शोभते। सुमन्त्रः तु अन्तःपुरगतं रहस्यं न जानन् प्रातःप्रबोधवाक्यैः नृपतिं स्तौति; तेन दाशरथस्य शोकः पुनरुदेति। ततः कैकेयी सुमन्त्रं रामं आह्वयितुं प्रेषयति, नृपं तु हर्षोत्कण्ठया निद्राक्लान्तमिव दर्शयित्वा, रामस्य समक्षं वरदानवचनस्य प्रत्यक्षसंघर्षं प्रति कथां नयति।
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
पुत्रशोकेन आर्दितं भुवि पतितं विसंज्ञं विवेष्टमानं सैक्ष्वाकं नृपं दृष्ट्वा पापा स्त्री इदं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
पापं कृत्वेव किमिदं त्वं मम संश्रुत्य संश्रवम्? किमर्थं क्षितितले सन्नः शेषे? राजस्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
धर्मविदो जनाः सत्यं हि परमं धर्मम् इति आहुः; सत्यं आश्रित्य मया त्वं च धर्मे प्रबोधितः॥
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
राजन्, जगतीपतिः शैब्यः संश्रुत्य श्येनाय स्वां तनुं पक्षिणे प्रदाय, गतिमुत्तमाम् जगाम।
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
तथा तेजस्वी अलर्कः वेदपारगे ब्राह्मणे स्वनेत्रे याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्य अविमनाः ददौ।
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
सरितां पतिरपि समुद्रः स्वल्पां मर्यादां सत्यसमन्वितः; सत्यानुरोधात् समये स्वां वेलां नातिवर्तते।
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
सत्यमेकपदं ब्रह्म; सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः। सत्यमेवाक्षया वेदाः; सत्येनैवाप्यते परम्॥
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
यदि धर्मे धृता मतिः, सत्यं समनुवर्तस्व। मम वरः सफलोऽस्तु; वरदो ह्यसि सत्तम॥
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्। प्रव्राजय सुतं रामं; त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्॥
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
ममार्य, एष मम समयः। यदि त्वं न करिष्यसि, तव पुरतः परित्यक्ता सती अहं जीवितं परित्यक्ष्यामि॥
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
एवं कैकेय्या निर्विशङ्कया प्रचोदितो राजा प्रतिज्ञापाशात् मोक्तुं नाशकत्—इन्द्रकृतबन्धनात् बलिरिव॥
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
उद्भ्रान्तहृदयः स विवर्णवदनः अभवत्; धुर्य इव युगचक्रान्तरं परितः परिस्पन्दमानः कम्पितोऽस्थिरो बभूव।
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
विह्वलाभ्यां नेत्राभ्यां नापश्यन्निव भूपतिः; कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ मया धृतः, हे पापे, तं बन्धं त्यजामि; त्वां स्वजं च तव पुत्रं च त्यजामि।
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
प्रयाता रजनी देवि, सूर्यस्योदयनं प्रति; गुरुजनो मां ध्रुवम् अभिषेकं त्वरयिष्यति।
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः; मृतस्य मे रामः सलिलक्रियाम् कारयितव्यो भविष्यति।
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
त्वया सपुत्रया मम प्रेतकाले सलिलक्रिया नैव कर्तव्या; यदि रामाभिषेचनं व्याहन्याः, तदा त्वं सुतसहिताऽपि ममोदकदानं मा कुर्याः।
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
पूर्वं जनं तथासुखं दृष्ट्वा, पुनरपि हतहर्षं निरानन्दं अवाङ्मुखं जनं द्रष्टुं नाहं शक्तोऽस्मि।
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
तस्य महात्मनः भूमिपस्य तां तथा ब्रुवतः, चन्द्रनक्षत्रशालिनी पुण्या शर्वरी प्रभातां गता।
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
ततः पापसमाचारा वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता कैकेयी पार्थिवं पुनः परुषं वाक्यमुवाच।
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
किमिदं भाषसे राजन् विषरुजोपमं वाक्यम्। आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि॥
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्। निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि॥
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः। राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्॥
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना। ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्॥
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते॥ वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम्॥
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते॥ वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम्॥
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्, विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम् अपश्यत्।
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्, महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम् अपश्यत्।
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
चन्दनागरुधूपैः सर्वतः सुवासितां, पुरन्दरपुरोपमां तां पुरीं समतिक्रम्य सः अग्रे जगाम॥
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ददर्श अन्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्। पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्॥ यज्ञविद्भिः सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः॥
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
तदन्तःपुरम् आसाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्। वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च॥
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्। द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्॥
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
तं सूतपुत्रं विशारदं प्रति महातेजा वसिष्ठोऽब्रवीत्— “क्षिप्रं गत्वा नृपतेः मम इह आगमनं निवेदय।”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
अत्र गङ्गोदकपूर्णा घटाः, सागरतोयानि काञ्चनभाजनानि च; अभिषेकाय औदुम्बरं भद्रपीठं समानीतम्। सर्वबीजानि गन्धाः नानारत्नानि च; क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः। अष्टौ रुचिराः कन्याः, मत्तो वरवारणश्च; चतुरश्वयुक्तो रथः श्रीमान्, निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। नरसंयुक्तं वाहनं, शशिसन्निभं छत्रं; श्वेते वालव्यजने, हिरण्मयो भृङ्गारुः। हेमदामपिनद्धः पाण्डुरो वृषः ककुद्मान्; केसरी चतुर्दंष्ट्रो महाबलः हरिश्रेष्ठः। सिंहासनं व्याघ्रतनुः, समिद्धो हुताशनः; सर्ववादित्रसङ्घाः, अलङ्कृताः स्त्रियो वेश्याश्च। आचार्याः ब्राह्मणाः गावः, पुण्याश्च मृगपक्षिणः; पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह। एते चान्ये च बहवः प्रियंवदाः पार्थिवैः सह— रामस्याभिषेकाय समवस्थिताः।
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
औदुम्बरमयं भद्रपीठमभिषेकाय समानीतम्। सर्वबीजानि गन्धद्रव्याणि नानारत्नानि च समाहृतानि।।
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः। अष्टौ च रुचिराः कन्याः मत्तश्च वरवारणः समानीतः।।
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
चतुरश्वयुक्तो रथः श्रीमान् सिद्धः, निस्त्रिंशो धनुरुत्तमं च। नरसंयुक्तं वाहनं, शशिसन्निभं छत्रं च समुपस्थितम्।।
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
श्वेते वालव्यजने द्वे, हिरण्मयो भृङ्गारुश्च। हेमदामपिनद्धः पाण्डुरः ककुद्मान् वृषोऽपि समानीतः।।
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
केसरी चतुर्दंष्ट्रः, हरिश्रेष्ठो महाबलश्च समुपस्थितः। सिंहासनं व्याघ्रतनुः, समिद्धश्च हुताशनः सिद्धाः।।
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
सर्वविधवादित्रसङ्घाश्च, वेश्याश्चालङ्कृताः स्त्रियश्च; आचार्याः ब्राह्मणाश्च गावश्च, पुण्याश्च मृगपक्षिणश्च समागताः।
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह, एते चान्ये च बहवः प्रियंवदाः नीयमानाः; अभिषेकाय रामस्य पार्थिवैः सह तिष्ठन्ति।
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
त्वरयस्व महाराज, यथा समुदितेऽहनि पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
इति तस्य महात्मनः वचः श्रुत्वा, सूतपुत्रः सुमन्त्रः नृपतिशार्दूलं स्तुवन् निवेशनं प्रविवेश।
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
तं तु पूर्वमेव आगतं वृद्धं द्वारस्थितं राजसम्मतं सुमन्त्रं राज्ञः प्रियचिकीर्षवो द्वारपालाः प्रतिबोद्धुं न शेकुः।
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
स राज्ञः समीपमुपगम्य तस्य तामवस्थां नाज्ञासीद्, परमतुष्टिकरैर्वाग्भिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
ततः सूतः सुमन्त्रः यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने प्रविश्य प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतीपतिं तुष्टाव।
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
यथा तेजस्वी सागरो भास्करोदये नन्दति, तथा प्रीतेन मनसा स्वभावतः आनन्दघनः सुमन्त्रः प्रीतोऽभवत्।
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
अस्यां तु वेलायां मातलिरिन्द्रमभितुष्टाव, स सर्वान् दानवान् अजयत्; तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
यथा अद्य वेदाः सहाङ्गविद्याः आत्मभुवं विभुं ब्रह्माणं बोधयन्ति, तथा अहं त्वामपि बोधयामि।
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
यथा आदित्यः सह चन्द्रेण अद्य भूतधरां शुभां पृथिवीं बोधयति, तथा अहं त्वां बोधयामि।
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः, वपुषा विराजमानो मेरोरिव दिवाकरः।
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
हे काकुत्स्थ, सोमसूर्यौ शिववैश्रवणौ अपि, वरुणोऽग्निरिन्द्रश्च ते विजयम् प्रदिशन्तु।
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
गता भगवती रात्रिः; तव यत् कर्तव्यं तदिदानीं कृतं कृत्यम्॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल, कुरु कार्यमनन्तरम्। रामस्याभिषेकस्य समग्रं साधनं सिद्धम्॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
पौरजनपदैर्नैगमैश्च कृताञ्जलिभिः स्थितम्। वशिष्ठोऽपि भगवान् ब्राह्मणैः सह तत्र तिष्ठति॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम्। अपाला इव पशवोऽनायका इव सेना व्याकुला भवेत्॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
यथा चन्द्रं विना रात्रिः, यथा गावो विना वृषम्। एवं राष्ट्रं भवेत् शून्यं यत्र राजा न दृश्यते॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
इति तस्यार्थवतः सान्त्वपूर्वमिव वचः श्रुत्वा स महीपतिः पुनरेव शोकेनाभ्यकीर्यत।
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
ततः स धर्मात्मा श्रीमान् राजा सुतं प्रति सन्नहर्षः शोकरक्तेक्षणः तं सूतं समन्त्रमुद्वीक्ष्यावाच— “वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
सुमन्त्रः करुणं वचः श्रुत्वा दीनं च पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित् तस्माद्देशादपाक्रमत्।
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
यदा महीपतिः दैन्याद् स्वयं वक्तुं न शशाक, तदा मन्त्रज्ञा कैकेयी सुमन्त्रं प्रत्युवाच।
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
हे सुमन्त्र, राजा रामाभिषेकहर्षसमुत्सुकः रजनीं प्रजागरपरिश्रान्तः सन्, इदानीं निद्राया वशमुपेयिवान्।
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
तस्मात् सूत, त्वरितं गच्छ; यशस्विनं राजपुत्रं रामम् इहानय। भद्रं ते; अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
स हृदयेन कल्याणं मन्यमानः ननन्द; राजशासनात् सम्प्रीत्या त्वरितो निर्जगाम च।
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
तया त्वरितं चोदितः सुमन्त्रः चिन्तयामास—व्यक्तं धर्मवित् रामोऽभिषेकार्थम् इह आगमिष्यति।
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
इति सूतः मतिं कृत्वा महता हर्षेण आवृतः; महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया निर्जगाम।
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
सुमन्त्रः शुभादन्तःपुरात् सागरह्रदसङ्काशात् निष्क्रम्य जनसम्बाधं द्वारमग्रतः ददर्श।
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
ततः सः सहसा पुरस्ताद् विनिर्गत्य द्वारमुपेत्य विलोकयन्, तत्र महीपतीन् तथा नानाविधान् महाधनान् पौरान् पूर्वमेवोपस्थितान् द्वारमुपेत्य स्थितान् ददर्श।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.