Sarga 78

Verse 1

अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

अथ यात्रां समीहन्तं शोकसन्तप्तं भरतं प्रति, लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्न इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 2

गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः।स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्।।।।

गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः। स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्॥

Verse 3

बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम्।।।।

बलवान् वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ। किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम्॥

Verse 4

पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ।उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः।।।।

पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ। उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः॥

Verse 5

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे।प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता।।।।

इति शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे तथा सम्भाषमाणे, तदा प्राग्द्वारे सर्वाभरणभूषिता कुब्जा मन्थरा समुपतस्थे।

Verse 6

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती।विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता।।।।

सा चन्दनसारेण लिप्ता राजवस्त्राणि बिभ्रती, विविधैः तैस्तैः भूषणैश्च नानाविधं विभूषिता बभूव।

Verse 7

मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी।।।।

चित्रैर्मेखलादामभिः अन्यैश्च शुभभूषणैः बहुभिर्बद्धा, रज्जुबद्धेव वानरी सा बभासे।

Verse 8

तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम्।गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन्।।।।

तां तदा समीक्ष्य द्वारस्थाः पापकारिणीं अकरुणां कुब्जां सुभृशं गृहीत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयन्।

Verse 9

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता।सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति।।।।

यस्याः कृते रामो वने वर्तते, वः पिता च न्यस्तदेहः; एषा सा पापा नृशंसा—अस्याः विषये यथामति कुरु।

Verse 10

शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः।अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः।।।।

तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नो भृशदुःखितः, धृतव्रतः सन् अन्तःपुरचरान् सर्वान् इत्युवाच।

Verse 11

तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः।यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम्।।।।

यया मे भ्रातॄणां तथा पितुः तीव्रं दुःखम् उत्पादितम्, सा नृशंसकर्मणः फलम् एव अश्नुताम्।

Verse 12

एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता।गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्।।।।

एवम् उक्त्वा तेनाशु सखीजनसमावृतां कुब्जां बलवत् गृहीता; सा तद्गृहम् अनादयत्।

Verse 13

तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः।क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः।।।।

ततः सुभृशसन्तप्तः तस्याः सर्वः सखीजनः; क्रुद्धं शत्रुघ्नम् आज्ञाय सर्वशो विपलायत।

Verse 14

आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः।यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति।।।।

तस्याः सर्वः सखीजनः कृत्स्नशः आमन्त्रयत— ‘यथाऽयं समुपक्रान्तः, निश्शेषान् नः करिष्यति’ इति।

Verse 15

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः।।।।

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां यशस्विनीम्। कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः॥

Verse 16

स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः।विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले।।।।

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः। विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले॥

Verse 17

तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः।चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत।।।।

तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः। चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत॥

Verse 18

तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्।अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा।।।।

तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्। अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा॥

Verse 19

स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः।कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः।।।।

स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः। कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः॥

Verse 20

तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता।शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता।।।।

तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता। शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता॥

Verse 21

तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति।।।।

तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्। अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति॥

Verse 22

हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्।यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम्।।।।

अहं पापां दुष्टचारिणीं कैकेयीं हन्याम्; किन्तु यदि धार्मिको रामो मां ‘मातृघातकः’ इति नासूयेत्।

Verse 23

इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः।त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्।।।।

इमामपि कुब्जां हतां यदि राघवो जानाति, धर्मात्मा स ध्रुवं त्वां मां च नाभिभाषिष्यते।

Verse 24

भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम्।।।।

भरतस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नः रोषात् न्यवर्तत, ततः मन्थरां मुमोच च।

Verse 25

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह।निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च।।।।

सा मन्थरा कैकेय्याः पादमूले निपपात; निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च।

Verse 26

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्।।।।

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञामार्तरूपां कुब्जां समीक्ष्य भरतस्य माता। शनैः समाश्वासयत्, क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्॥