Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् · Bharata’s Ominous Dream
अयोध्याकाण्ड
अयोध्यायां दूतानां आगमनसमये भरतः प्रभाते दुःस्वप्नेन व्याकुलो भवति। स्वप्ने स पितरं दशरथं मलिनेषु स्थानेषु अशुभकर्मसु च पश्यति—पर्वतात् पतित्वा गोमयकर्दमे निमग्नं, तैले प्लवमानं तैलं पिबन्तं, तिलौदनं भुञ्जानं, पुनः पुनः शिरसा तैले निमज्जन्तं देहं च लेपितम्। ततः प्रकृतिराज्ययोर्विपर्याससूचकानि निमित्तानि दृश्यन्ते—समुद्रः शुष्यति, चन्द्रः पतति, पृथिवी तमसा छाद्यते, राजगजस्य दन्तः भग्नः, अग्निः सहसा निर्वाप्यते, भूमिः विदीर्यते, वृक्षाः शुष्यन्ति, धूम्राः पर्वताः भग्नरूपाः। अनन्तरं राजा कृष्णवस्त्रधारी लोहमये आसने उपविष्टः श्यामाभिः स्त्रीभिः परिहास्यते; पुनश्च रक्तमाल्यरक्तानुलेपनः दक्षिणां दिशं गर्दभयुक्तरथेन शीघ्रं याति, अन्ते रक्तवस्त्रधारिण्या विकृतया राक्षस्या आकृष्यते। भरतः एतत् मरणनिमित्तं मन्यते; स्वस्य वा रामस्य वा राज्ञो वा लक्ष्मणस्य वा विषये भयमापद्यते, तथा च स्वप्नशास्त्रनियमं स्मरति—गर्दभयुक्तयानारोहणं शीघ्रं चिताधूमदर्शनस्य सूचकं भवति इति। सुहृदः गीतनृत्यनाट्यहास्यैः तं विनोदयितुं यतन्ते, किन्तु भरतः कण्ठशोषेण, भग्नस्वरेण, कृशवदनेन, अकारणेन आत्मग्लान्या च पीड्यते; स्वप्ने राज्ञः “अविज्ञेय” दर्शनात् भयमेव तस्य हृदये वर्धते।
Shlokas
Verse 1
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् ।भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः ॥१॥
यस्यां रात्रौ ते दूताः तां पुरीं प्रविशन्ति स्म, तस्यामेव रात्रौ भरतेनापि अयमप्रियः स्वप्नः दृष्टः।
Verse 2
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् ।पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ॥२॥
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं, तं स्वप्नमप्रियम् दृष्ट्वा, राजाधिराजस्य पुत्रः सुभृशं पर्यतप्यत्॥
Verse 3
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः ।आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः ॥३॥
तं शोकसन्तप्तं विज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः। तस्य आयासं विनेष्यन्तः सभायां नानाकथाः चक्रिरे॥
Verse 4
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे ।नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च ॥४॥
शान्त्यर्थं केचिद्वादयन्ति, अपरे लासयन्ति च। अपरे नाटकान्याहुः, हास्यानि विविधानि च॥
Verse 5
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः ।गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः ॥५॥
स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रियवादिभिः। गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः॥
Verse 6
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् ।सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे ॥६॥
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्। सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे॥
Verse 7
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह ।श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम् ॥७॥
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह। शृणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्॥
Verse 8
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम् ।पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे ॥८॥
स्वप्नेऽहं पितरं ददर्शं मलिनं मुक्तमूर्धजम्। अद्रिशिखरात् पतन्तं कलुषे गोमयह्रदे॥
Verse 9
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे ।पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः ॥९॥
तस्मिन्गोमयह्रदे स प्लवमानो मया दृष्टः। अञ्जलिना तैलं पिबन् मुहुर्मुहुः हसन्नपि॥
Verse 10
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः ।तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत ॥१०॥
ततः स तिलौदनं भुञ्जानं पश्यामि; पुनः पुनरधश्शिराः सन्, तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः, तैलमेवान्वगाहत।
Verses 11-13
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि ।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम् ॥११॥औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम् ।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम् ॥१२॥अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान् ।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान् ॥१३॥
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च भुवि पतितं पश्यामि; जगतीं च तमसेव समावृताम् उपरुद्धाम्। औपवाह्यनागस्य विषाणं शकलीकृतं, ज्वलितं जातवेदसं सहसा संशान्तं च पश्यामि। पृथिवीं चावतीर्णां, विविधान् द्रुमान् शुष्कान्, पर्वतान् च विध्वस्तान् सधूमान् अहं पश्यामि।
Verse 14
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम् ।प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥१४॥
कार्ष्णायसे पीठे राजानं निषण्णं कृष्णवाससं च पश्यामि; कृष्णपिङ्गलाः प्रमदाः तं राजानं प्रहसन्ति स्म।
Verse 15
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः ।रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः ॥१५॥
धर्मात्मा स राजा त्वरमाणो रक्तमाल्यानुलेपनः, खरयुक्तेन रथेन दक्षिणामुखः प्रयात इति मया दृष्टम्।
Verse 16
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी ।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना ॥१६॥
रक्तवासिनी विकृतानना राक्षसी प्रमदा राजानं प्रहसन्तीव, तं प्रकर्षन्ती मया दृष्टा।
Verse 17
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम् ।अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥१७॥
एवमेव मया दृष्टा सा रात्रौ भयावहा स्वप्नदर्शना। अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणो वा नूनं मरिष्यति॥
Verse 18
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि ।अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते ॥१८॥
यः कश्चिन्नरः स्वप्ने स्वरयुक्तेन यानेन याति, अचिरात्तस्य चितायां धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते—एष निमित्तलक्षणः॥
Verse 19
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये ।शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः ॥१९॥
एतन्निमित्तेनाहं दीनः, तव वचः सम्यक् प्रतिपूजयितुं न शक्नोमि। मे कण्ठ इव शुष्यति, मनश्च मे न स्वस्थमिव॥
Verse 20
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारये ।भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम ।जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम् ॥२०॥
न पश्यामि भयस्थानं, तथापि भयं केवलं उपधारये। मे स्वरयोगो भ्रष्टः, मम छाया चोपहता; आत्मानं जुगुप्सन्निव पश्यामि, कारणं च न पश्यामि॥
Verse 21
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा ।भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम् ॥२१॥
इमां दुस्स्वप्नगतिं नानारूपामपूर्ववितर्किताम्। राजानमचिन्त्यदर्शनं विचिन्त्य मे हृदयान्न महद्भयं याति॥
Inside Sarga 69
Voices in this sarga
- Bharata
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and moral: Bharata must process foreboding signs without clear evidence, while remaining responsible in speech and conduct; he fears imminent death within the royal family and struggles to respond appropriately to companions and circumstance.
The chapter emphasizes the epic’s moral psychology: fear can arise without visible cause, and omens function as narrative instruments linking inner apprehension to public catastrophe; companionship may console, yet dharma requires steadiness when signs suggest impermanence and loss.
Ayodhyā and the sabhā (assembly) frame the social setting, while dream-landmarks—adriśikhara (mountain peak), gomaya-hrada (cow-dung pool), citā (funeral pyre), and the southward direction—encode cultural notions of impurity, death-portents, and inauspicious transit.
Ask anything about Sarga 69 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
