Sarga 108
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे भरतं शोकसन्तप्तं सान्त्वयतः श्रीरामस्य समीपे महर्षिसदृशो ब्राह्मणो जाबालिः उपसृत्य वचनं प्रवर्तयति। स तु लौकिकप्रायं, तीक्ष्णं च युक्तिवादं प्रयुञ्जानः बन्धुत्वस्य स्थैर्यं प्रश्नयति—“एक एव जायते, एक एव म्रियते” इति; पितृमातृगृहादिषु स्नेहं च क्षणिकनिवासवत् निरूप्य, पितृराज्यत्यागं दुःखकण्टकमार्गमिव मन्यते। अतः स रामं शीघ्रं समुत्थाय समृद्धामयोध्यां प्रतिनिवर्तितुं, राज्याभिषेकं गृह्णातुं, राजधर्मान् भोगांश्च अनुभवितुं च प्रेरयति; अयोध्यां च स्वामिनं प्रतीक्षमाणामिव वर्णयति। ततः स युक्तिवादं तीव्रयन् पितृयज्ञादीन्—अष्टकाः श्राद्धादीन्—निष्फलानिव प्रतिपादयति, केचन धर्मशास्त्रविधयश्च दानानुकूल्यं जनानां वश्यतां च साधयितुं लोकव्यवहारार्थं प्रवर्तिताः इति संशयमुत्पादयति। अन्ते स प्रत्यक्षस्यैव प्रधानतां, परोक्षस्य तु गौणतां प्रतिपाद्य, भरतेन समर्पितं राज्यं स्वीकर्तुं रामं पुनः पुनः प्रार्थयति—एतद् बुद्धिमतां लोकस्य सम्मतं, समाजस्य च आदर्शभूतं भविष्यतीति।
Shlokas
Verse 1
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः।उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः।।।।
भरतं शोकसन्तप्तमाश्वासयन्तं धर्मज्ञं रामं प्रति जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः। धर्ममार्गात् पराङ्मुखं वचनमिदमुवाच॥
Verse 2
साधु राघव माऽभूत्ते बुध्दिरेवं निरर्थिका।प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विनः।।।।
साधु राघव, मा ते बुद्धिरेवं निरर्थिका भूत्वा प्रवर्तताम्। आर्यबुद्धेर्मनस्विनः प्राकृतनरस्येव चिन्ता न युज्यते॥
Verse 3
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित्।यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति।।।।
कः कस्य पुरुषो बन्धुः? किमाप्यं कस्य केनचित्? यतः जन्तुरेको जायते, एक एव नश्यति॥
Verse 4
तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः।उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित्।।।।
तस्माद् राम, माता पिता चेति यः नरः सज्जते, स उन्मत्त इव ज्ञेयः; न हि कश्चित् कस्यचित्॥
Verse 5
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्।उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि।।।।एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु।अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः।।।।
यथा ग्रामान्तरं गच्छन् कश्चिन्नरः क्वचिद्वसति, तमावासं त्यक्त्वा परेऽहनि प्रतिष्ठते। एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु च—अवासमात्रम्। काकुत्स्थ, नात्र सज्जन्ते सज्जनाः॥
Verse 6
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्।उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि।।2.108.5।।एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु।अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः।।2.108.6।।
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्। भरतेन प्रसादितः त्वं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व॥
Verse 7
पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम।आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम्।।।।
पैतृकं राज्यं परित्यज्य, नरोत्तम, त्वं न युक्तोऽसि। दुःखदं विषमं च बहुकण्टकं कापथं न समाश्रयितुम्॥
Verse 8
समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय।एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते।।।।
समृद्धायामयोध्यायां गत्वा त्वमात्मानमभिषेचय। एकवेणीधरा पतिव्रतेव नगरी त्वां स्वामिनं सम्प्रतीक्षते॥
Verse 9
राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज।विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे।।।।
पार्थिवात्मज, अयोध्यायां महार्हान् राजभोगान् अनुभवन् विहर। त्रिविष्टपे शक्र इव त्वं रमस्व॥
Verse 10
न ते कश्चिद्धशरथ स्त्वं च तस्य न कश्चन।अन्यो राजा त्वमन्य स्तस्मात्कुरु यदुच्यते।।।।
दशरथो न ते कश्चित्, त्वं च तस्य न कश्चन। अन्यो राजा त्वमन्यस्तस्मात् कुरु यदुच्यते॥
Verse 11
बीजमात्रं पिता जन्तो श्शुक्लं रुधिरमेव च।संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत्।।।।
बीजमात्रः पिता जन्तोः शुक्लं रुधिरमेव च। ऋतौ मातरि संयुक्तं तस्मादिह नरस्य जन्म॥
Verse 12
गत स्स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै।प्रवृततिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे।।।।
गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै। एषा मर्त्यानां प्रवृत्तिस्त्वं तु मिथ्या विहन्यसे॥
Verse 13
अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तांछोचामि नेतरान्।ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे।।।।
अर्थधर्मपरान् ये ये तान् तान् शोचामि नेतरान्। ते हि दुःखमिह प्राप्य प्रेत्यापि विनाशं ययुः॥
Verse 14
अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः।अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति।।।।
अष्टकाकर्मणि पितृदेवताभावं मन्यमानाः प्रजाः प्रवृत्ताः। अन्नस्य व्ययमुपद्रवं च पश्य; मृतः किमेव भुञ्जीत, किमशिष्यति॥
Verse 15
यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति।दद्यात्प्रवसत श्श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत्।।।।
यदि हि भुक्तमिहान्येन अन्नं देहमन्यस्य गच्छेत्। प्रवसतः पुरुषस्य श्राद्धं दद्यात्—तत् न तस्य पथ्यशनं भवेत्॥
Verse 16
दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः।यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज।।।।
दानप्रवर्तनार्थं ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः। ‘यजस्व, देहि, दीक्षस्व, तपस्तप्यस्व, सन्त्यज’ इत्यादयः॥
Verse 17
स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते।प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु।।।।
‘परं नास्ति’ इति एव, महामते, बुद्धिं कुरु। यत् प्रत्यक्षं तत् आस्थित्वा, परोक्षं पृष्ठतः कुरु॥
Verse 18
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्।राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः।।।।
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्। भरतेन प्रसादितः त्वं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma should continue exile-oriented renunciation or accept Bharata’s offer and assume the kingdom; Jābāli argues that abandoning the patrimonial throne is an unwise, painful path and urges immediate coronation in Ayodhyā.
Jābāli advances a perception-centered ethic—privileging pratyakṣa (the evident) and dismissing parokṣa (the unseen), including skepticism toward post-mortem ritual efficacy—thereby staging a sharp contrast with dharma-grounded kingship ideals that the broader epic upholds.
Ayodhyā is foregrounded as the awaiting capital and symbol of legitimate sovereignty; culturally, the sarga references aṣṭakā and śrāddha rites for ancestors, using them as focal points in a debate on ritual meaning and social practice.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.