Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे दशमे सर्गे रामाभिषेकस्य समीपवर्तिनि महोत्सवे मनोवैधुर्यं च राजगृहस्य विधिविच्छेदश्च प्रकटो भवति। मन्थरायाः कुटिलप्रेरणया कैकेयी दुष्टनिश्चयं कृत्वा भूषणमाल्यादीनि त्यक्त्वा क्रोधागारं प्रविश्य भूमौ शयाना तिष्ठति। सा किन्नरीव, छिन्नलतेव, पतिताप्सर इव चोपमाभिः वर्ण्यते—करुणारसयुक्ता, धर्मविरुद्धभावसूचिका च। दशरथोऽभिषेकाज्ञां दत्त्वा तस्य लोकप्रसिद्धिं श्रुत्वा कैकेय्याः सुसज्जितं अन्तःपुरं प्रविशति। तत्र पक्षिगीतवाद्यनिनादैः, उपवनैः, दन्तिहेमरजतासनादिभिः, नानाभोज्योपहारैश्च विस्तरेण राजभवनशोभा निरूप्यते; किन्तु शय्यायां देवी न दृश्यते। द्वारपालः कथयति—सा क्रोधागारं गतैव इति। राजा स्नेहसान्त्वनाभिलाषी शनैः शनैः विषादमापद्यते; क्रोधागारे तां विरूपशयनस्थितां दृष्ट्वा स्पृशति, आलिङ्गति, पृच्छति च—किं शप्तासि, किं परिभूता, किम् अभयमिच्छसि इति। वैद्योपस्थापनं, दण्डपुरस्कारौ, राज्याधिकारप्रदानं च सर्वं प्रतिजानन् तस्या भयशमनं याचते। अथ कैकेयी तस्य वश्यतां ज्ञात्वा अप्रियम् अभ्यर्थनं वक्तुं सज्जा भवति, हर्षोत्सवं धर्मसंकटं कर्तुं दबावं च वर्धयितुम् आरभते।
Shlokas
Verse 1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।।।
यदा पापया कुब्जया देवी भृशं विदर्शिता, तदा सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी शयिता।
Verse 2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।।।
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी; मन्थरायै शनैः सर्वम् आचचक्षे विचक्षणा।
Verse 3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।।।मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
सा दीना मन्थरावाक्यमोहिता निश्चयं कृत्वा, नागकन्येव दीर्घमुष्णं निश्वस्य; भामिनी मुहूर्तं आत्मसुखावहं मार्गं चिन्तयामास।
Verse 4
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।।।बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्। बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा॥
Verse 5
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।।।संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्। अबला भूमौ संविवेश, मुखे भृकुटीं निवेश्य॥
Verse 6
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।।।अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
ततः कैकेय्या चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च। अपविद्धानि तानि सर्वाणि भूमिं प्रपेदिरे॥
Verse 7
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।।।अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
तया अपविद्धानि तानि माल्यान्याभरणानि च। वसुधां अशोभयन्, यथा नभो नक्षत्राणि॥
Verse 8
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।।।एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा। एकवेणीं दृढं बद्ध्वा, गतसत्त्वेव किन्नरी॥
Verse 9
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।।।उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
महाराजः राघवस्याभिषेकं विधाय आज्ञां दत्त्वा, उपस्थिता जनान् अनुज्ञाप्य, स्वनिवेशनं प्रविवेश।
Verse 10
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।।।प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
अद्य रामाभिषेकः प्रसिद्ध इति ज्ञात्वा, वशी राजा प्रियाख्यानार्थं प्रियार्हां प्रति अन्तःपुरं विवेश।
Verse 11
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
महायशाः स राजा कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहं प्रविवेश; राहुयुक्ते पाण्डुराभ्रावृते आकाशे निशाकर इव।
Verse 12
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतं, वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः, दन्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्, दन्तरजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैर्भक्ष्यैश्च विविधैरपि, महार्हाभरणैर्भूषितं त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्, न ददर्श प्रियां कैकेयीं शयनोत्तमे।
Verse 13
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतं, वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः, दन्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्, दन्तरजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैर्भक्ष्यैश्च विविधैरपि, महार्हाभरणैर्भूषितं त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्, न ददर्श प्रियां कैकेयीं शयनोत्तमे।
Verse 14
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतं, वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः, दन्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्, दन्तरजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैर्भक्ष्यैश्च विविधैरपि, महार्हाभरणैर्भूषितं त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्, न ददर्श प्रियां कैकेयीं शयनोत्तमे।
Verse 15
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतं, वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः, दन्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्, दन्तरजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैर्भक्ष्यैश्च विविधैरपि, महार्हाभरणैर्भूषितं त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्, न ददर्श प्रियां कैकेयीं शयनोत्तमे।
Verse 16
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतं, वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः, दन्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्, दन्तरजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैर्भक्ष्यैश्च विविधैरपि, महार्हाभरणैर्भूषितं त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्, न ददर्श प्रियां कैकेयीं शयनोत्तमे।
Verse 17
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।।।अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः, दयितां भार्यामपश्यन् पप्रच्छ विषसाद च।
Verse 18
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।।।न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत्; न च राजा कदाचन शून्यं गृहं प्रविवेश।
Verse 19
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।।।यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत्; यथा पूर्वम्, अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
Verse 20
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।।।देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः—देव, देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
Verse 21
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।।।विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः; विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।
Verse 22
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।।।प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
तत्र स जगतीपतिः तां भूमौ पतितां शयानाम्, स्वपदवीमननुरूपां दृष्ट्वा, दुःखाग्निना प्रतप्त इव बभूव।
Verse 23
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।।।
स वृद्धो नृपतिः, अपापः, प्राणेभ्योपि गरीयसीं तरुणीं भार्यां पापसङ्कल्पामपि धरणीतले पतितां ददर्श—लतामिव विनिष्कृत्तां, देवतामिव च्युतां, किन्नरीमिव निर्धूतां, अप्सरसमिव स्वर्गाच्च्युतां, मायामिव परिभ्रष्टां, हरिणीमिव संयताम्।
Verse 24
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
स वृद्धो नृपतिः, अपापः, प्राणेभ्योपि गरीयसीं तरुणीं भार्यां पापसङ्कल्पामपि धरणीतले पतितां ददर्श—लतामिव विनिष्कृत्तां, देवतामिव च्युताम्।
Verse 25
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
सा तस्य दृष्टौ किन्नरीमिव निर्धूता, स्वर्गाच्च्युतामप्सरसमिव, परिभ्रष्टां मायामिव, संयतां हरिणीमिव च बभास; तेन स नृपतिः करुणया व्याकुलोऽभवत्।
Verse 26
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।।।
यथा वने मृगयुणा दिग्धेन शरेण विद्धां करेणुं महागजः स्नेहात् परिमृशति, तथा स नृपतिः स्नेहात् तां मृदु परिममर्श।
Verse 27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।
सः भयाकुलमानसोऽपि कामवशात् पाणिभ्यां कमलपत्राक्षीं स्वभार्यां परिमृश्य, तां वनितामिदं वचनमुवाच।
Verse 28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।।।यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
देवि, मयि संश्रितं तव क्रोधं नाहं प्रजानामि। केनाभिशप्तासि, केन वा विमानितासि, यत् कल्याणि मम दुःखाय पांसुषु शेषे।
Verse 29
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।।।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
कल्याणचेतसि मयि सति त्वं किमर्थं भूमौ शेषे? भूतोपहतचित्तेव मम चित्तं प्रमाथयन्ती।
Verse 30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।।।सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
मे कुशला वैद्याः सन्ति सर्वशोऽभितुष्टाः; ते त्वां सुखितां करिष्यन्ति। भामिनि, व्याधिं ब्रूहि।
Verse 31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।।।कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्। कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्॥
Verse 32
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।।।
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्। अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः॥
Verse 33
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्। अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः॥
Verse 34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।।।
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः। न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे॥
Verse 35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।।।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि। बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि। करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे॥
Verse 36
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।।।
यावद् आवर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा। प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः॥
Verse 37
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
यावद् आवर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा। प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः॥
Verse 38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।।।
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्। ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत् त्वं मनसेच्छसि॥
Verse 39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने। तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्। तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्॥
Verse 40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।।।परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
तथोक्ता सा समाश्वस्ता, वक्तुकामा तदप्रियम्। भूयोऽपि भर्तारं पीडयितुं तदा प्रववृते॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Kaikeyī’s deliberate adoption of the krōdhāgāra protest—discarding royal adornments and refusing normal conjugal reception—to compel the king’s compliance. Ethically, it frames a coercive negotiation that exploits Daśaratha’s affection and vow-bound kingship, preparing the ground for demands that will conflict with public duty and familial justice.
The chapter illustrates how unchecked desire and manipulative counsel can subvert discernment in governance. Daśaratha’s escalating offers—medicine, punishment, reward, even life—show the vulnerability of power when guided by attachment rather than clear dharmic deliberation, warning that authority without self-mastery becomes easy to steer.
Culturally, the sarga highlights the Ayodhyā antaḥpura and the krōdhāgāra as courtly institutions, along with the coronation (abhiṣeka) apparatus implied by readiness, music, attendants, and luxury provisioning. The palace inventory (gardens, champaka-aśoka, pools, galleries, precious furnishings) functions as a ‘digital map’ of elite ritual space contrasted against the queen’s floor-bound protest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.