Sarga 8
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डेऽस्मिन् अष्टमे सर्गे मन्थरा कैकेयीं प्रति दृढयुक्त्या राघवस्य युवराज्याभिषेकं कैकेय्याः भरतस्य च महद्भयहेतुमिव निरूपयति। सा दत्तं भूषणं भूमौ निक्षिप्य राजसभायाः सौहार्द-परम्परां भित्त्वा प्रशमनं निरस्य, नीत्युपदेशस्य आरम्भं करोति। कैकेय्याः हर्षं ‘शोकसागर’ इति रूपकेण पुनःपुनः परिवर्त्य, उत्सवमपि भाविनाशस्य लक्षणमिव दर्शयति। सा राजकीयां सिद्धान्तकथां स्थापयति—राज्याधिकारः रामे एव स्थिरो भविष्यति, ततः तस्य पुत्रे; भरतः तु पराङ्मुखीकृतो भविष्यति, द्वयोः सह राज्यविभागः च व्यवस्थया न शक्य इति। ततः कौसल्यायाः दास्यं कैकेय्याः, भरतस्य वञ्चना, निर्वासनं वा विनाशो वा इति भीषणान् परिणामान् प्रकल्प्य, पक्षबलं च निर्दिशति—लक्ष्मणः रामपक्षे, शत्रुघ्नः भरतपक्षे; सन्निकर्षः एव रक्षणं, विरोधः च विपत्तिमिति। कैकेयी तु आरम्भे रामस्य गुणान्—धर्मज्ञत्वं, दमं, कृतज्ञतां, सत्यवादित्वं—प्रशंसन्ती मन्थराभयवचनं न गृह्णाति। तदा मन्थरा पुनरपि तीक्ष्णतरैः अपमान-पूर्वकविपत्तिवाक्यैः चेतयति। एवं सर्गः भावनायाः नीतौ रूपान्तरणस्य दृष्टान्तं दत्त्वा, वरद्वययाचनायाः तथा अभिषेक-योजनाविपर्ययस्य भूमिं सज्जीकरोति।
Shlokas
Verse 1
मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।
मन्थरा तु ताम् अभ्यसूयया तदाभरणं उत्सृज्य, कोपदुःखसमन्विता इदं वाक्यम् उवाच॥
Verse 2
हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।
बालिशे, अस्थाने किमिदं हर्षं कृतवत्यसि? शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं न अवबुध्यसे।
Verse 3
मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।
देवि, दुःखार्दिता सती मनसा त्वां प्रहसामि। यत् शोचितव्ये त्वं हृष्टाऽसि, इदं महद् व्यसनं प्राप्य॥
Verse 4
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।
शोचामि ते दुर्मतिं; का हि प्राज्ञा प्रहृष्येत्। अरेः सपत्न्याः पुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागतम्॥
Verse 5
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्। तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि; भीतात् हि भयं जायते॥
Verse 6
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः। शत्रुघ्नोऽपि तथा भरतं, यथा काकुत्स्थं लक्ष्मणः॥
Verse 7
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि। राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः॥
Verse 8
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः। भयात् प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्॥
Verse 9
सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।
सुभगा खलु कौशल्या, यस्याः पुत्रोऽद्याभिषेक्ष्यते। श्वः पुष्यनक्षत्रे द्विजोत्तमैर्महता यौवराज्येनाभिषेकं प्राप्स्यति॥
Verse 10
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्। कौसल्याम् उपस्थास्यसि दासीव त्वं कृताञ्जलिः॥
Verse 11
एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।
एवं चेत् त्वं सहास्माभिः तस्याः प्रेष्या भविष्यसि। पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति॥
Verse 12
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामपक्षस्य योषितः। भरतक्षये तु स्नुषास्तेऽप्रहृष्टा भविष्यन्ति॥
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां वदन्तीं मन्थरां ततः। रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह॥
Verse 14
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः। रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति॥
Verse 15
भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।
भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति। सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्॥
Verse 16
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः॥
Verse 17
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।
मन्थरे, त्वं तु अभ्युदयं प्राप्ता, अद्यापि समृद्ध्यां वर्तसे; भविष्यति च कल्याणे—किमर्थं त्वं परितप्यसे?
Verse 18
यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।
यथा मे भरतो मान्यः, तथा भूयोऽपि राघवः; कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सः माम् अनुशुश्रूषते हि।
Verse 19
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।
राज्यं यदि हि रामस्य, भरतस्यापि तत् तदा; राघवः स्वात्मवत् भ्रातॄन् मन्यते हि।
Verse 20
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता; दीर्घम् उष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्।
Verse 21
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।
अनर्थदर्शिनी त्वं मौर्ख्यादात्मानं न अवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे दुःखसागरे मज्जन्ती पुरतः पतितमनर्थं न पश्यसि॥
Verse 22
भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।
भविता राघवो राजा, राघवस्यानु यः सुतः। राजवंशात्तु कैकेयि भरतः परिहास्यते॥
Verse 23
न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।
न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि। स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहान् अनयो भवेत्॥
Verse 24
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः। स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि॥
Verse 25
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति। अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले॥
Verse 26
साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।
साऽहं तव हितार्थमेव समुपागता; त्वं तु मां न अवबुध्यसे। सपत्न्याः वृद्धिकाले यत् मे देयं, तदेव दातुमिच्छसि॥
Verse 27
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।
रामो ध्रुवं भरतं, अकण्टकं राज्यं प्राप्य, देशान्तरं नयिता; अथवा लोकान्तरमपि प्रेषयिष्यति॥
Verse 28
बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।
बाल एव भरतो मातुल्यं त्वया नीतः। सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि॥
Verse 29
भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।
भरतस्यानुवशः शत्रुघ्नोऽपि समं गतः। लक्ष्मणो यथा रामं, तथाऽसौ भरतं गतः॥
Verse 30
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।
श्रूयते हि—वनवासिभिः कश्चिद् द्रुमः छेत्तव्य इति निश्चितः; स तु सन्निकर्षे जाताभिर् इषीकाभिः परमोद्भयात् मोचित इति।
Verse 31
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।
सौमित्रिः रामं गोपायति, राघवोऽपि लक्ष्मणं गोपायति; अश्विनोरिव तयोः सौभ्रात्रं लोकेषु विश्रुतम्।
Verse 32
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चिदपि करिष्यति; भरते तु रामः पापं कुर्यादिति न संशयः।
Verse 33
तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।
तस्माद् राजगृहादेव ते सुतो वनं गच्छतु; एतदेव मे रोचते, तवापि भृशं हितं च।
Verse 34
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति, यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।
Verse 35
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।
स ते सुखोपचितो बालो भरतः रामस्य सहजो रिपुः। समृद्धस्य वशे नष्टार्थः स कथं जीविष्यति॥
Verse 36
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।
अरण्ये सिंहेनाभिद्रुतं गजयूथपमिव, रामेणाभिभूयमानं भरतं त्रातुमर्हसि॥
Verse 37
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।
दर्पात् पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया निराकृता राममाता ते सपत्नी; सा कथं वैरं न शातयेत्॥
Verse 38
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्। तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि॥
Verse 39
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति। अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Mantharā’s rejection of Kaikeyī’s gift (discarding the ornament) followed by an ethical-political reframing: whether Kaikeyī should treat Rāma’s coronation as a shared family good or as a threat requiring defensive action for Bharata’s future.
The sarga demonstrates how virtues and intentions can be overridden by fear-driven narratives: persuasive speech can convert private emotion into public policy, and dharma-discourse (praising Rāma’s qualities) may fail when security, status, and rivalry dominate decision-making.
Cultural markers include the Puṣya nakṣatra timing for coronation, the reference to Rājagṛha as Bharata’s maternal-uncle residence, and illustrative tradition through the Iśīkā-grass analogy and the Aśvins simile for ideal brotherhood.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.