Sarga 1
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य प्रथमसर्गे भरतः शत्रुघ्नसहितः मातुलगृहं प्रस्थितः। तत्र स्नेहपूर्णया सत्कारपरया आतिथ्येन तौ निवसतः, वृद्धं पितरं दशरथं स्मरन्तौ मनसा चिन्तयतः। अनन्तरं कथानकं रामस्य धर्ममयगुणसमुच्चयमुपवर्णयति—उपद्रवेऽपि प्रशान्तता, कृतज्ञता, सत्यवचनता, वृद्धब्राह्मणगुरुषु भक्तिः, दया, दमः, विवेकः, तथा शास्त्रार्थयुद्धविद्यासु पारङ्गतता। पृथिवीसदृशी क्षमा, बृहस्पतिसदृशी बुद्धिः, इन्द्रसदृशं पराक्रमश्च इति उपमानैः सर्गः रामं प्रजाहितैषिणं, प्रजाभिरभिनन्दितं, राज्यभारवहनयोग्यं च दर्शयति। एतान् गुणान् निरीक्ष्य, स्वस्य जरा-लक्षणानि च अशुभ-निमित्तानि च अनुभूय, राजा दशरथो मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा रामं युवराजं कर्तुं निश्चिनोति। ततः स देशाधिपतीन् नगरश्रेष्ठांश्च सभां समाहूय, देवराज इव देवैः परिवृतः, राज्याभिषेकस्य प्रयोजनं सार्वजनिकं कर्तुं राजसभां प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ। शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः॥
Verse 2
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः। मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः॥
Verse 3
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।
तत्रापि निवसन्तौ तौ यथाकामं तर्प्यमाणौ। वीरौ भ्रातरौ स्मरतां नित्यं वृद्धं दशरथं नृपम्।।
Verse 4
राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।
राजाऽपि महातेजाः दशरथः प्रोषितौ सुतौ स्मरामास—भरतं शत्रुघ्नं च, उभौ महेन्द्रवरुणोपमौ।
Verse 5
सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।
सर्वेऽपि तस्य चत्वारः पुत्राः पुरुषर्षभाः सममेव प्रियाः आसन्—स्वशरीरसमुत्पन्ना इव चत्वारो बाहवः।
Verse 6
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।
तेषामपि मध्ये महातेजाः रामः पितुः रतिकरः अभवत्; स्वयम्भूरिव भूतानां स गुणैः सर्वोत्कृष्टः बभूव।
Verse 7
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।
देवैः रावणवधार्थिभिः अर्थितः सनातनः विष्णुः मानुषे लोके एव जज्ञे।
Verse 8
कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।
अमिततेजसा तेन पुत्रेण कौशल्या शुशुभे; यथा देवानां वरेण वज्रपाणिना अदितिः।
Verse 9
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।
स हि रूपोपपन्नः वीर्यवान् अनसूयकश्च; गुणैः दशरथोपमः, भूमौ अनुपमः सूनुः बभूव।
Verse 10
स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।
स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते। उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते॥
Verse 11
कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।
कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया॥
Verse 12
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि॥
Verse 13
बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।
बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वमेवाभिभाषिता, प्रियंवदः; वीर्यवानपि स्वमहावीर्येण न कदाचिद् विस्मितोऽभवत्॥
Verse 14
नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।
न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। प्रजाभिरनुरक्तश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जयत्॥
Verse 15
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः॥
Verse 16
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते। परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः मन्यते॥
Verse 17
नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।
नाऽश्रेयसि रतो विद्वान् न विरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा॥
Verse 18
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः॥
Verse 19
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः॥
Verse 20
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः॥
Verse 21
कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।
कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः। वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः॥
Verse 22
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान्। लोके समयाचारविधौ कृतकल्पो विशारदः॥
Verse 23
निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।
निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्। अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्॥
Verse 24
दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।
दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः। निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्॥
Verse 25
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः। यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः॥
Verse 26
सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।
सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च। आयकर्मण्युपायज्ञः सन्दृष्टव्ययकर्मवित्॥
Verse 27
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु व्यामिश्रकेषु च विद्यापथेṣu प्राप्तवान्। अर्थं धर्मं च सम्यग् उपसंगृह्य पश्चात् सुखतन्त्रे प्रवृत्तोऽपि न कदाचन आलस्यवान्।।
Verse 28
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।
वैहारिकाणां शिल्पानां सम्यग् विज्ञाता, अर्थविभागस्य च तत्त्ववित्। वारणवाजिनाम् आरोहे विनये च युक्तः सुसमाहितः।।
Verse 29
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।
धनुर्वेदविदां मध्ये लोके श्रेष्ठः, अतिरथ इति सम्मतः। अभियाने प्रहारे च समर्थः, सेनानयेषु च विशारदः।।
Verse 30
अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।
सङ्ग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः अप्रधृष्यः। अनसूयः जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी; भूतानां न चावमन्ता, न च कालवशानुगः।।
Verse 31
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। वसुधेव क्षमागुणैः त्रिषु लोकेषु सम्मतः॥ बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येण शचीपतेरिव॥
Verse 32
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः॥
Verse 33
तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।
तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्। लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी॥
Verse 34
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः॥
Verse 35
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः। प्रीतिरियं कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति॥
Verse 36
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।
एषा ह्यस्य परा प्रीतिः हृदि संपरिवर्तते—कदा नामाहं प्रियं सुतम् अभिषिक्तं द्रक्ष्यामि?
Verse 37
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्॥
Verse 38
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः॥
Verse 39
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्॥
Verse 40
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
इति तं नृपश्रेष्ठं विविधैः शिष्टैः परिमेयातीतैः, अन्यपार्थिवदुर्लभैः लोकोत्तरैश्च शुभगुणैः समन्वितं समीक्ष्य; महाराजः सचिवैः सह सम्यक् निश्चित्य तमेव युवराजपदे मनसा निश्चयमकरोत्।
Verse 41
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
इति तं नृपश्रेष्ठं विविधैः शिष्टैः परिमेयातीतैः, अन्यपार्थिवदुर्लभैः लोकोत्तरैश्च शुभगुणैः समन्वितं समीक्ष्य; महाराजः सचिवैः सह सम्यक् निश्चित्य तमेव युवराजपदे मनसा निश्चयमकरोत्।
Verse 42
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।
ततः स मेधावी नृपः दिवि अन्तरिक्षे भूमौ च घोरम् उत्पातजं भयम् अवलोकयामास; आत्मनः शरीरे च जराम् उपलक्षयामास।
Verse 43
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।
अथ पूर्णचन्द्राननस्य महात्मनः रामस्य लोके सम्प्रियत्वं बुबुधे; तेन आत्मनः शोकः अपनीयते इति मनसा चिन्तयामास।
Verse 44
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।
आत्मनः प्रजानां च श्रेयसे, प्रियेण च, प्राप्तकालेन इति ज्ञात्वा धर्मात्मा नृपः भक्त्या त्वरितवान्।
Verse 45
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।
नानानगरवास्तव्यान् पृथग् जानपदान् अपि, मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतीन् समानिनाय।
Verse 46
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।
न तु नराधिपः केकयराजानं जनकं वा त्वरया समाह्वयामास; तौ तु पश्चादेव प्रियमिदं वृत्तान्तं श्रोष्यतः।
Verse 47
तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।
तान् यथार्हं वेश्मनानाभरणैश्च प्रतिपूजितान्, स्वयमलङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ददर्श।
Verse 48
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।
अथ तस्मिन् परबलार्दने नृपतौ उपविष्टे, ततः शेषा लोकसम्मता राजानः प्रविविशुः।
Verse 49
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु, नियता नृपाः राजानमेवाभिमुखाः निषेदुः।
Verse 50
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः, पुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः उपोपविष्टैः, नृपतिर्वृतो बभौ—सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s determination—after ministerial consultation—to designate Rāma as yuvarāja, framed as an ethical-political choice driven by public welfare, dynastic duty, and the king’s awareness of aging and ominous portents.
The sarga teaches that legitimate rule is grounded in character: serenity under insult, truthfulness, compassion, disciplined strength, and discernment in reward and punishment. Governance is presented as moral competence made publicly visible, not merely hereditary entitlement.
Culturally, the chapter highlights the yuvarāja institution, ministerial deliberation, and the royal sabhā with protocol seating and hospitality for summoned rulers and citizens. Geographically, it points to Bharata’s journey to his maternal uncle’s domain (Kekaya-associated tradition) and the Ayodhyā court as the administrative center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.