Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
अयोध्याकाण्ड
चित्रकूटस्य तपोवनमध्ये भरतस्य प्रस्थिते रामः तपस्विनां मध्ये महद् वैषम्यं ददर्श—सन्त्रासं, चौर्यदृष्टिं, मन्दमन्त्रपरामर्शं च। स्वस्य वा लक्ष्मणस्य वा सीतायाः वा कश्चिदपराधोऽत्राश्रमशान्तिं व्याहन्यादिति शङ्कमानः स विनयेन कुलपतिं पप्रच्छ। वृद्धो मुनिः सीतायाः शीलं निर्दोषमिति निश्चयेन प्रत्यवदत्, रामस्य सन्निधानेन राक्षसानां वैरं तीव्रतरं जातमिति च कारणं न्यवेदयत्। तपस्विनः कथयामासुः—राक्षसाः विकृतरूपाणि धृत्वा तपस्विनोऽभिद्रवन्ति, हन्युः, यज्ञोपकरणानि च विकिरन्ति; स्रुवादीन् पात्राणि चापहृत्य क्षिपन्ति, पावकं जलेन निर्वापयन्ति, कलशान् भिन्दन्ति। जनस्थानसमीपे वसन् खरः रावणभ्राता तपस्विनां विनाशे प्रसिद्धः, रामं च न सहिष्यतीति ते न्यवेदयन्। ततः मुनिगणः निश्चिन्त्य—अत्र वासः तपस्विनां राजदम्पत्योश्च भयावह इति—निकटस्थे फलसमृद्धे वने पुरातनं शरणं गन्तुं व्यवसायत्, रामं च सह गन्तुम् आमन्त्रयामास। रामः वाक्यैः तान् निवारयितुं न शशाक; किञ्चिद्दूरं यावत् तान् अन्वगच्छत्, प्रणम्य अनुज्ञां चोपदेशं च गृहित्वा पुनः स्वपुण्याश्रमं प्रत्यागात्, तेषु गतेष्वपि धैर्येण स्थितः।
Also named
In this sarga
People
Places
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥१॥
भरते प्रतिप्रयाते, तपोवने वसन् रामः तपस्विनां सोद्वेगम् अथौत्सुक्यं च लक्षयामास।
Verse 2
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥२॥
चित्रकूटस्य पुरस्तात् तत्र तापसाश्रमे, रामम् आश्रित्य निरताः उत्सुकान् तान् मुनीन् रामोऽलक्षयत्।
Verse 3
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥३॥
तपस्विनो रामं नयनैः सशङ्कैः ब्रुकुटीभिश्च निर्दिश्य, शनैः शनैरन्योन्यमुपजल्पन्तः परस्परं रहसि कथाः चक्रुः।
Verse 4
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥४॥
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामः स्वहृदि शङ्कितः; ततः कृताञ्जलिः सन् कुलपतिमृषिं प्रति इदं वचनमुवाच।
Verse 5
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥५॥
भगवन्, मयि किमपि पूर्ववृत्ते विकृतं दृश्यते वा, येन तपस्विनोऽमी विक्रियन्ते व्यथिताः स्युः?
Verse 6
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥६॥
अथवा मेऽवरजः लक्ष्मणः प्रमादात् किञ्चित् अचरद् वा, यदृषिभिर्दृष्टं स्वात्मनः अननुरूपमिव?
Verse 7
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि ।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥७॥
कच्चित् सीता मयि शुश्रूषमाणा शुश्रूषणपरा च, प्रमदायाः उचितां वृत्तिं यथायुक्तं न वर्तते?
Verse 8
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥८॥
अथ स तपस्वी जरया वृद्धः तपसा च क्षीणः, वेपमान इव, भूतदयापरं रामं प्रति वचनमुवाच।
Verse 9
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥९॥
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा, तात, वैदेह्याः तपस्विषु विशेषतः चलनं भवेत्?
Verse 10
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥१०॥
त्वन्निमित्तमेवैतत् तापसानां प्रतिवर्तते; रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः परस्परं कथाः कथयन्ति।
Verses 11-12
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥११॥धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥१२॥
हे तात, अत्र रावणस्य अवरजः खरः नाम राक्षसः जनस्थाने निकेतनं करोति। सः धृष्टः जितकाशी नृशंसः पुरुषादकः अवलिप्तः पापः च अस्ति। सः जनस्थाने तापसान् सर्वान् उत्पाट्य त्वां न मृष्यते।
Verse 13
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥१३॥
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे। तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्॥
Verse 14
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥१४॥
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि। नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः॥
Verse 15
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् ।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥१५॥
अप्रशस्तैशुचिभिः साधनैः सम्प्रयोज्य च तापसान्। प्रतिध्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः॥
Verse 16
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥१६॥
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च। रमन्ते तापसान् तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः॥
Verse 17
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा ।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥१७॥
हवनस्य समुपस्थिते काले ते दुष्टाः स्रुग्भाण्डानि अपक्षिपन्ति, अग्निं वारिणा स्निञ्चन्ति, कलशांश्च प्रमध्नन्ति।
Verse 18
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥१८॥
तैर्दुरात्मभिरामृष्टान् आश्रमान् प्रजिहासवो मुनयः, अन्यदेशगमनाय अद्य मां चोदयन्ति।
Verse 19
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥१९॥
राम, ते दुष्टाः पुरा एव तपस्विषु शारीराम् उपहिंसां दर्शयन्ति; अतः वयं इमम् आश्रमं त्यक्ष्यामः।
Verse 20
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥२०॥
इतः अविदूरात् बहुमूलफलम् चित्रं वनम् अस्ति; अहं सगणः पुनः पुराणाश्रममेव श्रयिष्ये।
Verse 21
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥२१॥
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते। सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते॥
Verse 22
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥२२॥
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव। समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते॥
Verse 23
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् ।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥२३॥
इत्युक्तवन्तं तं राम राजपुत्रस्तपस्विनम्। न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्॥
Verse 24
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥२४॥
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्। स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह॥
Verse 25
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥२५॥
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात् कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्। सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे॥
Verse 26
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः ।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥२६॥
ऋषिविरहितमाश्रमं स प्रभुः राघवः क्षणमपि न जहौ; सततं च राघवमनुगता धृतगुणाः तपसाश्चार्षचरिताः।
Inside Sarga 116
Core principles
- Āśrama-dharma (protection of ascetic life and ritual order)
- Rāja-dharma (the kṣatriya’s protective responsibility)
- Ahimsa vs. rakṣa (non-violence ideal contrasted with necessary protection)
- Social ecology of exile (forest communities and security)
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma’s continued residence—though personally dharmic—indirectly endangers vulnerable ascetics by attracting rākṣasa aggression. The action pivot is the ascetics’ decision to relocate and their invitation to Rāma to leave with them, framing security as a communal ethical responsibility.
The dialogue teaches that dharma is relational and context-sensitive: personal virtue must be evaluated alongside its effects on dependents and host communities. It also underscores ritual order (yajña) as a civilizational good whose disruption signals moral disorder requiring protective response.
Citrakūṭa and its tapas-āśrama serve as the immediate setting, while Janasthāna is introduced as a nearby rākṣasa-dominated zone associated with Khara. Culturally, the sarga foregrounds yajña infrastructure—agni, srug-bhāṇḍa, and kalaśa—as key markers of hermitage life targeted by hostile forces.
Ask anything about Sarga 116 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
