Sarga 96
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
अयोध्याकाण्ड
चित्रकूटे रामः सीतां मन्दाकिन्याः पर्वतनद्याः सौन्दर्यं दर्शयति। गृह्यकर्मविधिना सहोपविष्टः स तया सह पक्तमांसं निवेदयामास; तदा वनजीवनस्य शान्तिः प्रसन्ना बभूव। अथ सहसा नभःस्पृशती धूलिरुत्थिता, महाशब्दश्च समजायत; तेन गजयूथपाः मृगाश्चान्ये वनचराः त्रस्ताः। रामः लक्ष्मणं प्रति—राज्ञो मृगयायाः सम्भवो वा, महाव्यालस्यापि भयङ्करः प्रसङ्गो वेति—सन्देहं निवेद्य, दुर्गमत्वेऽपि शीघ्रं यथार्थं परीक्ष्य ज्ञातुमादेशयत्। लक्ष्मणः पुष्पितं शालवृक्षमारुह्य दिगन्तान् निरीक्ष्य, रथाश्वगजपत्तिभिः पताकाभिश्च समलङ्कृतं महाबलं ददर्श। स त्वरितं सावधानतां वदन्—अग्निं शमयितुं, सीतां गुहायां निहितुं, धनुः सज्यं कृत्वा बाणान् सज्जान् स्थापयितुं, कवचं धारयितुं च—उपदिदेश। रामेण पृष्टे ‘कस्यैतत् बलम्’ इति, लक्ष्मणः क्रोधदीप्त इव, रथध्वजे कोविदारचिह्नं दृष्ट्वा, भरतस्यैव राज्यैकाधिकारार्थं शत्रुवत् आगमनमिति विपरीतं मन्यते। अयं सर्गः शान्तं वनवासजीवनं सहसा राजकीयसैन्यभीत्या संयोज्य, निरीक्षणस्य, संयमक्रोधयोः, अपूर्णज्ञानात् कर्मणि धर्मसङ्कटस्य च महत्त्वं प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम्।निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन्।।2.96.1।।
तां तथा गिरिनिम्नगां दर्शयित्वा मैथिलीम्, रामः गिरिप्रस्थे निषसाद, सीतां मांसेन छन्दयन्।
Verse 2
इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना।एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः।।2.96.2।।
इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना— इत्येवं सीतया सह धर्मात्मा राघवस्तत्रोपविष्टोऽब्रवीत्॥
Verse 3
तथा तत्राऽसतस्तस्य भरतस्यौपयायिनः।सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ।।2.96.3।।
तत्रोपविष्टे रामे भरतस्योपयायिनः। सैन्यरेणुश्च शब्दश्च सहसा प्रादुरास्तां नभस्पृशौ॥
Verse 4
एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता श्शब्देन महता ततः।अर्दिता यूथपा मत्ता स्सयूथा दुद्रुवुर्दिशः।।2.96.4।।
एतस्मिन्नन्तरे महता शब्देन त्रस्ताः, अर्दिताः मत्ता यूथपाः सयूथाः दिशो दुद्रुवुः।
Verse 5
स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः।तां श्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत।।2.96.5।।
स राघवः सैन्यसमुद्धूतं तं शब्दं शुश्राव, सर्वांश्च तान् विप्रद्रुतान् यूथपान् अन्ववैक्षत।
Verse 6
तांश्च विद्रुवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम्।उवाच राम स्सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।।2.96.6।।
तान् विद्रुतान् दृष्ट्वा तं च निस्वनं श्रुत्वा, रामः दीप्ततेजसं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच।
Verse 7
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया।भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः।।2.96.7।।
हन्त लक्ष्मण, पश्येह—सुमित्रा त्वया सुप्रजास्ति; भीमस्तनितगम्भीरः तुमुलः स्वनः श्रूयते।
Verse 8
गजयूथानि वाऽरण्ये महिषा वा महावने।वित्रासिता मृगा स्सिंहै स्सहसा प्रद्रुता दिशः।।2.96.8।।
अरण्ये गजयूथानि वा महावने महिषा वा; सिंहैर्वित्रासिता मृगाः सहसा दिशः प्रद्रुताः।
Verse 9
राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने।अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि।।2.96.9।।
राजा वा राजपुत्रो वा वने मृगयामटति; अन्यद्वा किञ्चित् श्वापदं—सौमित्रे, ज्ञातुमर्हसि।
Verse 10
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण।सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरात् ज्ञातुमर्हसि।।2.96.10।।
सुदुश्चरः खल्वयं गिरिः पक्षिणामपि, लक्ष्मण। सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरादेव ज्ञातुमर्हसि॥
Verse 11
स लक्ष्मण स्सन्त्वरित स्सालमारुह्य पुष्पितम्।प्रेक्षमाणो दिश स्सर्वाः पूर्वां दिशमुदैक्षत।।2.96.11।।
अथ लक्ष्मणः सन्त्वरितः पुष्पितं सालमारुह्य, सर्वा दिशः प्रेक्षमाणः पूर्वां दिशमुदैक्षत॥
Verse 12
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्।रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः।।2.96.12।।
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्। रथाश्वगजसम्बाधां योधैः संयुक्तां पदातिभिः॥
Verse 13
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्।शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत्।।2.96.13।।
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्। सेनां रामाय शशंस, वचनं चेदमब्रवीत्॥
Verse 14
अग्निं संशमयत्वार्य स्सीता च भजतां गुहाम्।सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा।।2.96.14।।
आर्य, अग्निं संशमय; सीता च गुहां भजताम्। चापं सज्यं कुरुष्व, शरान् कवचं च समादधस्व॥
Verse 15
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह।अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम्।।2.96.15।।
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह। अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे, कस्येमां मन्यसे चमूम्॥
Verse 16
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा।।2.96.16।।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा॥
Verse 17
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्।आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतस्सुतः।।2.96.17।।
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्। आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतस्सुतः॥
Verse 18
एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते।विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे।।2.96.18।।
एष वै सुमहाञ्छ्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते। विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे॥
Verse 19
असौ हि सुमहास्कन्धो विटपी च महाद्रुमः।विराजते महासैन्ये कोविदारध्वजो रथे।।2.96.19।।
असौ हि सुमहास्कन्धो बहुविटपः महाद्रुमः। महासैन्यस्य मध्ये रथे कोविदारध्वजो विराजते॥
Verse 20
भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान्।एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः।।2.96.20।।
एते शीघ्रगान् अश्वानारुह्य यथाकामं विचरन्ति। एते च संहृष्टाः सादिनो गजानारुह्य भ्राजन्ति॥
Verse 21
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहै।अथवेहैव तिष्ठाव स्सन्नद्धावुद्यतायुधौ।।2.96.21।।
आवां गृहीतधनुषौ, हे वीर, इमं गिरिं श्रयावहै। अथवा इहैव तिष्ठावः सन्नद्धौ उद्यतायुधौ॥
Verse 22
अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे।अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत्।।2.96.22।।त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा।
अपि नौ रणे कोविदारध्वजः वशमागच्छेत्। अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा॥
Verse 23
यन्निमित्तं भवान्राज्याच्छ्युतो राघव शाश्वतात्।।2.96.23।।सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे।
यस्य निमित्तेन त्वं राघव शाश्वतात् राज्यात् च्युतः, स एवायं भरतो वीरः शत्रुरिव समुपस्थितः। मम तु स वध्य एव, नान्यथा।
Verse 24
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव।पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते।।2.96.24।।
राघव, भरतवधे दोषं न पश्यामि। पूर्वं यः अपकारं कृतवान्, तं हत्वा न हि अधर्मेण युज्यते।
Verse 25
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव।एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम्।।2.96.25।।
राघव, भरतः पूर्वापकारी त्यक्तधर्मश्च। एतस्मिन् निहते त्वं कृत्स्नां वसुन्धरां अनुशाधि।
Verse 26
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका।मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम्।।2.96.26।।
अद्य मया संख्ये पुत्रं हतं कैकेयी राज्यकामुका पश्येत्, सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमं दृष्ट्वेव।
Verse 27
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम्।कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम्।।2.96.27।।
कैकेयीं च सानुबन्धां सबान्धवां वधिष्यामि, येनाद्य महता कलुषेण मेदिनी परिमुच्यताम्।
Verse 28
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद।मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम्।।2.96.28।।
अद्य मानद, एतं दीर्घकालं संयतं क्रोधं मया सहोढमसत्कारं च शत्रुसैन्येषु मोक्ष्यामि—शुष्ककक्षेष्विव हुताशनम्।
Verse 29
अद्यैतच्छित्रकूटस्य काननं निशितै श्शरैः।छिन्दञ्चत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम्।।2.96.29।।
अद्य निशितैः शरैः शत्रुशरीराणि छित्त्वा चित्रकूटस्यैतत्काननं शोणितोक्षितं करिष्यामि।
Verse 30
शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा।श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया।।2.96.30।।
शरैर्निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरान् तुरगान् तथा; निहतान् नरांश्च मया श्वापदाः परिकर्षन्तु।
Verse 31
शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने।ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः।।2.96.31।।
अस्मिन् महावने शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मि; ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि, न संशयः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to treat the approaching force as an enemy and preemptively strike or to verify facts first; Lakṣmaṇa advocates immediate martial readiness and assumes hostility, while Rāma insists on careful identification—an ethical test of action under uncertainty.
The sarga warns that fear and anger can distort inference: prudent leaders prioritize accurate knowledge (yathātattvam jñātum) before violence, while still maintaining protective preparedness—balancing kṣānti (restraint) with rakṣā (defense).
Citrakūṭa and the Mandākinī river frame the exile’s sacred landscape; culturally, the Agnihotra fire and the instruction to secure Sītā in a cave reflect household-ritual continuity and protective protocol within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.