Sarga 56

Verse 1

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः।।।।

रात्र्यां व्यतीतायाम्, अनन्तरं सुप्तं लक्ष्मणं रघुनन्दनः रामः शनैः प्रबोधयामास।

Verse 2

सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप।।।।

सौमित्रे, शृणु वन्यानां पक्षिणां वल्गु-व्याहरतां मधुरं स्वनम्। परन्तप, सम्प्रति प्रस्थानस्य कालः; वयं प्रस्थितुमर्हामः॥

Verse 3

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।

स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः। जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्॥

Verse 4

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम्।पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः।।।।

ततः सर्वे उत्थाय नद्याः शिवं जलं स्पृष्ट्वा, ऋषिणा आदिष्टं चित्रकूटस्य पन्थानं तं ययुः॥

Verse 5

ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह।सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

ततः काले सम्प्रस्थितो रामः सौमित्रिणा सह। कमलपत्राक्षीं सीताम् इदं वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 6

आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये।।।।

आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान्। स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरात्यये॥

Verse 7

पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान्।फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्।।।।

पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैरनुपसेवितान्। फलपत्रैरवनतान्—नूनं वयं अत्र जीवितुं शक्ष्यामः॥

Verse 8

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे।।।।

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण। मधूनि मधुकारीभिः सम्भृतानि नगे नगे॥

Verse 9

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे।।।।

एष क्रोशति नत्यूहः तं शिखी प्रतिकूजति। रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे॥

Verse 10

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम्।चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।।।।

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितं प्रवृद्धशिखरं गिरिं—इमं चित्रकूटं पश्य।

Verse 11

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने।।।।

समभूमितले रम्ये बहुभिर्द्रुमैरावृते पुण्ये चित्रकूटस्य कानने, तात, वयं रंस्यामहे।

Verse 12

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम्।।।।

ततः तौ सीतया सह पादचारेण गच्छन्तौ, रम्यं मनोरमं चित्रकूटं शैलम् आसदतुः।

Verse 13

तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम्।।।।

तं पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्। बहुमूलफलं रम्यं सरसोदकसम्पन्नं रामोऽब्रवीत् पुनः॥

Verse 14

मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे।।।।

मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः। बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे॥

Verse 15

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये।अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि।।।।

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिन् शिलोच्चये। अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि॥

Verse 16

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्।।।।

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। अभिगम्याश्रमं सर्वे वाल्मीकिमभिवादयन्॥

Verse 17

तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च।।।।

तान् महर्षिः प्रमुदितो धर्मवित् पूजयामास। स्वागतमिति निवेद्य च “आस्यताम्” इति चोवाच॥

Verse 18

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः।।।।

ततो महाबाहुः लक्ष्मणाग्रजः प्रभुः यथान्यायम् ऋषये आत्मानं सन्निवेद्य लक्ष्मणं प्रति अब्रवीत्॥

Verse 19

लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च।कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः।।।।

लक्ष्मण, दारूणि दृढानि वराणि च आनय। सौम्य, अवसथं कुरुष्व; मे मनोऽत्र वासेऽभिरतम्॥

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान्।आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः।।।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः विविधान् द्रुमान् आजहार। ततः अरिन्दमः पर्णशालां चक्रे॥

Verse 21

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम्।शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

तां निष्ठितां बद्धकटां सुदर्शनां दृष्ट्वा रामः। शुश्रूषमाणम् एकाग्रं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 22

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः।।।।

ऐणेयं मांसमाहृत्य वयं शालां यक्ष्यामहे। सौमित्रे, चिरनिवासाय वास्तुशमनं कर्तव्यम्॥

Verse 23

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर।।।।

लक्ष्मण, शुभेक्षण, मृगं हत्वा क्षिप्रमिह आनय। शास्त्रदृष्टो विधिर्हि कर्तव्यः—धर्मं अनुस्मर॥

Verse 24

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्।।।।

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा। यथोक्तं स चकाराथ रामः पुनरब्रवीत्॥

Verse 25

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्।।।।

ऐणेयं मांसमेतत् त्वं श्रपयस्व, सौम्य। वयं शालां यक्ष्यामहे; त्वर—मुहूर्तोऽयं ध्रुवो दिवसोऽप्ययम्॥

Verse 26

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान्।अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि।।।।

अथ प्रतापवान् लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा। सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि तदाहुतिं चिक्षेप॥

Verse 27

तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।लक्ष्मण: पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्।।।।

तं तु पक्वं सम्यक् परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्। लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रं राघवमिदं वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 28

अयं सर्व: समस्ताग्ङ: श्रृत: कृष्णमृगो मया।देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि।।।।

अयं समस्ताङ्गः कृष्णमृगः मया सम्यक् श्रुतः। देवतां देवसङ्काश यजस्व, कुशलो ह्यसि॥

Verse 29

राम: स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः।सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान्।।।।

रामः स्नात्वा नियतः गुणवान् जप्यकोविदः। सङ्ग्रहेण चकार सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान्॥

Verse 30

इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः।बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः।।।।

इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथं शुचिः। बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः॥

Verse 31

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।।।

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च। वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्॥

Verse 32

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2.56.31।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।2.56.32।।

जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि। पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम्॥

Verse 33

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः।।।।

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च। आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः॥

Verse 34

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि।अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः।।।।तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया।तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ।।।।

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि। अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः॥

Verse 35

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।2.56.36।।

तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया। तदा विविशतुश्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ॥

Verse 36

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।।।

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोहरां यथोचिते देशे सुकृतां निवाताम्। सर्वे समेता निविशन्ति तत्र वासाय, यथा देवगणाः सुधर्मां सभाम्॥

Verse 37

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः।।।।

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते। वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः॥

Verse 38

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात्।।।।

अतिसुरम्यं चित्रकूटं तथा सुतीर्थां माल्यवतीं नदीं च आसाद्य, मृगपक्षिसेविते देशे हृष्टो रामो ननन्द; पुरात् प्रवासजनितं दुःखं च जहौ।