Sarga 63

Verse 1

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।

मुहूर्तेन प्रतिबुद्धः, शोकेन उपहतचेतनः; अथ राजा दशरथः पुनः चिन्ताम् अभ्यपद्यत।

Verse 2

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।

रामलक्ष्मणयोर्विवासेन द्वासवोपमं दशरथं तमुपसर्गः आविवेश; यथा ग्रहणेऽसुरतमः सूर्यमिव ग्रसति॥

Verse 3

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः॥

Verse 4

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।

रामे वनं प्रव्राजिते स राजा दशरथः षष्ठीं रजनीम् अर्धरात्रे दुष्कृतं कृतं संस्मरन् अतीव शोकमगात्।

Verse 5

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।

स राजा पुत्रशोकेन पीडितः स्वदुष्कृतं चात्मनः स्मरन्। पुत्रशोकार्तां कौसल्यां प्रति इदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 6

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।

कल्याणि, यद् आचरति शुभं वा अशुभं वा नरः। भद्रे, कर्ता स एव तस्य कर्मजं फलं लभते॥

Verse 7

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।

कर्मणामारम्भे अर्थानां गुरुलाघवं फलदोषं च यो जानाति। स बाल इति न उच्यते॥

Verse 8

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।

कश्चित् आम्रवणं छित्त्वा पलाशान् निषिञ्चति। पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स फलागमे शोचति॥

Verse 9

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।

अविज्ञाय फलं यः कर्मणि त्वेव धावति। स फलवेलायां शोचेत् यथा किंशुकसेचकः॥

Verse 10

सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।

अहं दुर्मतिः आम्रवणं छित्वा पलाशान् न्यषेचयम् इव; फलागमे रामं त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि।

Verse 11

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।

कौसल्ये! धनुष्मता कुमारेण मया, ‘शब्दवेधी’ इति लब्धशब्देन, इदं पापं कृतम्।

Verse 12

तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।

देवि, एतत् दुःखं मया स्वकर्मफलरूपेण स्वयमेवोपार्जितम्। अत्र लोके सम्मोहात् बालेन यथा विषं भक्षितं भवति, तथैव ममापि॥

Verse 13

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।

यथा कश्चित् पुरुषः पलाशपुष्पैर्मोहितः स्यात्, तथैव ममापि शब्दवेधजन्यं फलम् अविज्ञातमेवाभूत्॥

Verse 14

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।

देवि, तदा त्वमनूढा आसीः, अहं च युवराजः। ततः मदकामविवर्धिनी प्रावृट् अनुप्राप्ता॥

Verse 15

उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।

भौमान् रसान् उपास्य जगदंशुभिः स्तप्त्वा, रविः परेताचरितां भीमां दिशम् आविशते—दक्षिणां दिशं॥

Verse 16

उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।

सद्य एवोष्णता अन्तर्हिता; स्निग्धा घना ददृशिरे। ततः सर्वे भेक-सारङ्ग-बर्हिणो हृष्टा बभूवुः॥

Verse 17

क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।

क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः इव पतत्रिणः। वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपान् कृच्छ्राद् अभिपेदिरे॥

Verse 18

पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।

पतितेनाम्भसा आच्छन्नः, पतमानेन चासकृत्। मत्तसारङ्गयुक्तोऽचलः तोयराशिरिव आबभौ॥

Verse 19

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।

पाण्डुरारुणवर्णानि विमलान्यपि स्रोतांसि। गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवद् सुस्रुवुः॥

Verse 20

आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।

जलदागमे विमलान्यपि स्रोतांसि आकुलारुणतोयानि। उन्मार्गजलवाहिन्यो बभूवुः॥

Verse 21

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी व्यायामकृतसङ्कल्पः सरयूमन्वगां नदीम्।

Verse 22

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।

निपाने रात्रौ नदीतीरे महिषं गजं वा अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः।तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः स्थितवान्।

Verse 23

तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।

तत्राहं संवृतः तीरमागतमेकं वन्यं हतवान्; शब्दं श्रुत्वा चाभ्युपागतमन्यं हिंस्रं मृगमपि निहतवान्।

Verse 24

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः॥

Verse 25

ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।

ततोऽहं गजं पातयितुमिच्छन् दीप्तमाशीविषोपमं शरमुद्यतं कृत्वा, शब्दं प्रति लक्ष्यं निधाय तमिषुं मुमोचम्।

Verse 26

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।

अहं तं निशितं बाणमाशीविषोपमं मुमोच; ततः प्रातःकाले तत्र वनौकसः स्पष्टा वाणी सहसा प्रादुरभवत्।

Verse 27

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।

हाहेति विलपन् बाणाभिहतमर्मा स तोये पतितवान्।

Verse 28

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।

तस्मिन्निषौ निपतिते तत्र मानुषी वागभवत्—कथमस्मद्विधे तपस्विनि शस्त्रं निपतेत्?

Verse 29

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।

अहं रात्रौ प्रविविक्तां नदीं जलार्थमवरोहं गतः; केन इषुणाऽभिहतः? कस्य वा मया किं कृतम्?

Verse 30

ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।

अहं हि ऋषिर्हिंसान्यस्तदण्डो वने वन्येन जीवन्; कथं नु शस्त्रेण मद्विधस्य वधो विधीयते?

Verse 31

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः; को वा मम वधमिच्छेत, किं वा तेन मयाऽपकृतम्?

Verse 32

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्; न कश्चित् साधु मन्येत, यथैव गुरुतल्पगम्।

Verse 33

नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।

नाहं तथाऽनुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः; मातरं पितरं चोभौ अनुशोचामि मद्वधे।

Verse 34

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया; मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति?

Verse 35

वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।

वृद्धौ च मम मातापितरौ अहं चैकस्येषुणा हताः इव। केन स्म निहताः सर्वे—सुबालेनापि अकृतात्मना प्रमादिना॥

Verse 36

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।

तां करुणां गिरं श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः। व्यथितस्य कराभ्यां सशरं चापं भूमौ अपतत्॥

Verse 37

तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।

तस्य करुणं विलापं निशि बहु श्रुत्वा अहम्। शोकवेगसम्भ्रान्तो भृशं विचेतन इव अभवम्॥

Verse 38

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।

तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः। सरय्वास्तीरे इषुणा हतं तापसं अपश्यम्—अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकं, पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्॥

Verse 39

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।

तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः। सरय्वास्तीरे इषुणा हतं तापसं अपश्यम्—अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकं, पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्॥

Verse 40

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तम् अस्वस्थचेतसम्। ततः क्रूरम् इत्युवाच, तेजसा दिधक्षन्निव॥

Verse 41

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।

राजन्, वने निवसता मया तव किं नामापकृतम्? अहं तु गुरूणामर्थं सलिलमाहर्तुमिच्छन्, त्वया ताडितोऽस्मि।

Verse 42

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।

एकेनैव बाणेन मर्मणि मय्यभिहते, मम माता जनयिता च—द्वावन्धौ वृद्धौ—सत्यं त्वया निहतौ।

Verse 43

तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।

दुर्बलावन्धौ तौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ, चिरं कथं कष्टां तृष्णां केवलाशाकृतां सन्धारयिष्यतः?

Verse 44

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।

नूनं तपसः फलयोगो नास्ति, श्रुतस्य वा; यत् पिता मां भुवि पतितं शयानं न जानाति।

Verse 45

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।

जानन्नपि च किं कुर्याद् ममाशक्तः पिता गतिम् अक्षमः। छिद्यमानं यथा वृक्षं वृक्षोऽन्यो न रक्षितुं शक्नोति, तथा स निरुपायः।।

Verse 46

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।

राघव, त्वमेव शीघ्रं गत्वा मम पितरम् आचक्ष्व। क्रुद्धोऽसौ त्वां न दहेत्, यथा दीप्तो वह्निर्वनं दहति।।

Verse 47

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।

राजन्, इयं एकपदी पन्थाः यतः मे पितुराश्रमः। त्वं गत्वा तं प्रसादय; स कुपितो मा त्वां शपेत्।।

Verse 48

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।

राजन्, मां विशल्यं कुरु; निशितः शरः मम मर्म रुणद्धि। यथा नदीवेगः मृदुसोत्सेधं तीरं दृढं रुणद्धि, तथा।।

Verse 49

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।

सशल्यः प्राणैः क्लिश्यते, विशल्यो विनशिष्यति—इति तस्य शल्यापकर्षणे चिन्ता माम् आविशत्।।

Verse 50

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।

दुःखितस्य दीनस्य मम शोकातुरस्य च। तदा मुनिसुतो हृदये चिन्तां लक्षयामास॥

Verse 51

ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।

स ताम्यमानः कृच्छ्रादेव परमार्तवत् मामुवाच। सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्॥

Verse 52

संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।

शोकं धैर्येण संस्तभ्य अहं स्थिरचित्तो भवामि। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्॥

Verse 53

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।

राजन् जनपदाधिप! अहं न द्विजातिः; मा ते मनसो व्यथा भूात्। शूद्रायां वैश्येन जातोऽस्मि॥

Verse 54

इति कृच्छ्राद् वदतः तस्य बाणाभिहतमर्मणः। विघूर्णमानस्य विचेष्टमानस्य वेपमानस्य च भूतले। तस्य त्वानम्यमानस्य तं बाणं मया समुद्धृतम्। मां दृष्ट्वा स तपोधनः संत्रस्तः प्राणान् जहौ॥

Verse 55

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।

जलार्द्रगात्रं कृच्छ्राद् विलपन्तं मर्मव्रणात् सततमुच्छ्वसन्तम्। सरय्वास्तटे शयानं तं समीक्ष्य, भद्रे, अहं भृशं विषण्णोऽभवम्॥