Sarga 98
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
सेनां यथास्थानेषु निवेश्य भरतः पादचारिणा रामं द्रष्टुं निश्चयं करोति, राजवैभवप्रदर्शनं परित्यज्य विनयपितृधर्मपरायणतामेव प्रकाशयन्। स शत्रुघ्नं शीघ्रं वनं पुरुषैः सह निषादैश्च परिग्रहीतुं नियुङ्क्ते; गुहश्च शस्त्रधारी सहस्रबान्धवैः सह वनान्तरेषु रामान्वेषणं करोति। भरतः प्रतिज्ञाक्रमं निवेदयति—यावत् रामं लक्ष्मणं सीतां च न पश्यामि तावत् मे न शान्तिः; यावत् चन्द्रप्रभं पद्मनयनं राममुखं नावलोकये; यावत् राजलक्षणाङ्कितौ तस्य चरणौ मस्तके न धारयामि; यावत् च पितृपैतामहं राज्यं यथाधिकारिणं रामं अभिषिच्य न स्थापयामि। अनन्तरं चित्रकूटः पुण्यः पर्वतराज इव प्रशस्यते; तद्वनं तेजस्विना शस्त्रधारिणा रामेण निवसितत्वात् ‘सिद्धम्’ इव वर्ण्यते। भरतः पुष्पितवृक्षगुल्मैः शोभितेषु गिरिपार्श्ववनेषु गच्छन् आश्रमाग्निधूमध्वजं दूरात् पश्यति, परतीरप्राप्त इव स्वजनैः सह हृष्यति; सेनां दूरं स्थापयित्वा गुहेन सह शीघ्रं चित्रकूटस्थं धर्म्यं आश्रमं प्रति धावति।
Shlokas
Verse 1
निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः।अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्तकम्।।2.98.1।।
निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः। अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्तकम्॥
Verse 2
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्।भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।2.98.2।।
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्। भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्॥
Verse 3
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै स्समन्ततः।लुब्धैश्च सहितैरेभि स्त्वमन्वेषितुमर्हसि।।2.98.3।।
क्षिप्रं सौम्य शत्रुघ्न, इदं वनं नरसङ्घैः समन्ततः। एभिः लुब्धैश्च सहितैः त्वं रामं अन्वेषितुमर्हसि॥
Verse 4
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा।समन्वेषतु काकुत्स्थमस्मिन् परिवृतस्स्वयम्।।2.98.4।।
गुहोऽपि स्वयम् अस्मिन् वने काकुत्स्थं समन्वेषतु। शरचापासिधारिणा ज्ञातिसहस्रेण परिवृतः॥
Verse 5
अमात्यै स्सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः।वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत स्स्वयम्।।2.98.5।।
अमात्यैः सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः। स्वयम् परिवृतः पद्भ्यां वनं सर्वं चरिष्यामि॥
Verse 6
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्।वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.6।।
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्। वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति॥
Verse 7
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.7।।
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति॥
Verse 8
यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ।शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.8।।
यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति॥
Verse 9
यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः।अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.9।।
यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः। अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति॥
Verse 10
सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्।मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति।।2.98.10।।
सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्। मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति॥
Verse 11
कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा।भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति।।2.98.11।।
कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा। भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति॥
Verse 12
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः।यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने।।2.98.12।।
सुभगः खलु चित्रकूटोऽयं गिरिराजसमो गिरिः। यस्मिन् काकुत्स्थो वसति कुबेर इव नन्दने॥
Verse 13
कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्।यदध्यास्ते महातेजा राम श्शस्त्रभृतां वरः।।2.98.13।।
कृतकार्यं ह्यिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्। यदत्राध्यास्ते महातेजा रामः शस्त्रभृतां वरः॥
Verse 14
एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरषर्षभः।पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम्।।2.98.14।।
एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरुषर्षभः। पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम्॥
Verse 15
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु।पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः।।2.98.15।।
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु। पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः॥
Verse 16
स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम्।रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम्।।2.98.16।।
स गिरेश्चित्रकूटस्य शालमासाद्य पुष्पितम्। रामाश्रमगताग्नेर्ध्वजमिव धूममुच्छ्रितं ददर्श॥
Verse 17
तं दृष्ट्वा भरत श्रीमान्मुमोद सह बान्धवः।अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः।।2.98.17।।
तद् दृष्ट्वा श्रीमान् भरतः स-बान्धवो मुदितोऽभवत्। ‘अत्र रामः’ इति विज्ञाय जलं तीर्त्वा परं तटमिव प्राप्त इव मेने॥
Verse 18
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्यव रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्।गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा।।2.98.18।।
चित्रकूटगिरौ पुण्यजनोपपन्नं रामाश्रमं निशम्य स महात्मा। गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम, चामूं पुनर्निवेश्यैव दूरतः॥
Frequently Asked Questions
The central action is Bharata’s deliberate renunciation of coercive or royal entitlement: he approaches Rāma on foot, keeps the army at a distance, and frames his mission as restoration of rightful succession—rejecting any benefit derived from the contested transfer of power.
The chapter teaches that legitimacy in governance depends on inner restraint and public-spirited dharma: Bharata’s repeated “no peace until…” vows convert political authority into moral accountability, presenting kingship as service to righteousness rather than possession.
Chitrakūṭa is highlighted as a sacral landscape; the visible smoke rising like a banner from the hermitage fire functions as a navigational and symbolic landmark, while references to Nandana and Kubera elevate the hermitage setting into a culturally resonant image of blessed habitation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.