Sarga 27
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे सप्तविंशे सर्गे रामेण वनवासविषये यदा सीतां प्रति किञ्चिदुपेक्षाभावेनोक्तं तदा सा दीर्घं प्रत्युत्तरं ददाति। सा प्रतिपादयति—पतिव्रता भार्या एव भर्तुः भाग्यं (भर्तृभाग्यम्) सह वहति; भर्ता च स्त्रियाः इह परत्र च नित्यं शरणम्। पितृमातृभ्यां धर्मे शिक्षिता अहं, मम आचरणे पुनरुपदेशो न आवश्यक इति सा दृढं वदति। सा प्रतिजानाति—निर्जने दुर्गमे वने रामस्य पुरतः एव गमिष्यामि, तस्य पन्थानं सुखं कर्तुं कण्टकानपि मर्दयिष्यामि। फलमूलैः संयतजीवना भविष्यामि, न च कदापि भाररूपा भविष्यामीति आश्वासयति। अत्र न्याययुक्तिवादात् भावनाभक्तिपर्यन्तं प्रवाहः परिवर्तते—रामवियोगः असह्यः; तेन विना स्वर्गोऽपि न रोचते। नदीगिरिपद्मसरांसि मृगपक्षिसहितं वनं रामसहचर्येण सुखमिव कल्पयति। अन्ते तस्याः प्रार्थनाभिः अपि रामः अनिच्छन् एव तिष्ठति, तां निवर्तयितुं वनवासक्लेशान् वर्णयितुं आरभते—येन परः संवादः उपस्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।।।
एवमुक्ता वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी; प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।
Verse 2
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्।त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरात्मज।।।।
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्। त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरात्मज॥
Verse 3
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा।स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते।।।।
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा। स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते॥
Verse 4
भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ।अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि।।।।
भर्तुः भाग्यं तु भार्यैका एव सह प्राप्नोति, पुरुषर्षभ। अत एव अहम् अपि आदिष्टा—वने वस्तव्यम् इति; तव आज्ञा ममापि बन्धनीया।।
Verse 5
न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः।इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा।।।।
न पिता, न आत्मजः, न आत्मा, न माता, न सखीजनः—इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेव एको गतिः सदा।।
Verse 6
यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव।अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान्।।।।
यदि त्वम् अद्यैव, राघव, दुर्गं वनं प्रस्थितः, तव अग्रतः अहं गमिष्यामि—कुशकण्टकान् मृद्नन्ती।।
Verse 7
ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम्।नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते।।।।
ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य, भुक्तशेषमिव उदकम्। वीर, मां विस्रब्धः नय; मयि पापं न विद्यते।।
Verse 8
प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा।सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते।।।।
प्रासादाग्रैः, विमानैर्वा, वैहायसगतेन वा—सर्वावस्थासु भर्तुः पादच्छाया एव विशिष्यते।।
Verse 9
अनुशिष्टाऽस्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम्।नाऽस्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया।।।।
अहं मातृपितृभ्यां नानाविधधर्माचारविषये सम्यगनुशिष्टास्मि; अतः सम्प्रति मया यथा वर्तितव्यं तथा वक्तव्या नास्मि॥
Verse 10
अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम्।नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम्।।।।
अहमपि दुर्गं वनं गमिष्यामि पुरुषवर्जितम्; नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम्।
Verse 11
सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः।अचिन्तयन्ती त्रीन्लोकांश्च्चिन्तयन्ती पतिव्रतम्।।।।
सुखं वने निवत्स्यामि यथैव पितुर्भवने; त्रिलोकानचिन्तयन्ती पतिव्रतम् एव चिन्तयन्ती।
Verse 12
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी।सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु।।।।
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी। सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु॥
Verse 13
त्वं हि शक्तो वने कर्तुं राम सम्परिपालनम्।अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद।।।।
त्वं हि शक्तो वने कर्तुं राम सम्परिपालनम्। अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद॥
Verse 14
सह त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः।नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता।।।।
सह त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः। नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता॥
Verse 15
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः।न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया।।।।
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः। न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया॥
Verse 16
इच्छामि सरितश्शैलान्पल्वलानि वनानि च।द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता।।।।
इच्छामि सरितः शैलान् पल्वलानि वनानि च सर्वत्र द्रष्टुं निर्भीता त्वया नाथेन धीमता।
Verse 17
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीस्साधुपुष्पिताः।इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण सङ्गता।।।।
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिन्यः साधुपुष्पिताः त्वया वीरेण सङ्गता सुखिनी द्रष्टुम् इच्छेयम्।
Verse 18
अभिषेकं करिष्यामि तासु नित्यं यतव्रता।सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी ।।।।
तासु पद्मिनिषु नित्यं यतव्रता अभिषेकं करिष्यामि सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमानन्दिनी।
Verse 19
एवं वर्षसहस्राणां शतं वाऽहं त्वया सह।व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि न हि मे मतः।।।।
एवं वर्षसहस्राणां शतं वा अहं त्वया सह व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि न हि मे मतः।
Verse 20
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव।त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये।।।।
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये।
Verse 21
अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमंमृगायुतं वानरवारणैर्युतम्।वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहेतवैव पादावुपगृह्य संयता।।।।
अहं सुदुर्गमं वनं गमिष्यामि, मृगैर्वानरैर्वारणैश्च समाकीर्णम्। वनेऽपि पितुर्गृहे यथैव नियमसंयता निवत्स्यामि, तव पादौ एवोपगृह्य शरणं गमिष्यामि।।
Verse 22
अनन्यभावामनुरक्तचेतसंत्वया वियुक्तां मरणायनिश्चिताम्।नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनाम्न ते मयाऽतो गुरुता भविष्यति।।।।
अहं त्वय्यनन्यभावा, त्वदनुरक्तचेताः; त्वया वियुक्ता मरणाय निश्चिता। मां नयस्व, साधु मम याचनां कुरुष्व; मया तव गुरुता न भविष्यति।।
Verse 23
तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलोन च स्म सीतां नृवरो निनीषति।उवाच चैनां बहु सन्निवर्तनेवने निवासस्य च दुःखितां प्रति।।।।
एवं ब्रुवाणामपि सीतां धर्मवत्सलो नृवरः न निनीषति स्म। तां वननिवासदुःखैः बहुभिः सन्निवर्तयितुम् दुःखितां प्रति बहु उवाच।।
Verse 24
फलमूलैः सदा जीविष्यामि, नात्र संशयः। त्वया सह निवसन्ती त्वां दुःखं न जनयिष्यामि॥
Verse 25
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।
Verse 26
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।
Verse 27
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 28
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 29
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 30
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Sītā should remain in Ayodhyā for safety and propriety or accompany Rāma into exile; she asserts that marital dharma requires sharing his fate and refuses separation even at the cost of hardship.
The sarga frames dharma as embodied commitment: duty is not merely rule-following but steadfast relational responsibility, where discipline (saṃyama) and love-informed resolve can coexist with renunciation.
The ‘vana’ is mapped through poetic ecology—rivers, mountains, lotus-ponds with swans/ducks, and dangerous fauna (tigers, wolves, monkeys, elephants)—contrasting palace life with a culturally charged forest-as-ashrama landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.