Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्यायां प्रातःकाले राजगृहे नियताचारानुसारं सूताः स्तुतिपाठकाः गायका वादकाः परिचारकाश्च समागत्य मङ्गलाशंसाः पठन्ति, स्तुतिगीतनिनादैः पवित्रैश्च शब्दैः अन्तःपुरं पूरयन्ति। स्नानार्थं चम्पकवर्णचन्दनगन्धोदकं कलशाः पात्राणि लेपनानि च सर्वं विधिवत् समुपकल्प्यते, सर्वं सुव्यवस्थितं श्रेष्ठगुणयुक्तं च दृश्यते। किन्तु नृपो दशरथो न निष्क्रामति; सूर्योदयपर्यन्तं प्रतीक्ष्यमाणेषु सेवकेषु चिन्ता संशयत्वं गच्छति। शय्यापरिचारिकाः शनैः संयतमनसः शयनगृहं प्रविश्य शय्यां स्पृशन्ति; तत्र जीवनलक्षणाभावं दृष्ट्वा कम्पन्ते, भयः निश्चयतां याति। ततः अन्तःपुरे महती रुदितध्वनिः प्रवर्तते। कौसल्या सुमित्रा च तं शब्दं श्रुत्वा जाग्रत्यौ राजानं स्पृष्ट्वा शोकविह्वले पततः। कैकेयीप्रमुखाः अन्याः पटराज्ञ्यश्च मूर्च्छिताः पतन्ति; यत् पूर्वं स्तुतिनिनादैः प्रतिध्वनितं राजभवनं तत् इदानीं विलापेन प्रतिध्वनति, आनन्दस्य सार्वजनिकः क्षयः समष्टिशोकस्य च आरम्भः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि। वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम्॥ सूताः परमसंस्काराः मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः। गायका स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्॥
Verse 2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि। वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम्॥ सूताः परमसंस्काराः मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः। गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्॥
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।
तेषां राजानं स्तुवतामुदात्ताभिहिताशिषाम्। प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत॥
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः। अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्॥
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः। शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः॥
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः। आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्॥
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।
ततश्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः। स्त्रीवर्षधरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्॥
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।
हरिचन्दनलेपितं शीतलमुदकं काञ्चनघटैः समानीतवन्तः। स्नानविधिशिक्षाज्ञाः जनाः यथाकालं यथाविधि तद् आनिन्युः॥
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।
मङ्गलाभ्यञ्जनीयानि प्राशनीयानि चोपस्करान्। अन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियोऽपि तथैव उपनिन्युः॥
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्। सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत् तद्बभूवाभिहारिकम्॥
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।
ततः सूर्योदयपर्यन्तं सर्वे परिचराः समुत्सुकाः सज्जीभूताः स्थिताः। राजानमनुपसम्प्राप्तं दृष्ट्वा ‘किंस्विद्’ इति शङ्कया समुपतस्थिरे॥
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।
अथ कोसलेन्द्रस्य शयनगृहं प्रत्यनन्तरप्रवेशाधिकारिण्यः स्त्रियः समागम्य स्वामिनं प्रत्यबोधयितुं प्रवृत्ताः॥
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।
तथापि ताः उचितवृत्ताः विनयेन नयेन च स्थित्वा, तस्य शयनं स्पृष्ट्वापि किञ्चिदपि लक्षणं नोपलेभिरे॥
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।
ताः स्त्रियः स्वप्नलक्षणज्ञाः चेष्टासञ्चलनादिलक्षणेषु कुशलाः, वेपथुपरीताः राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः; प्रतिस्रोतस्तृणाग्रवत् सञ्चकाशिरे॥
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां पार्थिवं सम्यग् निरीक्ष्य, यदाशङ्कितं पापं तस्यैव विनिश्चयः समजायत॥
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते। प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते॥
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता। न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता॥
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञः सुमित्रा तदनन्तरम्। न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना॥
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्। सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत॥
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।
ततः ता वराङ्गनाः दीनाः सस्वरं प्रचुक्रुशुः। अरण्ये करेणव इव स्थानप्रच्युतयूथपाः॥
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने। कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्तनिद्रे बभूवतुः॥
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम्। हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले॥
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले। न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता॥
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि। अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव॥
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।
ततः कैकेयीप्रमुखाः सर्वा नरेन्द्रस्य स्त्रियः शोकसन्तप्ताः रुदन्त्यः गतचेतनाः भूमौ निपेतुः॥
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।
ताभिः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः स बलवान् नादः भूयः स्फीतीकृतः तद्गृहं पुनः पुनः समनादयत्॥
Verse 27
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।
नरदेवस्य दिष्टान्तमीयुषः सद्म तत् सद्यः निपतितानन्दं परित्रस्त-त्राससम्भ्रान्त-पर्युत्सुकजनाकुलं सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवं दीनविक्लबदर्शनं बभूव॥
Verse 28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।
नरदेवस्य दिष्टान्तमीयुषः सद्म तत् सद्यः निपतितानन्दं परित्रस्त-त्राससम्भ्रान्त-पर्युत्सुकजनाकुलं सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवं दीनविक्लबदर्शनं बभूव॥
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।
यशस्विनं पार्थिवर्षभम् अतीतमाज्ञाय पत्नयः सम्परिवार्य भृशं करुणं रुदन्त्यः सुदुःखिताः बाहू प्रगृह्य अनाथवत् व्यलपन्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.