Sarga 84
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकाष्टतितमे सर्गे गङ्गातटे भरतस्य ध्वजिनीं दृष्ट्वा निषादाधिपतिः गुहः प्रथमं सन्देहमापद्यते। स रामस्य वनवासिनः प्रति भयमुद्भावयन् मनसि चिन्तयति—किं भरतः रामं बन्धयितुं हन्तुं वा आगतः, उत नदीजनान् निग्रहीतुं? इति। ततः स रक्षाविधानं करोति—मत्स्यजीविनः नदीरक्षकाश्च स्वस्वस्थानेषु तिष्ठन्तु, पञ्चशतानि नौकाः सुसज्जितैः कर्मकरैः सह शीघ्रं सज्जीक्रियन्तामिति। तस्य निर्णयः सुस्पष्टः—यदि भरतः रामेऽननुकूलो न भवति इति निश्चीयते, तर्हि तस्य सेनाया अद्यैव सुरक्षितं पारगमनं भवेत्। अनन्तरं स्थितिः स्पष्टा जाता; गुहः भरतं प्रति उपहारान्—मत्स्यान् मांसं सुरां च—आनयति, स्वदासगृहे निवासं याचते, स्वदेशं च तस्य अधीनं कृत्वा सादरं स्वागतं करोति। सुमन्त्रः मध्ये दूतवत् स्थित्वा गुहं रामस्य वृद्धमित्रं दण्डकारण्यविषये च विज्ञं परिचिनोति, भरतं च तस्मै दर्शनं दातुं प्रेरयति। एवं सन्देहः सख्यभावेन परिणमति, गङ्गामार्गश्च रक्षितः, धर्म्येण संधिना नियन्त्रितः पारपथो भवति।
Shlokas
Verse 1
ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्।निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्सन्त्वरितोऽऽब्रवीत्।।।।
ततो ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्। निविष्टां दृष्ट्वा निषादराजो गुहः ज्ञातीन्सन्त्वरितोऽब्रवीत्॥
Verse 2
महतीयमितस्सेना सागराभा प्रदृश्यते।नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्।।।।
महतीयमितः सेना सागराभा प्रदृश्यते। नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्॥
Verse 3
यथा तु खलु दुर्बुद्धिर्भरत स्स्वयमागतः।स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे।।।।
यथा तु खलु दुर्बुद्धिर्भरतो स्वयं आगतः। स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे॥
Verse 4
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।।।
बन्धयिष्यति वा दाशान् अथवा अस्मान् वधिष्यति। अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद् विवासितम्॥
Verse 5
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।2.84.4।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।2.84.5।।
सम्पन्नां राजलक्ष्मीम् अन्विच्छन्, तस्य राज्ञः सुदुर्लभां श्रियम्। कैकयीपुत्रो भरतः किं रामं हन्तुं संकल्प्य समधिगच्छति?
Verse 6
भर्ताचैव सखाचैव रामो दाशरथिर्मम।तस्यार्थकामास्सन्नद्धा गङ्गाऽनूपे प्रतिष्ठत।।।।
रामो दाशरथिर्मम भर्ता च सखा च। तस्मात् तस्यार्थकामार्थं सन्नद्धाः गङ्गायाः अनूपे प्रतिष्ठत।
Verse 7
तिष्ठन्तु सर्वे दाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम्।बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः।।।।
सर्वे दाशाः गङ्गां नदीम् अन्वाश्रिताः तिष्ठन्तु। बलयुक्ता नदीरक्षाः मांसमूलफलाशनाः।
Verse 8
नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम्।सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ्यचोदयत्।।।।
नावां पञ्चशतानि सन्नद्धानि तिष्ठन्तु; तथा प्रत्येकं नावि कैवर्तानां शतं शतं यूनां सन्नद्धानां तिष्ठन्त्विति सः अभ्यचोदयत्।
Verse 9
यदाऽऽदुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति।सेयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति।।।।
यदा भरतः इह रामस्य अदुष्टः भविष्यति, तदा एषा स्वस्तिमती सेना अद्यैव गङ्गां तरिष्यति।
Verse 10
इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च।अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः।।।।
इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च। अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः॥
Verse 11
तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्।भरतायाऽचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत्।।।।
तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्। भरतायाचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत्॥
Verse 12
एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः।कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा।।।।
एष ज्ञातिसहस्रैः परिवारितः स्थपतिरयं दृश्यते। दण्डकारण्यविधौ कुशलो वृद्धश्च, तव भ्रातुः सखापि॥
Verse 13
तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः।असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ।।।।
तस्मात् काकुत्स्थ, निषादाधिपो गुहः त्वां पश्यतु। असंशयं स विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥
Verse 14
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरत श्शुभम्।उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति।।।।
एतद् वचनं सुमन्त्रात् श्रुत्वा भरतः शुभम्। शीघ्रं वचनमुवाच—गुहः पश्यतु मामिति॥
Verse 15
लब्ध्वाऽभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः।आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत्।।।।
लब्ध्वाऽभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः। आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत्॥
Verse 16
निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम्।निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दासकुले वस।।।।
निष्कुट इवायं देशः, वयं चापि ते वञ्चिताः। निवेदयामस्ते सर्वे—स्वके दासकुले वस॥
Verse 17
अस्ति मूलं फलञ्चैव निषादैस्समुपाहृतम्।आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत्।।।।
अस्ति मूलं फलञ्चैव निषादैः समुपाहृतम्। आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत्॥
Verse 18
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम्।अर्चितो विविधैः कामै श्श्व स्ससैन्यो गमिष्यसि।।।।
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम्। अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि॥
Frequently Asked Questions
Guha faces a dharma-laden security dilemma: protect Rāma’s interests and his own river community while avoiding unjust hostility toward Bharata; he responds with conditional defense—prepare boats and guards—until Bharata’s intent is verified.
The episode models prudent ethics: vigilance is compatible with goodwill when guided by evidence, mediation, and respect for legitimate bonds; hospitality becomes a civic instrument that transforms potential conflict into ordered passage.
The Gaṅgā bank (anūpa) is treated as a strategic corridor controlled by boatmen (dāśa/kaivarta) and local polities (Niṣādas), while Dandaka is referenced as the forest-region Guha knows—mapping routes relevant to Rāma and Lakṣmaṇa’s whereabouts.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.