Sarga 106
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
अयोध्याकाण्ड
मन्दाकिनीतटे रामस्य गम्भीरवचनानन्तरं भरतः दीर्घं धर्मयुक्तं प्रत्युत्तरं ददौ। स रामस्य समत्वं मन्त्रपरायणतां च प्रशंसन् कैकेय्या स्वार्थेन कृतं महापापं स्वकृते जातमिति स्वयमेव निवेदयामास। तथापि मातृबन्धधर्मसंयोगात् तां दण्डयितुं न शक्नोमीति निगदितवान्। ततः स धर्मसङ्कटं निरूपयति—दाशरथिः कुलजातः कथं जानन् अधर्मं कुर्यात्? इति; अपि च “मरणासन्नाः मोहं यान्ति” इति लोकोक्त्या दाशरथस्य क्रोधमोहप्रमादाद् एष दोषः सम्भूत इति सूचयति। भरतः रामं पितुः प्रमादं सम्यक् कर्तुं प्रार्थयति—पितृदोषपरिष्कार एव पुत्रत्वस्य सारः, न तु तस्य दोषस्य अनुमोदनम् इति। स मातरं बान्धवान् सुहृदः नगरजनपदप्रजाश्च सर्वान् स्मारयन् राज्याभिषेकं क्षत्रियस्य प्रधानधर्मं, प्रजापालनस्य मूलं च इति प्रतिपादयति। जटाधारणं वनवासश्च शासनकर्तव्यस्य विरुद्धमिव दर्शयन्, अनिश्चितपरलोकसाधनापेक्षया प्रत्यक्षराजधर्मस्य महत्त्वं वदति, तत्रैव पुरोहितैः वृद्धैश्च रामस्याभिषेकं कर्तुं याचते। अन्ते सर्वे भरतवाक्यं अनुमोदयन्ति; किन्तु रामः पितुराज्ञायां दृढः सन् पुनरायोध्यागमनं नाङ्गीकरोति, तस्य व्रतस्थैर्ये जनाः शोकमिश्रितं विस्मयादरं च अनुभवन्ति।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्।।।।उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।
एवम् अर्थवद्वचनं रामे उक्त्वा विरते, ततः मन्दाकिनीतटे प्रकृतिवत्सलं रामं भरतः धर्मिको धर्म्यं स्पष्टं वचनम् उवाच।
Verse 2
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः।।।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।।।
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दमः। न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्॥ सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्॥
Verse 3
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दम।।2.106.2।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।2.106.3।।
दुःखं त्वां न प्रव्यथयेत्, प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्। वृद्धानां सम्मतोऽसि, संशये तांश्च पृच्छसि॥
Verse 4
यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः।।।।
यस्यैषा बुद्धिलाभः स्यात्, तस्य मृत्युः जीवनं च सममेव; असति सति च तुल्यबुद्धिः—स केन नाम परितप्येत्?
Verse 5
परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति।।।।
परावरज्ञो यः स्यात्, यथा त्वं मनुजाधिप; स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति।
Verse 6
अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव।।।।
अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः; सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव।
Verse 7
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति।।।।
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्; अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति।
Verse 8
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम।।।।
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्; क्षुद्रया तदनिष्टं मे, प्रसीदतु भवान् मम।
Verse 9
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्।।।।
धर्मबन्धेन बद्धोऽहं; तस्मादिह मातरं न हन्मि। सा पापकारिणी दण्डार्हा सतीव तीव्रदण्डेनापि न निहन्यते मया॥
Verse 10
कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्।।।।
कथं दशरथात् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः, धर्मं जानन् अहं अधर्मिष्ठं जुगुप्सितं कर्म कुर्याम्?
Verse 11
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि।।।।
गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा च सन्, अधुना प्रेतः पितेति च; तस्मात् संसदि तातं दैवतवत् न परिगर्हेयम्।
Verse 12
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्।।।।
हे राम धर्मज्ञ धर्मवित्! को हि धर्मार्थयोर्हीनं किल्बिषं कर्म, स्त्रियाः प्रियं कर्तुमिच्छन्, कुर्यात्?
Verse 13
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता।।।।
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः। राज्ञा त्वया तथा कृत्वा लोके सा श्रुतिः प्रत्यक्षीकृता॥
Verse 14
साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्।।।।
साध्वर्थमभिसन्धाय धर्म्यं सम्यगवेक्ष्य च। क्रोधमोहसहासोत्थं तातस्यातिक्रमं भवान् प्रत्याहरतु॥
Verse 15
पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा।।।।
पितुः समतिक्रान्तं यः पुत्रः साधु मन्यते। स लोकेऽपत्यं न मतं, अन्यथा तु विपर्ययः॥
Verse 16
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्।।।।
तदपत्यं भवानस्तु, मा भवान् पितुर् दुष्कृतम्। अभिपत्ताऽस्तु कृतकर्म, लोके धीरैर्विगर्हितम्॥
Verse 17
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्।।।।
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः। पौरजानपदान् सर्वान् त्रातुं सर्वमिदं भवान् अर्हसि॥
Verse 18
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति।।।।
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं, क्व जटाः क्व च पालनम्। ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति॥
Verse 19
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्।।।।
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्। येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्॥
Verse 20
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम्।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम्।।।।
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थं मलक्षणम्। आयतिस्थं चरेद् धर्मं क्षत्रबन्धुरनिश्चितम्॥
Verse 21
अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि।।।।
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि। धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि॥
Verse 22
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि।।।।
चतुर्णामाश्रमाणां मध्ये गार्हस्थ्यमेव श्रेष्ठतममुत्तमम् इति धर्मज्ञा धर्मविदो वदन्ति। हे धर्मज्ञ, तदेतत् कथं त्वं त्यक्तुमर्हसि॥
Verse 23
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति।।।।
श्रुतेन स्थानेन जन्मना च अहं भवतः हीन एव। भवति तिष्ठति सति अहं कथं भूमिं पालयिष्यामि॥
Verse 24
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे।।।।
अहं बालो हीनबुद्धिगुणश्च, स्थानेन च हीन एव। भवता विना भूत्वा अहं न वर्तयितुमपि उत्सहे॥
Verse 25
इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः।।।।
इदं निखिलं पित्र्यं राज्यं अव्यग्रं अकण्टकं च। हे धर्मज्ञ, सहबान्धवैः स्वधर्मेण अनुशाधि॥
Verse 26
इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः।।।।
इहैव त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह। ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रविदो मन्त्रकोविदाः॥
Verse 27
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः।।।।
अस्माभिरभिषिक्तस्त्वं पुनरयोध्यां गत्वा राज्यपालनं कुरु। मरुद्गणैः सह वासव इव तरसा लोकान् विजित्य स्वधाम प्रतिनिवर्तस्व॥
Verse 28
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन्।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्।।।।
देवपितृऋषीणां त्रीण्यृणानि सम्यगपाकुर्वन्, दुर्हृदः साधु निर्दहन्, सुहृदः कामैस्तर्पयन्—त्वमेवात्र मम शासनकर्ताऽसि॥
Verse 29
अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश।।।।
अद्य तेऽभिषेचने सुहृदः सर्वे मुदिताः स्युः। अद्य ते दुर्हृदः भीताः पलायन्तां दिशो दश॥
Verse 30
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्।।।।
पुरुषर्षभ, मम मातुः आक्रोशं प्रमृज्य। अद्य तत्र स्थितं पितरं किल्बिषात् रक्ष॥
Verse 31
शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः।।।।
शिरसा नतिमाकृत्य त्वामहं प्रार्थये प्रभो। मयि सर्वेषु बान्धवेषु च करुणां कुरु, यथा महेश्वरः सर्वभूतेषु दयां करोति।।
Verse 32
अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्।।।।
एतत्सर्वं पृष्ठतः कृत्वा यदि भवानितो वनमेव गमिष्यति। तर्हि अहमपि भवता सार्धं वनं गमिष्यामि न संशयः।।
Verse 33
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः।।।।
एवं भरतेन शोकाकुलेन शिरसा नतिमाकृत्य प्रसाद्यमानोऽपि। सत्त्ववान् महीपतिः रामो गमनाय मतिं न चकार; पितुर्वचने प्रतिष्ठित एव तस्थौ।।
Verse 34
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः।।।।
राघवे तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य जनो दुःखितोऽपि समं हर्षमवाप। ‘अयोध्यां न याति’ इति दुःखितः, स्थिरप्रतिज्ञत्वं दृष्ट्वा हर्षितश्चाभवत्।।
Verse 35
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह।।।।
तदा ऋत्विजो नैगमयूथवल्लभाश्च, शोकात् विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः। एवं ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः; प्रणम्य रामं सहैव ययाचिरे।।
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the tension between obeying a father’s flawed decision and restoring dharma through corrective action: he urges Rama to rectify Daśaratha’s transgression by accepting consecration and ruling, while Rama holds that fidelity to the father’s word requires continuing exile.
The dialogue models dharma as multi-layered—personal vows, filial duty, and rajadharma toward subjects can conflict; the sarga teaches that ethical reasoning must account for public responsibility and lineage ideals, yet also recognizes the exemplary power of unwavering truthfulness.
The Mandākinī riverbank functions as a liminal political space where courtly enthronement logic is re-argued in the forest; culturally, the sarga foregrounds abhiṣeka (royal consecration), sabhā norms of reproach and praise, and the householder ideal (gārhasthya) as a normative social anchor.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.