Sarga 85

Verse 1

एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्।।2.85.1।।

एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहं प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसमन्वितम्॥

Verse 2

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे।यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि।।2.85.2।।

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे। यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि॥

Verse 3

इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः।।2.85.3।।

इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं प्रति वचोत्तमम्। श्रीमान् भरतो भूयः पुनरनिषादाधिपतिं अब्रवीत्॥

Verse 4

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह।गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः।।2.85.4।।

कतरेण पथा गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह। गहनोऽयं देशोऽत्यर्थं गङ्गानूपो दुरत्ययः॥

Verse 5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः।।2.85.5।।

तस्य धीमतः राजपुत्रस्य वचः श्रुत्वा, गहनगोचरः गुहः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 6

दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः।अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः।।2.85.6।।

दाशास्त्वामनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः। अहं त्वामनुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः॥

Verse 7

कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे।।2.85.7।।

कच्चिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः। इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे॥

Verse 8

तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्।।2.85.8।।

तमेवं वदन्तं गुहं प्रति भरतः आकाश इव निर्मलः प्रशान्तश्च, श्लक्ष्णया मधुरया वाचा प्रत्युवाच।

Verse 9

माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः।।2.85.9।।

मा भूत् स कालः यत् कष्टः; मां शङ्कितुम् न अर्हसि। राघवो मे ज्येष्ठो भ्राता, पितुसमो मया सदा मतः।

Verse 10

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते।।2.85.10।।

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्। बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते॥

Verse 11

स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्।पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः।।2.85.11।।

स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम्। पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः॥

Verse 12

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि।।2.85.12।।

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले। अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि॥

Verse 13

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।।2.85.13।।

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति, यतो हि त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।

Verse 14

एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.85.14।।

एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा सूर्यः नष्टप्रभः बभौ, रजनी चाभ्यवर्तत।

Verse 15

सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्।।2.85.15।।

स तां सेनां सन्निवेश्य, गुहेन परितोषितः श्रीमान् भरतः शत्रुघ्नेन सह शयनं समुपागमत्।

Verse 16

रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः।उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः।।2.85.16।।

रामचिन्तामयः शोकः महात्मनः भरतस्य धर्मप्रेक्षस्य अनर्हस्य तादृशः उपस्थितो हि।

Verse 17

अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्।वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्।।2.85.17।।

अन्तर्दाहेन दहनः राघवं सन्तापयति, वनदाहाभिसन्तप्तं पादपं गूढोऽग्निरिव।

Verse 18

प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम्।।2.85.18।।

शोकाग्निसम्भवः स्वेदः सर्वगात्रेभ्यः प्रसृतः; यथा सूर्यकिरणतप्तो हिमवान् स्वहिमं विलाप्य प्रवाहयति।

Verse 19

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना। दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा॥ प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना। आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः॥

Verse 20

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना। दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा॥ प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना। आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः॥

Verse 21

विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः।।2.85.21।।

ततः स भृशदुर्मनाः विनिश्श्वसन् प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः। हृदयज्वरार्दितो नरर्षभः शमं न लेभे, यूथहतो यथर्षभः॥

Verse 22

गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः।सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति।।2.85.22।।

गुहेन सार्धं भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः। सुदुर्मनाः स गुहः तदा पुनर्भरतं समाश्वासयदग्रजं प्रति॥