Sarga 44
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशे सर्गे वनं प्रति प्रस्थिते श्रीरामे शोकाकुलां कौसल्यां प्रति सुमित्रा शान्त्वनवचनानि ब्रवीति। सा विलापं निरर्थकं मन्यते—रामस्य धर्मनिष्ठां, दशरथस्य सत्यप्रतिज्ञापालनं, तथा विदुषां सदाचारस्य प्रेत्यफलप्रदत्वं च स्मारयित्वा धैर्यं जनयति। लक्ष्मणस्य आर्यसहचर्यं शस्त्रसज्जता च, सीतायाः स्वेच्छया दुःखसहभागिता, तथा मारुतचन्द्रसूर्यादयः प्रकृतयः अपि रामं सेविष्यन्तीति दिव्योपमाभिः आश्वासयति। अनन्तरं रामस्य अजेयत्वं वैधतां च प्रतिपादयति—विश्वामित्रप्रसादात् लब्धदिव्यास्त्रत्वं, बाणगोचर एव शत्रूणां विनाशः, तथा निश्चितं पुनरागमनं राज्याभिषेकश्चेति। पुनः पुनः मिलनदृश्यं निरूपयति—रामः कौसल्यापादयोः प्रणमिष्यति, शोकाश्रूणि हर्षाश्रुभिः परिवर्तिष्यन्ते इति। एवं सुमित्रावचनैः कौसल्याशोकः क्षणेनैव निवृत्तः, शरदभ्र इव तनुः शनैः प्रसारितः।
Shlokas
Verse 1
विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।
एवं विलपन्तीं तां कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्। धर्मे स्थिता सुमित्रा तु धर्म्यं वाक्यमिदं अब्रवीत्॥
Verse 2
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।
आर्ये, तव सुतः सद्गुणैर्युक्तः पुरुषोत्तमः। एवं कृपणं विलपितेन किं ते, रुदितेन वा॥
Verse 3
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः। साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्॥ शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये। रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन॥
Verse 4
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः। साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्॥ शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये। रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन॥
Verse 5
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।
लक्ष्मणोऽस्मिन् विषये सदानघः सर्वभूतेषु दयावान् सन् उत्तमां वृत्तिं वर्तते। तस्य महात्मनः एष एव परमो लाभः।।
Verse 6
अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।
अरण्यवासे यद् दुःखं जानती वै सुखोचिता। वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् अनुगच्छति।।
Verse 7
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।
यो लोके कीर्तिभूतां पताकां प्रभुः भ्रमयति। धर्मसत्यव्रतधनः तवात्मजः किं न प्राप्तः।।
Verse 8
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।
रामस्य शौचं माहात्म्यमुत्तमं विज्ञाय व्यक्तम्। सूर्यः अपि अंशुभिः तस्य गात्रं सन्तापयितुं न अर्हति।।
Verse 9
शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।
सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः शिवः अनिलः। युक्तशीतोष्णः सन् राघवं सुखेन सेविष्यति।।
Verse 10
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।
रात्रौ शयानमनघं पितेवाभिपरिष्वजन्। शीतै रश्मिभिः संस्पृशन् चन्द्रः तमाह्लादयिष्यति॥
Verse 11
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।
यस्मै महौजसे ब्रह्मेव विश्वामित्रो दिव्यान्यस्त्राणि ददौ। रणे तिमिध्वजसुतं दानवेन्द्रं सुबाहुं हतं दृष्ट्वा॥ स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः। असन्त्रस्तोऽप्यरण्यस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति॥
Verse 12
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।
यस्मै महौजसे ब्रह्मेव विश्वामित्रो दिव्यान्यस्त्राणि ददौ। रणे तिमिध्वजसुतं दानवेन्द्रं सुबाहुं हतं दृष्ट्वा॥ स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः। असन्त्रस्तोऽप्यरण्यस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति॥
Verse 13
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः। कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति॥
Verse 14
या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।
या श्रीः शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्त्वता। निवृत्तारण्यवासः स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति॥
Verse 15
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्निः प्रभोः प्रभुः। श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा॥ दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे॥
Verse 16
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।
दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे॥
Verse 17
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः। क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते॥
Verse 18
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।
दुःखजं विसृजन्त्यश्रु निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्। अयोध्यायां जनाः सर्वे शोकवेगसमाहताः॥ कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्। सीतेवानुगता लक्ष्मी तस्य किं नाम दुर्लभम्॥
Verse 19
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।
अयोध्यायां जनाः सर्वे शोकवेगसमाहताः। निष्क्रामन्तं तमुद्वीक्ष्य दुःखजं विसृजन्त्यस्रम्॥ कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्। सीतेवानुगता लक्ष्मी तस्य किं नाम दुर्लभम्॥
Verse 20
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्। लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्॥
Verse 21
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्। जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥
Verse 22
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते। पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्॥
Verse 23
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।
पुनः प्रविष्टं तं दृष्ट्वा अभिषिक्तं महाश्रियम्। नेत्राभ्यां त्वं क्षिप्रं समुत्स्रक्ष्यसि आनन्दजं पयः॥
Verse 24
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।
मा शोको देवि दुःखं वा; न रामे दृश्यतेऽशिवम्। क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्॥
Verse 25
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे। किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्॥
Verse 26
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः। न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः॥
Verse 27
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्। मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी॥
Verse 28
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।
पुत्रस्ते वरदः शीघ्रमयोध्यां पुनरागमिष्यति। स मृदुपीनाभ्यां पाणिभ्यां तव चरणौ पीडयिष्यति॥
Verse 29
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्। मुदा अश्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्॥
Verse 30
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या। रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा॥
Verse 31
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः। सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether grief-driven lament is appropriate when Rāma’s exile is undertaken to uphold a truthful paternal vow; Sumitrā argues that dharma-aligned renunciation is not a cause for despair but for moral confidence.
Sumitrā teaches that śoka can be dispelled by dharmic reasoning: virtue, truthful commitments, and disciplined conduct generate both worldly stability and trans-worldly merit, making endurance and composure the proper response.
Ayodhyā functions as the civic reference point for separation and anticipated return, while the araṇya/vanavāsa represents the cultural ideal of ascetic hardship; coronation (abhiṣeka) is invoked as the ritual marker of restored kingship.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.