
अयोध्याकाण्ड
ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੋੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯ (ਰਾਜਤਿਲਕ) ਦੀ ਜਨਤਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਅਚਾਨਕ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਬਚਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਟਕਰਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰਗ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਛਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਭਾਵਾਂ, ਤਿਆਰੀਆਂ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਜਾਵਟ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਿਮਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦਾ ਰੁਖ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਅਸਹਾਇਤਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਾਥੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਨਿਸ਼ਠਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨ-ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਮਹਲ ਤੋਂ ਅਰਣਯ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਮਸਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ, ਗੁਹ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯਤਾ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਅਯੋਧਿਆ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ: ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ, “ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ” ਪਾਪ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ; ਫਿਰ ਰਾਜ-ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ। ਭਰਤ ਦਾ ਕੇਕਯ ਤੋਂ ਆਉਣਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਹੱਕ ਛੀਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ—ਇਸ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਵੈਧਤਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਰਿਤੁਅਲ-ਵਿਸਥਾਰ, ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਨਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਬਚਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
ਸਰਗ 1 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਤਿਥਿਆ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਿਧ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਮਮਯ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਕਸਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਤਾ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ, ਦਇਆ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ, ਵਿਵੇਕ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣਤਾ। ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਰਾਜਯੋਗ੍ਯ ਆਦਰਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਮੰਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੇਸ਼-ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਰੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਪੂਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਮਰਿਆਦਿਤ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਹੁਣ ਉਮਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਚਿਤ ਸਲਾਹ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਹರ್ಷ-ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਏਕਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ੍ਯਵਾਦਿਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਕਰੁਣਾ, ਮਰਿਆਦਿਤ ਵਾਕ-ਸੰਯਮ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣਤਾ, ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮ ਰਾਜਯੋਗਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਯੌਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ।
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਜਨ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੱਖ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਦੀ ਪੁਣ੍ਯਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ੍ਯ ਲਈ ਸਭ ਤਿਆਰੀ ਹੋਵੇ।” ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨਿਆਗਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਲਾਜਾ, ਮਧੁ, ਘੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਰਥ-ਆਯੁਧ, ਚਤੁਰੰਗ ਬਲ, ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਗਜ, ਚਾਮਰ-ਧਵਜ-ਛਤਰ, ਸ਼ਤ ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ ਘੜੇ, ਹਿਰਣ੍ਯ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਨਗਰ-ਦੁਆਰਾਂ ਦੀ ਚੰਦਨ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ, ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ, ਨਿਮੰਤਰਣ ਅਤੇ ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਸਿੰਚਨ, ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ, ਨਾਟ੍ਯ-ਤਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਗਣਿਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਚੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਚਾਰ, ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਨੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ “ਕ੍ਰਿਤਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭੂਪ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਰੂਪ-ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਸਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਵਰਾਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ, ਅਮਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਣਾ, ਕੋਸ਼ਠਾਗਾਰ-ਆਯੁਧਾਗਾਰ ਦਾ ਸੰਚਯ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਆਦਿ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਕੋ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਇੱਛਾ) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਰਾਹੁ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪੀੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਕਟ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਤਿਆਰੀ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤ—ਉਪਵਾਸ, ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਖਵਾਲੀ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ/ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ-ਸੰਪਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਰਾਤਰੀ ਸਹ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਕਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
ਸਰਗ 5 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਟ ਆ ਰਹੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਬਾਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਉਚਿਤ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਨੇਹ-ਭਰੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਹੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਨਗਰ ਦੇ ਉਤਸਵ-ਰੂਪ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ: ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਧੋਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਵਜ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਭਵਨ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਭਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਠ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਸਭਾ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ:ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਮਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਪੂਰਵ ਰਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉਤਕੰਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
ਸਰਗ 6 ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ—(1) ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾ ਅਤੇ (2) ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਜਨਤਕ ਤਿਆਰੀ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਵਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਰਾਮ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਜ੍ਯ-ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿਸ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਮੰਗਲਮਯ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਹਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲੀਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ‘ਪੁਣ੍ਯਾਹ’ ਦੇ ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰਿਆਂ ਤੇ ਤੂਰੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਨਗਰ-ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ: ਸਵੇਰ ਹੋਂਦਿਆਂ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਜਾਵਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਾਲਿਆਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ, ਗਲੀਆਂ, ਅਟਾਰੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜਾ-ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਤੇ ਨਟ-ਕਲਾਕਾਰ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਸਭ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧੂਪ-ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਈ ਦੀਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭਾ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟੋਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਇਸ ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਅਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
ਇਸ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਾਸੀ ਮੰਥਰਾ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ—ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵਿਛੇ ਹਨ, ਧੁਜਾਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਰਾਜ-ਦਾਸੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਉਤਸਵ ਹੈ; ਧਾਤ੍ਰੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਈ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਡੋਲਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਕਪਟਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ “ਸ਼ੁਭ ਸੰਦੇਸ਼” ਲਈ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਗ ਦਾ ਬੋਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਕ् (ਬਾਣੀ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ-ਰਸਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜਨਤਕ ਉਤਸਵ ਵੀ ਗੁਪਤ ਮਨਾਵਣੀ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕਥਾ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਉਲਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਮੰਥਰਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੜਕਾ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਥਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਡੋਰ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਗਹਿਣਾ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨਾਉਣ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਾਤ ਚੇੜਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਉਲਟ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲੀਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਵੰਚਨਾ, ਨਿਰਵਾਸਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਭਰਤ ਨਾਲ) ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ—ਧਰਮਜ੍ਞ, ਸੰਯਮੀ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ—ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਤਾਂ ਮੰਥਰਾ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨ ਦੀਆਂ ਛਬੀਆਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸರ್ಗ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੇਟੋਰਿਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਯੋਜਨਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
ਸਰਗ 9 ਵਿੱਚ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਚਤੁਰ ਬਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਯੋਜਨਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਮਿਲੇ। ਮੰਥਰਾ ਪਿਛਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੈਵਾਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਦੋ ਵਾਰ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਲਈ ਟਾਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਾਰਵਾਈ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕੈਕਈ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ, ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗੇ—(1) ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਅਤੇ (2) ਰਾਮ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਨਵਾਸ। ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਵੱਲੋਂ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਵਰਣਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਜਿਹੀ ਛਲ-ਯੁਕਤ ਯੋਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਨਰਥ’ ਨੂੰ ‘ਅਰਥ-ਰੂਪ’ ਬਣਾਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਉਪਾਅ—ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵਚਨ, ਭਾਵ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਚਨ ਦੀ ਬਾਂਧਕਤਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਾਮੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ-ਵਿਧਾਨਕ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਕੈਕਈ ਇਕ ਕਠੋਰ ਯੋਜਨਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਰੀ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਅਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਅਪਸਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਵਿਸੰਗਤਤਾ ਵੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਸੰਗੀਤ, ਉਪਵਨ, ਹਾਥੀਦੰਦ-ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਆਸਵਾਸਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਅਸੁਚੱਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਡਰਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਦ, ਦੰਡ-ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਚਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਭੈ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਉਸ ਦੀ ਨਰਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ “ਅਪ੍ਰਿਯ” ਵਰ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਪਦੇਸ਼, ਵਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੈਕਈ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ, ਗ੍ਰਿਹ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨਿੱਜੀ ਵਚਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਜਨਤਕ ਸੰਧੀ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੈਵਾਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰ “ਧਰੋਹਰ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਗਦੀ ਹੈ: (1) ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; (2) ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਲਕਲ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹੇ। ਕੈਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਦੇ “ਭਿਆਨਕ ਬਚਨਾਂ” ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ/ਭਰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਘਣੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿਰਨ, ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸੱਪ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਣ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ, ਦਾਨ, ਮ੍ਰਦੁ ਵਚਨ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣਾ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਭੰਗ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਅਟੱਲ ਹਨ; ਜੇ ਉਹ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੀਰਤੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਵਰਤ-ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਹਾਨੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ, ਰਾਜ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਸੀਤਾ—ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅਟੱਲ, ਵਿਪੱਤੀ-ਚਾਲਿਤ ਕਰਮ ਵੱਲ ਕਥਾ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
ਸਰਗ 13 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਸੰਕਟ ਤੱਕ ਤਣਾਅ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਯਾਤੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਉਪਮਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਤਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਧ ਕੇ ਵੀ ਡਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਚਨਬੱਧ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੌੰਦਰਯ, ਬਲ, ਵਿਦਿਆ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ, ਖ਼ਿਮਾ—ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਲਾਂਛਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਵੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਰਾਜੇ ਲਈ ਹੋਰ ਘਣੀ ਹਨੇਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰ ਨਾ ਲਿਆਵੇ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕੈਕਈ ਦਾ ਮੁਖ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ” ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦੇਵੇ, ਤੇਰੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਆਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਭਾਰੀ ਸੱਸਾਂ ਵਿਚ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਣ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਰੂਟੀਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
ਸਰਗ 14 ਵਿੱਚ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦਾ ਸੰਕਟ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਚਨ-ਬੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਅਟੱਲ ਕਰਾਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿਤਾ ਹੋਇਆ ਵਰਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਮੁੱਕਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਬਲੀ ਵਾਂਗ ਧਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਨ ਤੇ ਦੇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬਾਧਤਾ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਕਠੋਰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਲਿਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮੀ ਤਿਆਰੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਵਸਿਸ਼ਠ ਪੂਰੇ ਵਿਧੀ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਧੋ ਕੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਪਤਿ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਫਿਰ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕੈਕਈ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਥਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦੇ ਔਪਚਾਰਿਕ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
ਸਰਗ 15 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੰਤਰੀ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਕਰਕ ਲਗਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਸੰਗਮ ਸਮੇਤ ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ; ਕਮਲ-ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ; ਮਧੁ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਰਭ, ਪੁਸ਼ਪ; ਚਾਮਰ, ਚੰਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਛਤ੍ਰ; ਧਵਲ ਬਲਦ ਅਤੇ ਘੋੜਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾਰੋਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ; ਅੱਠ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਨਿਆਵਾਂ, ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸਤੁਤਿਕਾਰ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਜਯ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਧਵਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਚਰਚਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਵਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਉਤਸੁਕ ਨਗਰਵਾਸੀ ਤੇ ਗ੍ਰਾਮਵਾਸੀ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਭੀੜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਕਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਜਨ-ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਕੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਧਾਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ (ਭਾਲੇ ਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਵਾਲੇ) ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਹਪੁਰ-ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਕੜੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਕਾਸ਼ਾਇ-ਧਾਰੀ ਵృద్ధ ਸਤ੍ਰੀ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਗਮਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਸੁਵਰਨ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉੱਤਮ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਕੁਬੇਰ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ; ਪਾਸੇ ਸੀਤਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ (ਵਾਲ-ਵਿਆਜਨ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਮਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਮੰਗਲ-ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਅਜਿਨ, ਕੁਰੰਗ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਆਦਿ) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਥ-ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਗਰ-ਉਤਸਵ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ, ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਘੋੜਿਆਂ-ਹਾਥੀਆਂ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਾਪਥ, ਰਥ ਦਾ ਮੇਘ-ਗਰਜਨ ਸਮਾਨ ਨਾਦ ਅਤੇ ਮਣੀ-ਹੇਮ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ। ਇਹ ਸर्ग ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਆਸ-ਉਤਸਾਹ ਦੀ ਜਨਤਕ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੀਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
ਸਰਗ 17 ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਸਾਥੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਪਥ ਧਾਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਝੰਡੇ ਤੇ ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਗਰੂ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਅਰਪਣ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਮਾਰਗ ਦੇਵ-ਪਥ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਦੇਖਣਾ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੋਂ ਸੰਯਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਉਹ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਉਹ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਉਮਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਕਾਂ, ਦੇਵਾਲੀ-ਮਾਰਗਾਂ, ਸਮਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ, ਕੈਲਾਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਰਗੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅੰਗਣ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿੱਜੀ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਦਕਿ ਬਾਹਰ ਉਡੀਕਦੀ ਭੀੜ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
ਰਾਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਤੇ ਫਿੱਕਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੈਕਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ, ਕੇਵਲ “ਰਾਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਸੂਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਧਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੀ ਰਾਜਾ ਦੇਹਿਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕੀ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਕੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲਾਇਆ। ਕੈਕਈ ਇਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗ ਕੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਟੱਲ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ-ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵਿਸ ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ—ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕੈਕਈ ਦੋ ਵਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡਕ ਵਨ ਗਮਨ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਟਾ-ਅਜਿਨ ਧਾਰਣ ਕਰ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ। ਸर्ग ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵਿਪੱਤੀ ਕਾਰਨ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ—ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਖਾਵਟੀ ਵਿਹਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਨ-ਵੈਭਵ ਤੋਂ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਕਾਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਰਾਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਨਾ ਸਨਾਨ ਕਰੇਗਾ ਨਾ ਭੋਜਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਂਦੇ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕਾਂਦੇ ਹੋਏ ਛਤ੍ਰ, ਚੌਰ, ਰਥ ਆਦਿ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਉਲਟਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੰਸੂਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਜਨ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲਾਪ ਮਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਣੀਆਂ ਰੋ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਗਧ ਦਸ਼ਰਥ ਉਹ ਕਰੁਣ ਰੋਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਅੰਗਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਰਾਜਾ-ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਵ੍ਰਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਪਹਿਰੇਦਾਰ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ—ਖੜੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੌੜ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਧੌਲੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਵਰਤ-ਵ੍ਰਤ, ਅਗਨਿਹੋਤਰ, ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਕਲਿਆਣ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਦਹੀਂ, ਅਕਸ਼ਤ, ਘੀ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਹਵਨ-ਸਾਮਗਰੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪਾਇਸ, ਕ੍ਰਿਸਰ, ਸਮਿਧਾ ਅਤੇ ਭਰੇ ਕਲਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ-ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਹੌਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਕੌਸਲਿਆ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਲਟਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਰਤ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ੍ਯ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵਨਵਾਸ, ਜੰਗਲੀ ਆਹਾਰ ‘ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸੌਤਾਂ ਦੀ ਤਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਡਰ, ਪੁੱਤਰ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞੀ ਆਸ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਤਣਾਅ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਨਿਮਿਤ ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਲਕਸ਼ਮਣ “ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ” ਪਰ ਕਠੋਰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣ, ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਸਮਝ ਕੇ ਕੈਦ ਜਾਂ ਵਧ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਧਰਮੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੰਯਮਿਤ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਵਚਨ-ਪਾਲਨ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕੰਦੂ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਜਾਮਦਗ્ન੍ਯ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਸਵਸਤਿਆਨ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਨਵਾਸ-ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਪੁਨਰਲੱਭ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
ਸਰਗ 22 ਵਿੱਚ ਰਾਜਤਿਲਕ ਰੁਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਠੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਯਤ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਨਾਗ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧੈਰਯ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਦਮ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਣ। ਰਾਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਵਧੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਸਤਿਆ ਦੇ ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਪੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੈਵ/ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਧੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮਹਰਸ਼ੀ ਵੀ ਡੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਯ-ਕਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘੜੇ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਾਮਗਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਨਵਾਸ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਤਪੋਧਰਮ ਵੱਲ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
ਸਰਗ 23 ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈਤਿਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤਿੱਖਾ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ, ਕਦੇ ਆਨੰਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਲਟੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘ੍ਰਿਣਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ‘ਦੈਵ’ (ਭਾਗ੍ਯ) ਦੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਨਿਰਬਲ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਕਾਰ’ (ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯਤਨ) ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਨੂੰ ਐਸਾ ਬਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇਗੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਵੇਗਾ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਪਰਯਾਪਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਉਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰਨ ਦਾਸਤਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਕੇਵਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦੇਣ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਸੂ ਪੋਂਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ‘ਸਤਪਥ’ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਆਗਿਆਪਾਲਨ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
ਸਰਗ 24 ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਤਿ ਨਿੱਜੀ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਨ ਦੇ ਕਠੋਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਜੀਵੇਗਾ। ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋਕਾਗਨੀ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿਲਾਪ ਇੰਧਨ ਹੈ, ਆਹਾਂ ਪਵਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਨਾਲ ਚਲੇਗੀ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੌਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ‘ਵਨ-ਹਿਰਣੀ’ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚਲੋ। ਰਾਮ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛਲਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵృద్ధ ਨਰੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ, ਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ (ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ) ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਹਿਤ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮੰਗਲ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
ਸਰਗ 25 ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਗਮਨ ਲਈ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਦਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਮੰਗਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਅਭੌਤਿਕ ਰਖਵਾਲੇ; ਸਕੰਦ, ਸੋਮ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਵਰੁਣ, ਸੂਰਯ, ਕੁਬੇਰ, ਯਮ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ; ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰਦ; ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਉਸ਼ਾ-ਸੰਧਿਆ, ਰਿਤੂਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਜਗਤ-ਆਧਾਰ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਭਯਾਂ—ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ, ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪਸ਼ੂ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਫੈਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਸਰੋਂ ਮੰਗਵਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਆਯਨ/ਮੰਗਲ-ਪਾਠ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਮੰਗਲ-ਉਪਮਾਵਾਂ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ, ਗਰੁੜ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਗ। ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ ਔਸ਼ਧੀ ਨੂੰ ਰਕਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਜਿਹਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਧਰਮਿਕ ਝਟਕੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਸਵਸਤਿਆਯਨ (ਮੰਗਲ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵਨਵਾਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਧਰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ—ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਤਪ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ—ਰਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਛਤਰ, ਚੌਰ, ਵੰਦਨ-ਗਾਇਕ, ਮੰਗਲ-ਧੁਨੀਆਂ, ਮਧੁ-ਦਧਿ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ, ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਅਗਵਾਈ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਹਾਸਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ—ਅਰਥਾਤ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਉਂ ਢਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵਚਨ ਦੀ ਮੰਗ, ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਭਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾ ਮੰਗੀਂ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਮਿੱਠਾ ਰੱਖੀਂ; ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਕ-ਪੀੜਤ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ; ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿਹਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੀਂ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨਪਮਾਨ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
ਸਰਗ 27 ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਹੀ ਪਤੀ ਦੇ ਭਾਗ (ਭਰਤ੍ਰ-ਭਾਗ੍ਯ) ਦੀ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਜਨ, ਕਠਿਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇਗੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੁਖਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਂਟੇ ਵੀ ਕੁਚਲ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਸੰਯਮਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਅਤੇ ਕਦੇ ਭਾਰ ਨਾ ਬਣਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਰੰਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਸ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਹੈ—ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਵਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਨਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਲ ਆਨੰਦਮਈ ਸਾਥ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਮ ਹਜੇ ਵੀ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਸੰਵਾਦ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਜ੍ਞ ਅਤੇ ਧਰਮਵਤਸਲ ਰਾਮ ਅਰਣ੍ਯਵਾਸ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੱਖਿਆ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਹਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ਬਦ, ਹਿੰਸਕ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਚੜੀ ਨਦੀਆਂ, ਕੰਟਿਆਂ ਭਰੇ ਤੇ ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਰਸਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਯਨ, ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਜੀਵਨ, ਉਪਵਾਸ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਜੀਵਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਾ-ਪਿਤਰ-ਅਤਿਥੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਤਵ੍ਯ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਅਰਪਣ, ਘੱਟ ਭੋਜਨ, ਅੰਧਕਾਰ, ਹਵਾ, ਭੁੱਖ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ-ਸਰਪ ਅਤੇ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਨ ‘ਬਹੁਦੋਸ਼ਤਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਦੀ ਹੋਈ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
ਸਰਗ 29 ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਥਿਤ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ। ਸੀਤਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ। ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
ਸਰਗ 30 ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਅਸਹਿਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਨ ਦੀ ਧੂੜ ਚੰਦਨ ਸਮਾਨ, ਘਾਹ ਕੋਮਲ ਸ਼ਯਿਆ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਣਗੇ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਤਦ ਰਾਮ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਵਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਹਧਰਮਚਾਰিণੀ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਯਿਆ, ਰਥ ਆਦਿ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ/ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਦੇਣਾ। ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਰਾਮ–ਸੀਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੋਹ-ਬੱਧ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ; ਰਾਮ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ (ਵ੍ਰਿੱਧ-ਸੇਵਾ/ਗੁਰੂਪੂਜਾ) ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਧਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇਗਾ; ਕੌਸਲਿਆ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ ਬਣਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲਣਾ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਰੱਖਣਾ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਵੇ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਿਤ ਵਰੁਣ-ਦੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ-ਸਮੂਹ (ਧਨੁਸ਼, ਕਵਚ, ਅਖੁੱਟ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੂਣੀਰ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਖੜਗ) ਲੈ ਆਵੇ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਅਗਲਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਯਜ੍ਞ (ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਨਯਾਤਰਾ ਧਰਮ (ਦਾਨ, ਆਚਾਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹੇ।
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨ-ਵੰਡਣਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰਸਮੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਯਜ੍ਞ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸੁਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਗਨਿ-ਸਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਨ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਸੁਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਦਾਨ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਕੌਸਿਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਚਿਰਕਾਲੀ ਸੇਵਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਥੀ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਸਮੂਹਾਂ (ਕਠ-ਕਲਾਪ, ਮੇਖਲਿਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ, ਬਲਦ, ਵਸਤ੍ਰ, ਰਥ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਿਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਜਟ (ਗਾਰਗ੍ਯ) ਦੀ ਘਟਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਹਾਸ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਦਾ ਹੈ—ਲਾਠੀ ਸੁੱਟ ਕੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੇਵਕ, ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਰਹੇ।
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਵੀ ਯਜ੍ਞੀਅ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਘਰੇਲੂ ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਰਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹਾਂ ਭੀੜ ਨਾਲ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਗਰਿਕ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਹਨ, ਛਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪੈ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੋਵੇ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਸਦਾ ਆਚਰਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣ—ਅਹਿੰਸਾ, ਕਰੁਣਾ, ਵਿਦਿਆ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ “ਜੜ੍ਹ” ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਰੂਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀ ਤੜਪ, ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮੁਰਝਾਹਟ—ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਇਤਨੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਵਾਂਗ ਉਲਟ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਸ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੇ—ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਕਰਤਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ।
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਇਆ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਡੁੱਬੇ ਸੂਰਜ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੌਸਲਿਆ ਵੱਡੇ ਲਾਵ-ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਠ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ‘ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਜਾਣ ਲਈ ਵਿਦਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਿਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦਸ਼ਰਥ ਵਚਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਮ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਕਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ, ਕਦੇ ਇਕ ਰਾਤ ਰੁਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੇਵ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੈਕਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
ਸਰਗ 35 ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕ ਤੇ ਤੀਖੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਰਾਮ-ਵਨਵਾਸ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਨਾ, ਮੁੱਠੀਆਂ ਭਿੰਚਣਾ, ਦੰਦ ਪੀਸਣਾ—ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ “ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਣ” ਅਤੇ “ਵਜ੍ਰ-ਵਾਣੀ” ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੈਕਈ ਅੜੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰ ਲੈਣ, ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਧੱਕਣ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ (ਪਰਿਵਾਦ) ਫੈਲੇਗੀ। ਉਹ ਕਹਾਵਤਾਂ ਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਮ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਨਿੰਬ ਲਗਾਉਣਾ; ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿੰਬ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਿੰਬ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ—ਅਤੇ ਅਮਰਿਆਦਾ ਲੰਘਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਥਾ ਵੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਹਠਧਰਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨੋ, ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ—ਜੋ ਜੇਠਾ, ਦਾਨੀ, ਨਿਪੁਣ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਕ ਹੈ—ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਓ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਨਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਸਕੇ। ਪਰ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਇਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕਈ ਬਾਹਰੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
ਸਰਗ 36 ਵਿੱਚ ਰਾਜਤਿਲਕ-ਸੰਕਟ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਬਣ ਕੇ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ, “ਵਚਨ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ”, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਗਮਨ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਚੌਗੁਣੀ ਸੈਨਾ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਸੇਵਕ, ਰਥ-ਗੱਡੀਆਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਨਾਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਡਰ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਐਸਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰੇਗਾ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੈਕਈ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਗੱਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਗਰ ਵੱਲੋਂ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੰਜਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ। ਵ੍ਰਿਧ ਮੰਤਰੀ ਸਿੱਧਾਰਥ ਅਸਮੰਜਸ ਦੇ ਅਪਰਾਧ—ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਅਨਿਆਇ—ਸੁਣਾ ਕੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਵਾਸਨ ਅਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੱਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਕੈਕਈ ਦੇ “ਨੀਚ ਮਾਰਗ” ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇਗਾ, ਰਾਜ ਤੇ ਧਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜ “ਭੋਗੇ”—ਇਹ ਵਾਕ ਨੈਤਿਕ ਵਿਡੰਬਨਾ ਅਤੇ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
ਸਰਗ 37 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਤਪਸਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲ ਨਿਰਵਚਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਚੀਰ (ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧਿਵਤ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਵਿਨਯਪੂਰਵਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਆਸਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਸੰਗਤ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਦੀ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕ ਸਾਧਨ ਹੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਚੀਰ ਕੱਢ ਕੇ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਚੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਕੋਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਉਸਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ-ਤੰਤੂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲੱਜਿਤ ਸੀਤਾ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਨਵਾਸੀ ਮੁਨੀ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਮ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਉੱਤੇ ਚੀਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਨ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਲਾਪ ਵਿਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਚਾਰਯ ਹਸਤਖੇਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣ ਅਤੇ ਛਲ ਲਈ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦਾ ਜਾਣਾ ਅਨਿਵਾਰਯ ਨਹੀਂ; ਉਲਟ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਿੰਹਾਸਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਗਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪੈਣਗੇ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਖਾਲੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੀਤਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆਮਈ ਜੀਵਨ ਚੁਣਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਪਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ ਉੱਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲੋਕਧਰਮ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਾਉਣਾ ਅਨਿਆਇ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਨਿਰਦਯਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ‘ਘੋਰ ਕਰਤੂਤਾਂ’ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅਤਿਭਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਸਲਿਆ—ਵ੍ਰਿੱਧਾ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਦਾ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਸਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲੋਕ-ਨੈਤਿਕਤਾ, ਰਾਜਧਰਮ (ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ), ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ-ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠੀ ਹਲਚਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਹ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁਖ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਯੋਗ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਗਰ-ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤੱਕ ਛੱਡ ਆਵੇ। ਅਗੇ ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਵਨਵਾਸ-ਕਾਲ ਦੀ ਸਾਜ-ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀ ਉਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮਹਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ-ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕੌਸਲਿਆ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੰਚਲ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਪਤੀ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਦੈਵਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਵਧੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗਲ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਮੂਹਿਕ ਕਰੁਣ-ਰੋਦਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਧਿਆ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਰੀਤ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
ਸਰਗ 40 ਵਿੱਚ ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਚੀਰਕ ਘੜੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਮਝੋ: ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅਰਣਯ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸੇਵਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਥਾਰੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸਾਮਗਰੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਥ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਮੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਰਥ ਦੇ ਪਾਸੇ ਫੜ ਕੇ ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਖ ਦਰਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ; ਘੰਟਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਰਥ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਦੌੜਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ‘ਠਹਿਰੋ’ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ‘ਚਲੋ’ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰਨਾ ਧਰਮਤ: ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦਸ਼ਰਥ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
ਸਰਗ 41 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕੰਪਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ-ਕੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਗਧ ਦਸ਼ਰਥ ਉਹ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਘਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਹਾਥੀ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ ਵੀ ਢਿੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਤਾਰੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੰਦਰ-ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ‘ਕੰਬਦੀ’ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਖਾਲੀਪਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰਗ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵਿਘਟਨ ਤੱਕ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਥ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਜਦ ਧੂੜ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਡਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਤਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ; ਜੋ ਰਾਮ ਚੰਦਨ, ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਗੱਦਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤਕੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁੱਤੇਗਾ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਣ-ਅਣਜਾਣਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਗੱਜਣਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੈਤਿਕ ਟੁੱਟ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਬੰਧਨ ਤੱਕ ਤੋਂ ਹੱਥ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਬਾਰੇ ਕੌੜੀ ਇੱਛਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ—ਉਹੀ ਇਕ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਨਿਸ਼ਬਦਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਹੈ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ ਸਿਸਕਦੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
ਸਰਗ 43 ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੇ ਮਨੋਵੈਜਾਨਕ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਟੇਢੀ ਚਾਲ, ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੈਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਖਤਰਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨੈਤਿਕ ਸੰਕੇਤ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਭਵਿੱਖ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਣਜਾਣੇ ਕਠਿਨ ਵਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ, ਰਾਜਸੀ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਧਿਆਇ ‘ਕਦੋਂ…?’ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਧੁਜਾਵਾਂ ਉੱਠਣ, ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਮੰਗਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼। ਮਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਇਸ ਆਸ ਵਿੱਚ ਚਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤੀਖਾ ਵਿਰੋਧ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਮ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬਛੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਫਲ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦਾ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
ਸਰਗ 44 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਅਨਾਵਸ਼ਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਪਰਲੋਕ-ਫਲ (ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ-ਫਲ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਤਿਆਰੀ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਠਿਨਾਈ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਵ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ—ਪਵਨ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ। ਉਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਚਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਤੁਰੰਤ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਲਾ ਸ਼ਰਦ-ਰਿਤੂ ਦਾ ਬੱਦਲ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
ਸਰਗ 45 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜ-ਵਿਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਲੋਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖੋ, ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ; ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਅਟੱਲ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰਸ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਜੋ ਬੁੱਧੀ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਤਪੋਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਥ ਨੂੰ ਨਗਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਰਗ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਛਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਤਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਰਾਮ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਧਰਮਮਾਰਗ ਦਾ ਕੀ ਰਹੇਗਾ? ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੱਕ—ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਐਸੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੇ ਤਟ ਨੇੜੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੇ ਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸੀਮਾਂਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
ਸਰਗ 46 ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਗਰ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜਪੂਰਵਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਵਨ-ਆਹਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੇਵਲ ਜਲ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਤਪਸ੍ਯਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਵੈਚੱਛਿਕ ਸੰਯਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਵਿਪੱਤਾ ਨਾਲ ਬੋਝਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰਾਮ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਥ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਘੁਮਾ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੌਰਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਰਥ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਤਮਸਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ, ‘ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ’ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਵਨਵਾਸ ਧਰਮਿਕ ਚੋਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ।
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਦਿਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਬਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਹੋਸ਼, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਹੀ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਪਿਤਾ-ਸਮ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ। ਵਿਲਾਪ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵਕ ਵਿਪਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਰਗ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਥ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਲੁਪਤ ਹੋਣਾ ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਧਨਾਢ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ-ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਯੋਧਿਆ ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗ-ਰਹਿਤ ਕੀਤੀ ਨਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਜਲਹੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੈ।
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
ਸਰਗ 48 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਿਕ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਕੇ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਰਗਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਰ-ਘਰ ਰੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਪਾਰ, ਰਸੋਈ, ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੱਕ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਅਕਾਲੀ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਗੇ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੇਵਾ ਵੰਡ ਲਈਏ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੀਤਾ ਦੀ, ਪੁਰਸ਼ ਰਾਮ ਦੀ—ਤਾਂ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵੀ ਸੇਵਾ-ਸਮੁਦਾਇ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਨਾਗਰਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਧਰਮੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇਤ੍ਰਹੀਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾ-ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਅਗਾਊਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੰਧੇਰੀ ਤੇ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੱਟੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਧਰਮ-ਹ੍ਰਾਸ ਦਾ ਨਗਰੀਕ ਰੂਪਕ।
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਪਾਲਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੋਸਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਰਾਗ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਰਿਆਦਾ-ਭੰਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਲੋਕ-ਵਾਣੀ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨੈਤਿਕ ਪਰਖ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦਾਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਮਗਰੋਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀ ਗੋਮਤੀ (ਜਿਸ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂ-ਬੈਲ ਚਰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸਿਆਂਦਿਕਾ ਨਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਭਾਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਸੂਤ” ਕਹਿ ਕੇ ਹੰਸ-ਸਮ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰੁਚਿਕਰ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
ਸਰਗ 50 ਵਿੱਚ ਵਿਦਾਈ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੋਸਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਸਲ ਦੀ ਮੰਗਲਮਯਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਯੂਪ, ਚੈਤ੍ਯ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ, ਨਿਰਭਯ ਨਾਗਰਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਧੁਨੀ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫੇਨ ਨੂੰ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ—ਵਿਸ਼ਨੁਪਾਦ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ, ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ—ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਭਾਵ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦਰਾਜ ਗੁਹ, ਜੋ ਅੰਤਰੀਂਗ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਮ ਤਪਸਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਗੁਹ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ ਦੀ ਦਹਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਸਨ-ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੇਜ-ਸਥਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਹਥਿਆਰਬੱਧ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰਤਾ (ਸੌਹ੍ਰਦ) ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਖ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਆਰਾਮ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਅਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਗਰ-ਧੁਨੀ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਉਤਸਵੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਨਗਰ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਬੀਤਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਥਮਦਾ; ਗੁਹਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਸੱਚੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰਤਾ ਸਾਂਝੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
ਸਰਗ 52 ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਚਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕੰਪ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਰਾਜ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਰੱਖੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਰਥ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਤਮਦਾਹ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ—ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਨਵਾਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਨੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਨਦੀ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗੀ। ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਰੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ, ਸੀਤਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਪਿੱਛੇ—ਜੋ ਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਨਵਾਸ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਰਖ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯੋਗਕਸ਼ੇਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਿਆਂ—ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ—ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮ ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ शीਘ੍ਰ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦੁਰਦਸ਼ਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸੰਯਮ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਰਥਕ ਬਲ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਭਯ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼੍ਰੂਆਂ ਨਾਲ ਮੌਨ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ ਰਾਤ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾ ਉਹ, ਨਾ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸ਼ਯਿਆ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਨ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਵਨਵਾਸ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇਗਾ। ਸੁੰਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ।
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
ਸਰਗ 54 ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸੰਵਾਦ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿੱਖ ਹੇਠ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਪਰ ਮਨੋਹਰ ਭੂਮੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਰੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ-ਫਲਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਰਘ੍ਯ, ਜਲ, ਭੋਜਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਨਚਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਸਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇੜਲੇ ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਭਰਦਵਾਜ ਦਸ ਕਰੋਸ਼ ਦੂਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਵਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਵਨ-ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੋ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਚੱਲੋ, ਪੁਰਾਤਨ ਘਾਟ/ਉਤਰਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੱਭੋ, ਬੇੜਾ ਬਣਾਕੇ ਪਾਰ ਹੋਵੋ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਵਟ) ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਗਲ-ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਬਾਂਸ ਵਿਛਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੀਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਵੱਡਾ ਤਰਣ-ਫਲਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਲਈ ਸੁਖਦ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਾਜਵਾਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਬੇੜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੱਝਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ‘ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰਤੀ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨਾਲ ਪੁਨਰ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੋ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਾਂਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਰਾ ਵਨ-ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਉਚਿਤ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਮਧੁ-ਛੱਤੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ—ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਯੋਗ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਨਿਵਾਸ-ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰਨਕੁਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਟੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮ੍ਰਿਗਮਾਂਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬਲੀ। ਉਹ ਯਜ್ಞਵੇਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਨ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੁਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਨ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
ਇਸ ਸર્ગ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਬਦ ਤੇ ਉਦਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ—“ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?”—ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਯਜਨਾਂ, ਵਿਆਹਾਂ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਣਗੇ; ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਭਰੇ ਹੋਏ ਆੰਗਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਅਟਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਹਟ ਹੈ ਕਿ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ:ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕੌਸਲਿਆ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਤ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਠੋਸ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ, ਕੀ ਖਾਧਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਨਵੀਂ ਫੜੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਆਚਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅੰਜਲੀ ਬੱਧ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਦੇਵਤਾਵਤ ਸੇਵਾ, ਸੌਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਭਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਜਧਰਮ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਰ ਦੇਣਾ, ਉਸਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛਣੀ, ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ। ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਧਰਮਕ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚੰਭਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਥ ਮੁੜਨ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਰਾਜ-ਰਥ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
ਸਰਗ 59 ਵਿੱਚ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਰਥੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਘੋੜੇ ਰਸਤਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਗੁਹ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਬੁਲਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ, ਵਨ ਅਤੇ ਉਪਵਨ ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਵੇਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਕੋਈ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੰਬੇ ਸਾਹ, ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੋਣਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵੈਰੀ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ। ਦਸ਼ਰਥ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਘੁੱਟੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ‘ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ’ ਬਿਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ (ਅਤੇ ਸੀਤਾ) ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ—ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ’ ਦਾ ਰੂਪਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੈਕਈ ਵਡਵਾਨਲ-ਮੁਖ ਵਰਗੀ, ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਬਚਨ ਮਗਰਮੱਛ, ਅਤੇ ਅੰਸੂ ਝੱਗ—ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਭੈ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੰਵਾਦ-ਲੀਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਮਨੋਂ-ਤਨੋਂ ਵਿਹਲ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਹੇ ਗਏ ਤਪ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੈ; ਪਿੰਡਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਿਹੀ ਲੱਗੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਟੱਲ ਕਾਂਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾ ਘਟਦੀ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਉਪਮਾ, ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਰਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਡਰ ਗਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਚਰਨ ਸਦੀਵੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਸ਼ੋਕ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ ਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਸਲਿਆ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਅੱਗੇ ਦੁਖ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦਤ, ਜੰਗਲੀ ਆਹਾਰ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ‘ਅਕਰੁਣ ਕਰਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕੌਸਲਿਆ ਕਈ ਨੈਤਿਕ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ; ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਪਿੱਛੋਂ ਭੋਜਨ’ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਬਾਘ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਯਜ್ಞ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ‘ਹ੍ਰਿਤਸਾਰ ਸੁਰਾ’ ਜਾਂ ‘ਨਸ਼ਟਸੋਮ ਅਧਵਰ’ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰ-ਭੁਕਤ ਰਾਜ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਵਾਭਿਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ (ਪਤੀ–ਪੁੱਤਰ–ਜਾਤੀ) ਦਾ ਨਿਆਇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
ਸਰਗ 62 ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ਼ਰਥ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤਪਤ ਆਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ ਬਾਣ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਧ—ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਰਾ ਬੋਝ: ਦੋਸ਼ਭਾਵ ਅਤੇ ਹਾਨੀ। ਕੰਬਦੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਵਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੜਵੇ ਬਚਨ ਨਾ ਕਹੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਕਰੁਣਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਕਰਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਨੁਚਿਤ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਸ਼ੋਕ ਧੀਰਜ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਸਹਿ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ, ਜਦ ਮਨ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਿਯੋਗ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਧਦਾ ਦੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਸ਼ਰਥ ਕੁਝ ਸਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਹਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਵਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਤੋਲੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਪਲਾਸ਼ (ਕਿੰਸ਼ੁਕ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਉਣਾ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਤ ਲਾਈ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸਮਝ ਕੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਕਰਾਹ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੀਰ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਨੇ, ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਰਨਾਸੰਨ ਯੁਵਕ ਅਨਿਆਇਕ ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦਾ ਹੈ—ਛੱਡੇ ਤਾਂ ਪੀੜਾ, ਕੱਢੇ ਤਾਂ ਮੌਤ—ਅਤੇ ਜਦ ਤੀਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਯੁਵਕ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪਤਨ ਦਾ ਕਰਮਿਕ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ’ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਯੂ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੱਢ ਬੈਠੇ। ਮਰਨਾਸੰਨ ਮੁਨੀਪੁਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ-ਵ੍ਰਿਧ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਰੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨਵਸ਼ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਵਰਗੀ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ—ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਦੰਪਤੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀਪੁਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਵਾਂਗ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
ਸਰਗ 65 ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਵਿਯੋਗ-ਵਿਪੱਤੀ ਵੱਲ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੋਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਨੇਗਿਰਿਸਟ, ਸੂਤ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਗਲ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸਤੁਤੀ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੀ ਸਜਦੀਆਂ ਹਨ—ਪੀਲੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਜਲ, ਪਾਤ੍ਰ, ਉਬਟਨ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਅਰਪਣ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤਕ ਸੇਵਕ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾ ਸ਼ੰਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਯਨ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਯਿਆ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕੰਬ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ; ਡਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਮਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਮਹਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੈ—ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰਵਜਨਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਘਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਬੁਝੀ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇਜ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ। ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਭਯਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਤਮ-ਤਿਆਗੀ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਵਿਧਵਾ-ਵੇਦਨਾ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਦਾਸੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਹੌਦ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਟਾਲਦੇ ਹਨ—ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੀਤਿ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਘੋਸ਼ਣਾ। ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ ਰਾਤ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਬਿਨਾਂ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਮਲਿਨ ਤੇ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਮਨ ਕੈਕਈ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਬਾਰੀ ਫੈਸਲੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਣੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ “ਆਕ੍ਰੰਦਿਤ-ਨਿਰਾਨੰਦਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਕਾਰਨ ਨਗਰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘਰ-ਘਰ ਵਿਲਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਅਮਾਤ੍ਯ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਰਾਜਕ’ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਸਮਾਜ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਰਖਾ-ਨਿਯਮ, ਖੇਤੀ, ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਨਿਆਂ-ਵਿਵਹਾਰ, ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਉਤਸਵ-ਸੰਸਕਾਰ, ਵਪਾਰ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਮਸ਼ಃ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਵਨ ਦਾ ਤ੍ਰਿਣ-ਹੀਨ ਹੋਣਾ, ਗਊਆਂ ਦਾ ਗੋਪਾਲ ਬਿਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ‘ਪਾਲਕ’ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ (ਭਰਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ (ਮਾਮੇ ਦੇ ਰਾਜ) ਤੋਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਦੂਤਾਵਾਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਰਥ, ਵਿਜਯ, ਜਯੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ, ਨੰਦਨ ਆਦਿ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ (ਕੇਕਯ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ) ਤੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਓ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੁਕਾਓ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਪਹੁੰਚਾਓ ਅਤੇ “ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਜ” ਲਈ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ। ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੜੀ ਹਦਾਇਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿਓ, ਨਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਤਾਂ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਆਘਾਤ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਰਾਜ-ਸਥਿਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੇਕਯਰਾਜ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ—ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਰੂ-ਜਾਂਗਲ ਤੋਂ ਪਾਂਚਾਲ ਵੱਲ, ਮਾਲਿਨੀ, ਸ਼ਰਦੰਡਾ, ਇક્ષੁਮਤੀ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਦਾਮਾ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਿਰਿਵ੍ਰਜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਸਰਗ ਕਰਤਵ੍ਯ, ਤੁਰੰਤਤਾ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
ਸਰਗ 69 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ, ਤੇਲ ਪੀਂਦਿਆਂ ਤੈਰਨਾ, ਤਿਲ-ਭਾਤ ਖਾਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ। ਫਿਰ ਸੁਪਨਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਰਾਜਹਾਥੀ ਦਾ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਬੁੱਝ ਜਾਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਫਟ ਜਾਣਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਟੁੱਟੇ ਪਹਾੜ। ਅਗਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਾਜਾ ਗਧੇ-ਜੁਤੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸੂਚਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ, ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਭਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਪਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਧੇ-ਜੁਤੇ ਵਾਹਨ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨੀ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਨਿਕਟ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਹਾਸ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਰਤ ਦਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਵਾਣੀ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਰਣ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੀ “ਅਗਮ” ਉਪਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
ਸਰਗ 70 ਵਿੱਚ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤਾਂ ਵਿਧੀਬੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਭਰਤ ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦੂਤ ਖਾਈ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕੇਕਯ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਜਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੂਤ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਕੁਟੁੰਬ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੇਰੀਅਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਾਰੇ। ਦੂਤ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਕਾਜ ਦਾ ਅਤਿ-ਤੁਰੰਤ ਕੰਮ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕੇਕਯ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਜਿਤ ਲਈ ਭੇਜੇ ਕੀਮਤੀ ਉਪਹਾਰ ਵੀ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾਮਹ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕੇਕਯ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਦਾ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਮਹਲ-ਪਾਲਿਤ ਕੁੱਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਾਨ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਸੈਨਾ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੁਭ ਦਿਸਦੀ ਚਾਲ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸ਼ੰਕਾ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ।
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
ਸਰਗ 71 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹ ਸੁਦਾਮਾ, ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ (ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ) ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਧਾਨ, ਸਰਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲੌਹਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਪਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਉੱਤਾਨਿਕਾ, ਕੁਟਿਕਾ, ਕਪੀਵਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਇੱਕ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਚਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਯਾਜਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਤਾਂ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਅਣਸੁੱਧੇ ਤੇ ਉਜੜੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਿਨਾ ਕੁੰਡੀ ਦੇ ਹਨ, ਹਵਨ-ਧੂਪ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ; ਪਰਿਵਾਰ ਭੁੱਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਿਕ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਲਯ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਛਾਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
ਸਰਗ 72 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਜਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਪਿਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਅੰਤਰਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁੰਨਾਪਾ, ਖਾਲੀ ਸ਼ਯਿਆ, ਨਿਰਸ ਸੇਵਕ-ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਰਾਜਲੋਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੈਕਈ ਭਿਆਨਕ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨੇਹੀ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਾ ਆਵੇ ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ, ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੈਕਈ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
ਸਰਗ 73 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਉਸ ਲਈ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਚੋਟ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਧਿਕਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਆਦਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ-ਰੀਤ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਭੰਗ ਹੈ। ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਗਰਜ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਮਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਵ-ਤੀਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਕੈਕਈ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿਆਗ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਰਤ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਤੇ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਟੁੱਟ ਗਈ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਪ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੁਖੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਇਸ “ਭਾਰ” ਨੂੰ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਸਰਭੀ/ਕਾਮਧੇਨੂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸਰਭੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬਲਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਭਰਤ ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਪੀੜਾ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖ—ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਕੁਲ ਦੀ ਲਾਜ ਬਚਾਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਵਾਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਉਤਸਵ-ਧਵਜ ਵਾਂਗ ਢਹਿ ਗਿਆ—ਜੋ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
ਸਰਗ 75 ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਪਰਿਧੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਿਆਂ-ਸਭਾ ਵਰਗਾ ਧਾਰਮਿਕ ਟਕਰਾਅ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿ ਰਾਜ-ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਧਰਮਿਕ ਨਿਆਂਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕੂਟ ਕਰਤੱਬ ਰਾਹੀਂ ‘ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ’ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਮੰਗਿਆ, ਨਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਣੀ; ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਤੀਆ ਸ਼ਾਪ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਪਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਬੀਤਦੀ ਹੈ।
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
ਸਰਗ 76 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਤੀਖੇ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ-ਵੈਦਿਕ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ—ਵਾਕ-ਕੁਸ਼ਲ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਗਣਯ—ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਸੰਰਖਣ ਵਾਲੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਸ਼ਿਬਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ/ਡੋਲੀ) ਵਿੱਚ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛਿੜਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਗੁੱਗਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਾਠਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਗਾਇਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਾਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਵ੍ਯ (ਉਲਟੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ) ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਰੋਦਨ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਵਰਗਾ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਤਰਨ (ਤਿਲਾਂਜਲੀ) ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਿਆਂ—ਜਿੱਥੇ ਵਿਯੋਗ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਇਕੱਠੇ ਨਿਭਦੇ ਹਨ।
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਕ-ਕਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ, ਅੰਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਰਤਨ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ, ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਹੋਣ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਭਰਤ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਿਤਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਰਾਖ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਵੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ‘ਸ਼ੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ’ ਦਾ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕਈ ਨੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਬਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਦੌੜ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਬਾਕੀ ਹਨ; ਉਹ ਦਵੰਦਾਂ ਦੀ ਅਟਲਤਾ (ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਅੰਤਿਮ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਘਟੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਮਿਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਸ ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮੰਥਰਾ ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਲ ਸ਼ਰਦ-ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਡਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦਇਆਵਾਨ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਭਰਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਡਾਂਟ—‘ਮਾਤਾ-ਹੰਤਾ’—ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਦੁਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕ੍ਰੋਧ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੰਸ਼-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਉਲਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਵਨਵਾਸ ਸਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ, ਕਾਰੀਗਰ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚਲਣ। ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭਰਤ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
ਸਰਗ 80 ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰੀਗਰ-ਸੰਘ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਾਪ-ਤੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੰਜਨੀਅਰ, ਵਾਸਤੁਕਾਰ, ਬੜ੍ਹਈ, ਸੜਕ-ਕਾਮੀ, ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਕੂਆਂ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ, ਚੂਨਾ-ਪੁਤਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਾਂਸ-ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਤ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੇ ਤੇ ਪੱਥਰ ਹਟਾਉਂਦੇ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਤਲ ਕਰਦੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਭਰਦੇ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਪੱਥਰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਕਾਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ/ਜਲਾਸ਼ੇ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਮੇੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਕੂਏਂ ਖੋਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਸਤਾ ਰਾਜਸੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਿੱਤਰਦਾਰ ਪੱਥਰੀਲੀ ਪਾਵਿੰਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਬਾਟਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਕੂਕਣਾ, ਧੁਜਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ-ਜਲ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਦੇਵ-ਪਥ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਚੰਦ-ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਤੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਛਟਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਸਥਾਨ (ਨਿਵੇਸ਼) ਸੁਖਦਾਇਕ, ਉਪਜਾਊ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ, ਖਾਈਆਂ, ਕੰਧਾਂ, ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਧੁਜਾ-ਸ਼ਿਖਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਠੰਢੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਵਣਾਢੇ ਕੰਢੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
ਨੰਦীমੁਖੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਸੂਤ-ਮਾਗਧ ਬਾਰਡ ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਜੇ—ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਖ—ਭਰਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਜਨ-ਜੈਕਾਰਾ ਭਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ ਹੈ; ਰਾਜਪਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸੰਗੀਤ ਰੁਕਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਅਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਿਨਾ ਮਲਾਹ ਦੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਕ੍ਰੰਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਜਧਰਮ-ਵਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ, ਸੁਵਰਨਮਈ ਸਭਾ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੁਧਰਮਾ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸੁਖਦ ਆਸਨਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ, ਰਾਜਸੇਵਕਾਂ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸੱਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਦਾ ਉਹੀ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਸਭਾ ਐਸੇ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਜਧਿਕਾਰ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬਾਂਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
ਸਰਗ 82 ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧਿਵਤ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਰ-ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਰਤ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੜਪਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿੰਹਾਸਨ ਸਵੀਕਾਰਨੂੰ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਗੇ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਗੇ। ਭਰਤ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭਾ ਆਨੰਦ-ਅਸ਼ਰੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਪਤਚਰ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਰਖਵਾਲੇ ਭੇਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਦਲ ਵਾਹਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜੋਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
ਸਰਗ 83 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਤ਼ਕਾਲ ਉੱਤਮ ਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਲਾਹ-ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਉਠਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕੈਕਈ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਚਮਕਦਾਰ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਰਾਮ-ਸਮਰਣ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪੀ, ਵਪਾਰੀ, ਸੇਵਕ-ਵਰਗ, ਕਲਾਕਾਰ, ਮੱਛੀਰੇ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਥਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਤਟ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਹ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤਟ ‘ਤੇ ਸੈਨਾ ਡੇਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਭਰਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛਾਵਣੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਾਰ ਉਤਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਨ (ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
ਸਰਗ 84 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਧੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਲਗਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨੀ ਭੋਗ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਈ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਣਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਭਰਤ ਨਦੀ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮਾਰਣ, ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੱਛੀਰੇ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਰਖਵਾਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਗੁਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਜੇ ਭਰਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਾ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਕੋਲ ਭੇਟਾਂ (ਮੱਛੀ, ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ) ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ; ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੱਧਸਥ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਹਾ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਦੰਡਕ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਦੇਹ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਮਾਰਗ ਇੱਕ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਾਰਗਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
ਸਰਗ 85 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਨਾਇਕ ਗੁਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਠਿਨ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਨਿਰਾਪਦ ਗਮਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ-ਚਿੰਤਤ ਗੁਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਂਦੀ; ਭਰਤ ਮ੍ਰਦੁਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਉਸ ਲਈ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਪੂਜਨੀਯ ਜੇਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣਾ—ਅਤੇ ਗੁਹ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਅਤਿਥਿ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਗੁਹ ਦੀ ਉਸ ਉਦਾਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਆਤਿਥਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਗੁਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਤਿਆਗ-ਭਾਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਢਲਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਭਰਤ ਛਾਵਣੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਸੀਨਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਦਕਿ ਗੁਹ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
ਸਰਗ 86 ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਭਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ, ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਡੋਲ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੇਜ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦੇ ਨਾਤੇ ਰਾਮ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਵਧਦਾ ਹੈ: ਭਰਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੈ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪਸ੍ਵੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਨਿਕਟ ਆਉਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ‘ਵਿਧਵਾ ਧਰਤੀ’ ਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਥਿਆਰਬੱਧ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਨ-ਪਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤਪਸ੍ਯਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀਕ।
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਸੰਭਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋਈਆਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਤਸਲਯ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸੰਭਲ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਵਿਸਾਇਆ, ਕੀ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਸੁੱਤੇ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ: ਬਹੁਤ ਅੰਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—‘ਸਦਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ।’ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਿਆਇਆ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬਚੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦર્ભ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ, ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹੇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸರ್ಗ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ, ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਪੋਮਯ ਵਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਗੁਹ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਅਸੱਤ ਲੱਗਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ/ਵਿਧਿ) ਸਭ ਸੰਸਾਰੀ ਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੇ ਬਿਛੌਨੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਸੀ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਤਿਆਗ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹਲ-ਸੁਖ—ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਫਰਸ਼, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ—ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਧਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ: ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਮਲਾਹ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਨਿਰੁਤਸਾਹਿਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਏਗਾ, ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਜ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਲੈਣ।
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸੇ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ ਭਰਤ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਪਤੀ ਗੁਹ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਚਲਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਏ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ; ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਕ ਭਰਤ ਗੁਹ ਕੋਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੱਛੀਰੇ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਦੇਣ। ਗੁਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਾਵਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਜਹਾਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਘੰਟੀਆਂ, ਪੱਲੇ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰ “ਸਵਾਸਤਿਕ” ਨਾਵਾਂ ਵੀ। ਗੁਹ ਆਪ ਸ਼ੁਭ, ਚਿੱਟੀ ਛਤਰੀ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਾਈ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਭਰਤ-ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਰਥ, ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਰਸਦ। ਡੇਰਾ ਉਖਾੜਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਲੋਡ ਕਰਨ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਬੇੜਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ, ਬੋਝਾ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ। ਜੋ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕੇ ਉਹ ਬੇੜਿਆਂ, ਘੜਿਆਂ ਜਾਂ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਵਤਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਚਲਾਏ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਝੰਡੇ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਮੈਤ੍ਰ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੈਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਭਰਤ ਡੇਰਾ ਲਗਵਾ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਕੁਟੀਆਂ ਤੇ ਵਣ-ਉਪਵਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਅਤਿ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਦੂਰੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁਲਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਤਪਸਵੀ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ। ਰਾਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਭਰਤ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਲਈ ਵਨਵਾਸੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਭਰਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
ਸਰਗ 91 ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਰਿਆਦਾਪੂਰਕ ਮਿਲਾਪ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਰਾਤ ਲਈ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ; ਭਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ, ਜਲ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਕੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਇਆ—ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੇੜੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੰਯਮ-ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਅਗ્નਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੂੰ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਭੋਜਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੀਤਲ ਪਵਨ, ਪੁਸ਼ਪ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਲਯਬੱਧ ਧੁਨੀ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ, ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜ-ਭਵਨ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਯਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਨਿਵਾਸ-ਗ੍ਰਿਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਗਾਨ-ਵਾਦਨ, ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਅੰਨ, ਪਾਤ੍ਰ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ। ਸੈਨਿਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਵੇਰੇ ਆਹਵਾਨਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਰਗ ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ ਕਿ ਆਤਿਥ੍ਯ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਯੋਧਾ-ਬਲ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਬਾਂਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਰਾਜਾ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ।
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਲਾਵ-ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਮਾਰਗ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਇਕਾਂਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਜਾਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਣ। ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਲੱਜਾ ਨਾਲ। ਭਰਤ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮਝ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਧਰੇ; ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਭ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਥਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜੋਤਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
ਸਰਗ 93 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਧਰਮਮਈ ਅਗਰਸਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਚਤੁਰੰਗੀ ਮਹਾਸੈਨਾ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਵਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧੁਨੀ-ਮੰਡਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹਾਥੀ ਤੇ ਹਰਣ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧੂੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਵਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਡਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਦਾ ਉਪਮਾ-ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਸ਼ਰਦ-ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਉਪਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਠਿਨ ਭੂਮੀ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, “ਮਾਨੋ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ”। ਤਦ ਭਰਤ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਚਰ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ (ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ) ਨੇੜੇ ਹੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਸੰਯਮਿਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਵਰਨਨ ਧਰਮਿਕ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
ਸਰਗ 94 ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਸਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਵਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਨਵਾਸ ਮਨੋਵੈਜ্ঞানਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਅਹਿੰਸਕ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਬਾਗਾਂ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਝਰਨੇ, ਸਰੋਵਰ-ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਚਰਚਾ ਵੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ: ਰਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ‘ਦੋਹਰੇ ਫਲ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੂੰ ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਲੋਕੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
ਸਰਗ 95 ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤਟ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਨਲਿਨੀ ਸਰੋਵਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਪਸਵੀ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜ ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਝੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤੈਰਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਹੀ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਯੋਧਿਆ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ‘ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ’ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਦਾ ਆਹਾਰ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਮਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ-ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਭੁੰਨਾ ਮਾਸ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਉਠਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨੇ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਨਚਰ ਜੀਵ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਟਹਿਣੀ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ—ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਜੰਤੂ—ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਦੁਰਗਮਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਸਹੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ, ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਬਾਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਵਿਦਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਧੁਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਲਈ ਵੈਰਭਾਵੀ ਯਤਨ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸৰ্গ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਸੁਖਮਈ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਸੈਨਿਕ ਚਿੰਤਾ ਆ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
ਸਰਗ 97 ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੈਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੰਧੂਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਰਾਜ ਧਰਮ-ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ—ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਬਚਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਭਰਾਤ੍ਰ-ਹਤਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਹਤਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਕਲਪਨੀਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਭਰਤ ਤੋਂ ਰਾਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦੇਣਗੇ—ਭਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੰਨ ਲਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਮਾਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਹੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁੰਜਯ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੁੱਧ ਛਤਰ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਭੀੜ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੇਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਡੇਰਾ ਲਗਵਾ ਕੇ ਭਰਤ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਟਹਿਣੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗੁਹ, ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਨਸਮੈਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਭਰਤ ਕਈ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਉਜਲੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਹਾਸਨ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੂੰ ਧੰਨ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਧਾਰਣ ਨਾਲ ‘ਸਿਧ’ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਣ-ਉਪਵਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਧਵਜ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਹ ਸਮੇਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਪਾਵਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
ਸਰਗ 99 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੇੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਅੰਤਿਮ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਲਗਵਾ ਕੇ ਭਰਤ ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਵੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ—ਝੋਂਪੜੀ ਕੋਲ ਟੁੱਟੀ ਲੱਕੜੀ, ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲ, ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਰੱਖੇ ਉਪਲੇ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਪੱਟੇ; ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਚੇ ਟੰਗੇ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਜੀਬ ਵੇਲੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰਹੇ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਅਗਨੀ ਦਾ ਘਣਾ ਧੂੰਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਭਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ-ਸਮ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਗੌਰਵ ਦੇ ਉਲਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ। ਉਹ ਪਰਣਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੂਣੀਰ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਚਮਕਦੇ ਬਾਣ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਮਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੋਹ-ਚਰਮ ਦੇ ਅੰਗੁਲੀ-ਰੱਖੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਸਿੰਘ-ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਅਭੇਦ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਢਲਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਦਰਭਾ-ਬਿਛੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਨਿਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ। ਭਰਤ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਆਰ੍ਯ” ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
ਸਰਗ 100 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਕ ਤੀਖੀ ਉਲਟ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ: ਭਰਤ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ—ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦਾ ਅਸਹਿ ਸੂਰਜ। ਰਾਮ ਜੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ “ਕੱਚਿਤ” (ਕੀ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ?) ਦੇ ਦੁਹਰਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੰਡਲ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ, ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਦੰਡ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵੇਤਨ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਲਭਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਸਤਿਕ ਤਰਕ-ਕੁਤਰਕ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਵਿਜਯ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਭਰਾਤ੍ਰੀ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਸਰਗ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜਕਾਜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ, ਅਟੱਲ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਹਿਤ ਲਈ ਰਾਜਤਿਲਕ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਵਾਉਣ। ਭਰਤ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕੁਝ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ‘ਦਿਵ੍ਯ’ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਕਯ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਯਜ્ઞਕਰਤਾ, ਧਰਮੀਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਠ ਕੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਨ (ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਚਿੱਤ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਿਹਾ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਤਰਸ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਝਟਕੇ ਅਤੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਫੁੱਲਾਂ ਭਰਿਆ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਘਾਤ ਹੋਵੇ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਕੌਣ ਰਹੇਗਾ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਅੰਸੂ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮ-ਦਿਸ਼ਾ, ਅਰਥਾਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਦਕ-ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀ ਫਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਿਵਾਪ/ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਚੌਂਕ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
ਵਸਿਸ਼ਠ ਪੈਦਲ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਅੱਖਾਂ ਭਰੀ ਕੌਸਲਿਆ ਜੰਗਲ-ਕਿਨਾਰੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਤ੍ਰਿਓ ਨੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੁਕੀਲੇ ਕੀਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਗੂਦੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਸੀ ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗਲੀ, ਤਪਸਵੀ ਭੇਟ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਦੇਵ-ਸਮਾਨ’ ਰਾਜੇ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਘਟਿਤ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲੋਕੋਕਤੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ—ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣ ਸੱਚਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਹ-ਰਾਣੀਆਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੇਜਸਵੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਵਤਾ। ਮਾਵਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਰਾਮ ਉੱਠ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਝਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਣੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਨੇਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਸਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਮੌਸਮ-ਮਾਰੇ ਮੁਖ ਲਈ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅਰਣੀ ਨਾਲ ਜਗੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਭਰਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਹੇਗਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਖੜੇ ਹੋਣ।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ, ਦੋਸ਼-ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਬਾਰੇ ਸੁਚੱਜਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਜਿਹੇ ‘ਅਸੰਭਵ ਕਰਮ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਰਾਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਲੋਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਲਿਸ਼ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛੂਟ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੀ ‘ਵੰਡ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਭਰਤ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੰਡਕ ਵਿੱਚ ਵਸੇ—ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
ਸਰਗ 105 ਵਿੱਚ ਚਾਰਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਤ ਭਰ ਵਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਸਭ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਫੁੱਲੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਅਰਥਾਤ ਜੇ ਰਾਮ ਰਾਜ ਨਾ ਸਵੀਕਾਰਣ ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਆਸ ਨਿਸਫਲ ਰਹੇਗੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਲੋਕ-ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉੱਠਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਗਿਲਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਣ, ਰਾਜੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹರ್ಷ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਵਿਧਿ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਸੰਯੋਗ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਧਨ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਾਈ ਢਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੱਕਾ ਫਲ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਘਰ ਵੀ ਜਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੀਵਨ-ਆਯੁ ਨੂੰ ਇਉਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਨਵਾਸ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ।
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੈਕਈ ਦੇ “ਮੇਰੇ ਲਈ” ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚੂਕ ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭੁੱਲ “ਸੁਧਾਰੋ”; ਸੱਚਾ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਤਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਮਾਤਾ, ਕੁਟੁੰਬ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਤੱਕ ਗੱਲ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾਭਿਸੇਕ ਹੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਟਾ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ-ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਭਵਿੱਖ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੁੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਕਰਤਵ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕ ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਕ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਵੀ।
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਰਗ 107 ਵਿੱਚ ਰਾਮ—ਕੁਟੁੰਬੀਆਂ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ—ਭਰਤ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਵੇਦਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਰੁਖ ਠੀਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਬੱਧਤਾ ਦੀ ਕੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਸਮੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਵਚਨ, ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮੰਗ—ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਵਨਵਾਸ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤ-ਪਾਲਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਤਿਆਵਚਨਤਾ ਅਖੰਡ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੋ’—ਅਧੂਰੇ ਵਚਨ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ—ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰੋ। ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਗਯਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ‘ਪੁਤ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਤਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ: ਭਰਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੂਰਕ ਰਾਜਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਵਨ ਉੱਤੇ—ਇੱਕ ਨੂੰ ਛਤਰ ਦੀ ਛਾਂ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵ੍ਰੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਬਾਲੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਥਾਈ ਠਹਿਰਾਉ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਭਰੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਡਟੇ ਨਾ ਰਹਿਣ। ਜਾਬਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਅਭਿਸੇਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਭੋਗੋ; ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਸ਼ਟਕਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਫਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪਰੋক্ষ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਮਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
ਸਰਗ 109 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਲੰਮਾ ਨੈਤਿਕ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਲਾਭ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਬਾਲੀ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਆਦਰਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਘਿਨੌਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ “ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁਲ” ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਲੋਭ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਮਈ ਭਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਦਾਤਮਕ ਭਾਗ ਵੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਥਾਂ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਸਤਿਕ ਤਰਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੀ; ਉਹ ਆਸਤਿਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
ਸਰਗ 110 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਸੁਧਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਹਾਰਕ ਮਨਾਉਣੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਸੰਖੇਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਦਿ ਜਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਅਤੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁ ਅਤੇ ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ ਤੱਕ ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਧਰਮਕ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਇਖ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਜੇਠੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੁਲਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੋਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਿੰਨ “ਗੁਰੂ” ਹਨ—ਆਚਾਰ੍ਯ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਸਭਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣਾ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੁੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵਚਨ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਭਰਤ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਅੱਗੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਵੇਸ਼ਨ (ਧਰਨਾ-ਸਮਾਨ ਲੇਟ ਜਾਣਾ) ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਰਾਮ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਾ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ-ਗ੍ਰਾਮਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਭਰਤ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ-ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਹ ਆਪ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਅਚੰਭਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਚਨਾਂ ਦੀ ਬਾਂਧਕਤਾ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
ਸਰਗ 112 ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ‘ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਧਰਮਯੁਕਤ ਭੇਟ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ-ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਬਦਾ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਰਤ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਕੁਲਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵ, ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸਭ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ‘ਤੇ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਨੇਹਪੂਰਵਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਜਨਿਤ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਚਿੰਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਪਰ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਭਰਤ ਸੁਵਰਨ-ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਾਦੁਕਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਾਦੁਕਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਨਾ ਲੌਟਣ ‘ਤੇ ਆਤਮਦਾਹ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਵੈਰ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਕੇ ਵਿਦਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ-ਰਾਜਕੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ “ਯੋਗਕਸ਼ੇਮ” (ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ) ਲਈ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪਾਦੁਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ; ਰਾਮ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਆਸਨ ਵਿੱਚ “ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਹਿਤ” ਲਈ ਉਹ ਪਾਦੁਕਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਚਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਚਨ ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਭਰਤ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹਜ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵੰਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਸੈਨਾ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਸੁੰਨੀ, ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਅਤੇ ਮਲਿਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਰੁਣ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
ਸਰਗ 114 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਮਧੁਰ ਗੂੰਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਦੀਵੇਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਿੱਥੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਉੱਲੂ ਭਟਕਦੇ ਹੋਣ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਰੋਹਿਣੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾ, ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਜਾਂ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸੈਨਾ—ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਨ ਹੋਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਨੇ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬਲਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਦਾਸ ਗੋ-ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਵੇਂ ਮੋਤੀ-ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਰਤਨ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ; ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਲਤਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਪਾਨ-ਸਥਾਨ ਵਾਂਗ—ਸਜਾਵਟ ਟੁੱਟੀ, ਤੇਜ ਮੰਦ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਰਸ ਭੰਗ। ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੀਤ, ਵਾਜੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਮਦਿਰਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ; ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਗਤੀ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਜਾਗੇਗੀ। ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਿੰਹ-ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
ਸਰਗ 115 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਰਸਮੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਪਰ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਰਤ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸੇਗਾ। ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਦੀ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਾਰਯ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਿਨਾ ਬੁਲਾਏ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਧਰਮਿਕ ਅਮਾਨਤ (ਸੰਨਿਆਸੀ-ਭਾਵ) ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਆਂਕ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛਤਰ ਤੇ ਚੌਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ ਜਾਣ। ਭਰਤ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਰਾਜ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਆਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ—ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਭੇਟ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜ-ਚਲਾਉਣ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਧਰਮਿਕ ਟਰੱਸਟੀਸ਼ਿਪ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੁਲਪਤੀ (ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੀਤਾ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਵੀਆ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਭਰਾ ਖਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
ਜਦੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਪਿਛਲੇ ਠਿਕਾਣੇ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਭਰਤ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡੇਰੇ (ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ) ਕਾਰਨ ਥਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਟਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤ੍ਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਤ੍ਰੀ ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਿੱਧਾ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਮਹਾਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਵ੍ਰਿੱਧ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕੰਪਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨਸੂਯਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ-ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਯਮਿਤ ਕਾਮਨਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਪਕੀਰਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸৰ্গ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ, ਆਤਿਥ੍ਯ-ਮਰਯਾਦਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਆਦਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨਸੂਯਾ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਿਸੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ—ਪਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਾ—ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਦੀ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟਤਾ ਵਰਗੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ ਵਿਆਹਿਕ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨਸੂਯਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਅੰਗਰਾਗ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੋਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੌਹਾਰਦ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨਸੂਯਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਅਯੋਨੀਜਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੋਇਆ; ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਕੇ ਪਾਲਿਆ। ਜਨਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਵਰੁਣ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ੍ਵਯੰਵਰ ਰਚਿਆ; ਅਨੇਕ ਰਾਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਆਏ; ਰਾਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਆਉਣ ਤੱਕ ਠਹਿਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ-ਵਤ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਨਸੂਯਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਥਾ ਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ—ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਨਸੂਯਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਕਨਿਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਇਸ ਅਪੂਰਵ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜਾਸਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘੋਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ, ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਘਣੇ ਵਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਰਾਤਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ। ਸਿੱਧ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਣਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ, ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇ।
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.