Sarga 82

Verse 1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव।।।।

भरतः बुद्धिसम्पन्नः तामार्यगणसम्पूर्णां प्रग्रहां सभां निशामिव पूर्णचन्द्रः ददर्श।

Verse 2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा।वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा।।।।

तदा आर्याः यथान्यायं यथाक्रमं च आसनानि विशन्ति स्म। वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा॥

Verse 3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी।।।।

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सुरुचिरा सभा तदा। घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरीव अदृश्यत॥

Verse 4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित्।इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्।।।।

राज्ञः सर्वाः प्रकृतीः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् पुरोहितः, भरतं प्रति मृदु इदं वाक्यं अब्रवीत्।

Verse 5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन्।धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव।।।।

तात, राजा दशरथः धर्मम् आचरन् स्वर्गतः; धनधान्यवतीं स्फीतां पृथिवीं तव हस्ते प्रदाय गतः।

Verse 6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन्।नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः।।।।

तथा रामः सत्यधृतिः सतां धर्मम् अनुस्मरन्, पितुरादेशं नाजहात्—उदितः शशी ज्योत्स्नामिव।

Verse 7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्।तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय।।।।

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्। तद् भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय॥

Verse 8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः।कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते।।।।

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः। कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तु ते॥

Verse 9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः।जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया।।।।

तद्वाक्यं श्रुत्वा भरतो धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया। शोकेनाभिपरिप्लुतो मनसा राममेव जगाम॥

Verse 10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा।विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्।।।।

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा भरतः सभामध्ये विललाप, पुरोहितं वसिष्ठं च जगर्हे।

Verse 11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्।।।।

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः। धर्मे प्रयतमानस्य रामस्य राज्यं मद्विधः कः हरेत्?

Verse 12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः।राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि।।।।

कथं दशरथाज्जातो राज्यापहारको भवेत्? राज्यं चाहं च रामस्य; अतः अस्मिन् विषये धर्मसत्यं वक्तुमिहार्हसि।

Verse 13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः।लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा।।।।

ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः। काकुत्स्थो रामो दशरथ इव राज्यं प्राप्नुयादिति योग्यः॥

Verse 14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि।इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः।।।।

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं पापं यदि अहं कुर्याम्। लोकेऽहं इक्ष्वाकूणां कुलपांसनः स्यां नूनम्॥

Verse 15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये।इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः।।।।

यन्मात्रा कृतं पापं तदपि नाहं रोचये। इह स्थितोऽहं वनदुर्गस्थं भ्रातरं कृताञ्जलिर्नमामि॥

Verse 16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः।त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः।।।।

राममेवानुगच्छामि स एव द्विपदां वरः राजा। राघवस्तु त्रयाणामपि लोकानां राज्यं अर्हति॥

Verse 17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः।हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः।।।।

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः। रामे निहितचेतसो हर्षादश्रूणि मुमुचुः॥

Verse 18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्।वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा।।।।

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि वनाद् विनिवर्तयितुम्। तर्हि तत्रैव वने वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा॥

Verse 19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्।समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्।।।।

सर्वोपायान् प्रवर्तिष्ये बलादपि विनिवर्तयितुम्। आर्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनां समक्षतः॥

Verse 20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः।प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते।।।।

विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः। मया पूर्वं प्रस्थापिताः यत्रापि मम रोचते॥

Verse 21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।।।

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः। समीपस्थं सुमन्त्रं तु मन्त्रकोविदम् उवाच ह॥

Verse 22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्।यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय।।।।

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्। यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय॥

Verse 23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना।हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत्।।।।

एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना। हृष्टस्तदा अदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत्॥

Verse 24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च।श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने।।।।

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षाः बलस्य च। श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने॥

Verse 25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे।यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः।।।।

ततो योधाङ्गनाः सर्वाः भर्तॄन्सर्वान् गृहेगृहे। यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः॥

Verse 26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैःसह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन्।।।।

ते हयैर्गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश्च महाजवैः। सह योधैर्बलाध्यक्षाः बलं सर्वमचोदयन्॥

Verse 27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ।रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत्।।।।

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ स्थितः। पार्श्वस्थितं सुमन्त्रं प्रति अब्रवीत्— “मम रथं शीघ्रं त्वरयस्व” इति॥

Verse 28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः।रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः।।।।

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य सुमन्त्रः हर्षितः। परमवाजिभिर्युक्तं रथं गृहीत्वा त्वरितं प्रययौ॥

Verse 29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः।गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा।।।।

तदा भरतः राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्, सुयुक्तं वचनं ब्रुवन् दृढसत्यविक्रमः। महारण्यगतं यशस्विनं गुरुं रामं प्रसादयितुम् अभिप्रेत्य अब्रवीत्॥

Verse 30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्।आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय।।।।

“तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ, बलस्य योगाय बलप्रधानान्। आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं, प्रसाद्य रामं जगतो हिताय॥”

Verse 31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः।शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च।।।।

ततः ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः, कृतकार्य इव सम्परिपूर्णकामः सन्, सर्वान् प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च यथाविधि शशास।

Verse 32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः।अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान्।।।।

ततः कुले कुले ते राजन्यवैश्याः वृषलाश्च विप्राश्च समुत्थाय, उष्ट्रखरान् रथेषु अयूयुजन्, नागान् हयान् च कुलप्रसूतान् सन्नह्य समायोजयन्।