Sarga 18

Verse 1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे।कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।।।

तत्र रामः शुभे आसने निषण्णं पितरं ददर्श; कैकेयीसहितं दीनं, मुखेन परिशुष्यता॥

Verse 2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।।।

स विनीतवत् पूर्वं पितुः चरणौ अभिवाद्य, ततः सुसमाहितः कैकेय्याः चरणौ ववन्दे।

Verse 3

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।।।

“राम” इत्युक्त्वा तु नृपतिः बाष्पपर्याकुलेक्षणो दीनः, न शशाक तं नेक्षितुं न चाभिभाषितुम्।

Verse 4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्, रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।

Verse 5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

इन्द्रियैरप्रहृष्टैः शोकसन्तापकर्शितं महाराजं निश्श्वसन्तं व्यथिताकुलचेतसम्। स्वभावतोऽक्षोभ्यं स ऊर्मिमालिनं सागरमिव क्षुभ्यन्तं, उपप्लुतमिवादित्यं, अनृतोक्त्या पतितमृषिमिव च ददर्श।

Verse 6

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

इन्द्रियैरप्रहृष्टैः शोकसन्तापकर्शितं महाराजं निश्श्वसन्तं व्यथिताकुलचेतसम्। स्वभावतोऽक्षोभ्यं स ऊर्मिमालिनं सागरमिव क्षुभ्यन्तं, उपप्लुतमिवादित्यं, अनृतोक्त्या पतितमृषिमिव च ददर्श।

Verse 7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

पितुः शोकमचिन्त्यकल्पं ह्युपधारयन् रामः संरब्धतरः बभूव, पर्वणि समुद्र इवोर्मिभिः क्षुभ्यन्।

Verse 8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः।किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।।।

तदा पितृहिते रतः रामः चिन्तयामास—किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।

Verse 9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।।।

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति। तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते॥

Verse 10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।।।

सः दीन इव शोकार्तः विषण्णवदनद्युतिः; कैकेयीम् अभिवाद्यैव रामो वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।।।

कच्चिन्मया अज्ञानात् किमपि अपराधं कृतं येन मे पिता कुपितः? तत् ममाचक्ष्व; त्वमेव च एनं प्रसादय।।

Verse 12

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः।विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।।।

सदा मां प्रति वत्सलः स किन्नु अप्रसन्नमनाः? विवर्णवदनो दीनः सन् मां प्रति नाभिभाषते किमर्थम्?।।

Verse 13

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।।।

कच्चित् शरीरतो वा मनसः वा एनं किञ्चिद् बाधते? सन्तापो वा अभितापो वा; सदा सुखं हि दुर्लभम्।।

Verse 14

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।।।

कच्चित् प्रियदर्शने भरतकुमारे, महासत्त्वे शत्रुघ्ने, मम मातृषु वा किञ्चिद् अशुभं न जातम्?।।

Verse 15

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

महाराजं पितरं अतोषयन् वा पितुर्वचः अकुर्वन् वा, कुपिते नृपे मुहूर्तमपि जीवितुं न इच्छेयम्।।

Verse 16

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।।।

यदा नरः प्रत्यक्षं स्वोत्पत्तिमूलं जगति पश्यति, तस्मिन् दृश्यमाने दैवते सति कथं न तदनुरूपं वर्तेत?

Verse 17

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम।उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।।।

कच्चित् मम पितरं प्रति भवत्या अभिमानापतितया कोपेन किञ्चित् परुषं उक्तं, येनास्य मनः लुलितं जातम्?

Verse 18

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।।।

देवि, अहं तत्त्वेन परिपृच्छन् एतदाचक्ष्व—मनुजाधिपे अस्य अपूर्वोऽयं विकारः किंनिमित्तः?

Verse 19

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।।।

एवं महात्मना राघवेणोक्ता कैकेयी तु सुनिर्लज्जा स्वहितार्थं धृष्टं वाक्यमिदम् उवाच।

Verse 20

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन।किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।।।

न राजा कुपितो राम, नास्य किञ्चिद्व्यसनं प्राप्तम्। तथापि त्वद्भयात् स्वहृदि स्थितं किञ्चिदपि नाभिभाषते॥

Verse 21

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते।तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।।।

प्रियस्त्वं तस्य, तस्मात् अप्रियं वक्तुं वाणी नोपवर्तते। अतः मया यदस्मै श्रुतं, तत् अवश्यं त्वया कर्तव्यम्॥

Verse 22

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।।।

एष राजा पुरा मां समभिपूज्य वरं दत्त्वा, इदानीं पश्चात्तप्यते। यथा अन्यः प्राकृतो जनः तथा॥

Verse 23

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः।स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।।।

‘अतिसृज्य ददामि’ इति मम वरं दत्त्वा विशांपतिः। स इदानीं गतजले निरर्थं सेतुं बन्धितुमिच्छति॥

Verse 24

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।।।

धर्ममूलमिदं राम, सतामपि विदितं। तस्मात् त्वत्कृते कुपितोऽपि राजा तत्सत्यं न त्यजेत्॥

Verse 25

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्।करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।।।

यदि राजा शुभं वाऽशुभं वा यद्वक्ष्यति, तत् सर्वं त्वं करिष्यसि चेत्, ततोऽहं पुनः सर्वमाख्यास्यामि।

Verse 26

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।।।

यदि राज्ञा त्वयि यदभिहितं तन्न त्वया लङ्घ्यते, ततोऽहं वक्ष्यामि; ह्येष स्वयं त्वयि न वक्ष्यति।

Verse 27

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।।।

कैकेय्या समुदाहृतमेतद्वचनं श्रुत्वा, व्यथितो रामो नृपसन्निधौ तां देवीं उवाच।

Verse 28

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।।।

अहो धिक्! देवि, मामीदृशं वचो वक्तुं न त्वर्हसि। अहं हि राज्ञो वचनात् पावकेऽपि पतेयम्; तीक्ष्णं विषं भक्षयेयं, अर्णवेऽपि मज्जेयम्—गुरुणा पित्रा हितेन नृपेण च नियुक्तः।

Verse 29

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.18.28।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।2.18.29।।

अहो धिक्! देवि, मामीदृशं वचो वक्तुं न त्वर्हसि। अहं हि राज्ञो वचनात् पावकेऽपि पतेयम्; तीक्ष्णं विषं भक्षयेयं, अर्णवेऽपि मज्जेयम्—गुरुणा पित्रा हितेन नृपेण च नियुक्तः।

Verse 30

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।।।

तस्मात् देवि, राज्ञो यदभिकाङ्क्षितं तद्वचनं मे ब्रूहि। करिष्ये—प्रतिजाने; रामो हि द्विर्नाभिभाषते।

Verse 31

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।।।

तं आर्जवसमायुक्तं सत्यवादिनं रामं प्रति कैकेयी—अनार्या—भृशदारुणं वचनम् उवाच।

Verse 32

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।।।

पुरा राघव, दैवासुरे महायुद्धे मया रक्षितेन ते पित्रा सशल्येन महारणे वरौ द्वौ दत्तौ।

Verse 33

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।।।

तत्राहं राजानं याचिता—भरतस्याभिषेकं, तव च राघव अद्यैव दण्डकारण्ये गमनम्।

Verse 34

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।।।

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि, आत्मानं च नरश्रेष्ठ, ममैतद्वचनं शृणु।

Verse 35

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्।त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

पितुः सन्निदेशे तिष्ठ, यथा तेन प्रतिश्रुतम्; त्वया अरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।

Verse 36

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।।।

यदेतदभिषेचनं राज्ञा त्वदर्थे सर्वेण विहितम्, तेनैव भरतोऽभिषिच्येत, राघव।

Verse 37

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।।।

इममभिषेकं त्यक्त्वा दण्डकारण्यमाश्रितः, जटाजिनधरो वस; सप्त सप्त च वर्षाणि।

Verse 38

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्।नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।

भरतः कोसलपुरे वसुधामिमां प्रशास्तु—नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।

Verse 39

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।।।

एतेन कारणेनायं नरेन्द्रोऽतिदयाप्लुतः। शोकसंक्लिष्टवदनो त्वां द्रष्टुं न प्रभवति॥

Verse 40

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।।।

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन। सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्॥

Verse 41

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यांन चैव रामः प्रविवेश शोकम्।प्रविव्यथे चापि महानुभावोराजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।।।

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्। प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः॥