Sundara Kanda — Book of Beauty/Excellence (the ‘beautiful’ book, celebrated for its literary and spiritual brilliance)
सुन्दरकाण्ड
सुन्दरकाण्डः वाल्मीकि-रामायणस्य कथानां भावानां च मध्य-नाडीव—यत्र रामस्य बहिर्गमन-प्रयत्नः एकस्मिन् दूत-वीरे हनूमति संकेन्द्रितः। अस्य बुद्धिः, भक्तिः, वीर्यं च रामकार्यस्य लङ्कां प्रति प्रवेश-मार्गं भवन्ति। महेन्द्राद् लङ्कां प्रति समुद्र-लङ्घनं तस्य दृढ-संकल्पस्य विश्व-व्यापि कर्मणि परिणतिं दर्शयति। रात्रौ लङ्कां प्रविश्य हनूमान् नगरस्य ऐश्वर्यं—उद्यानानि, प्रासादान्, पुष्पक-विमानं च—पर्यवेक्षते; तत्र राक्षस-भोग-विलासस्य विरोधे अशोक-वाटिकायां सीतायाः धर्म-निष्ठा, तपः-समं दुःखं च प्रकाशते। तस्य दृष्टिः वैदेहीं प्रति करुणा-रसेन, रामकार्ये च धैर्य-रसेन संयुक्ता भवति। काण्डस्य केन्द्र-गतिरेव सीता-दर्शनम्। रावणस्य प्रलोभन-भय-प्रदर्शनयोः मध्येऽपि सा पतिव्रता-धर्मे अचलतया स्थित्वा धर्मं रक्षति। हनूमान् सूक्ष्म-नीत्या स्वात्मानं प्रकाशयति, रामस्य सुग्रीवेण सह मैत्रीं कथयति, विश्वासं जनयति; ततः अभिज्ञान-रूपं चूडामणिं गृह्णाति, संदेशं च प्रतिगृह्णाति, काल-सीमां च शृणोति। ततः काव्यं संयत-हिंसां प्रति वर्तते—अशोक-वाटिकाया विध्वंसः, लङ्कायाः वीरैः सह युद्धानि, अक्ष-वधः, इन्द्रजितः कृत-उपायेन बन्धनं, रावण-सभायां दूत-धर्म-विषये विवादः च। पुच्छ-दाह-प्रसङ्गे लङ्कादाहः केवलं भय-प्रदर्शनं न, अपि तु पाप-शुद्धि-संकेतः; सीतायाः क्षेमं ज्ञात्वा हनूमतः खेदः प्रशमं गच्छति। आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डः रस-संयोगेन (वीर-करुण-अद्भुतादिभिः), नगर-प्रकृति-वर्णन-वैभवेन, तथा शील-नीति-विचारेण (शौचं, राजधर्मः, धैर्यं, दूत-धर्मः) विशेषतः पूज्यते। दक्षिण-पाठे (IIT कानपुर-सम्पादिते) केचन परम्परागत-पाठ-विशेषाः विस्ताराश्च दृश्यन्ते, ये वर्णन-समृद्धिं भक्त-परम्परा-स्वीकारं च अधिकं प्रकाशयन्ति।
Sargas in Sundara Kanda
Sarga 1
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
अस्य प्रथमसर्गे हनूमतः समुद्रलङ्घनं दृढसंकल्पस्य, पराक्रमस्य, विवेकस्य च परीक्षारूपेण आरभ्यते। सीतायाः स्थानान्वेषणाय निश्चयं कृत्वा स रामकार्यसिद्ध्यर्थं स्वशरीरं महदाकारं विस्तारयति; वानराः तं विस्मयेन पश्यन्ति। ततः स नभोमार्गेण देवगतिसदृशेन वेगेन समुद्रं प्रति प्रस्थितः। समुद्रदेवस्य प्रेरणया मैनाकपर्वतः अतिथिधर्मं दर्शयन् विश्रान्त्यर्थं समुत्थितः। मैनाकः पुरातनं वृत्तान्तं कथयति—पक्षिणां पर्वतानां पक्षच्छेदं शक्रेण कृतम् इति—तथा प्रत्युपकारधर्मं सत्कारं च स्मारयति। हनूमान् तु कालबद्धकर्तव्यव्रतं स्मरन् विलम्बं नाङ्गीकरोति; तथापि सत्कारं मानयन् स्पर्शमात्रेण नमस्कृत्य शीघ्रं प्रस्थितः। ततः देवैः सुरसा नागमाता हनूमतः बलोपायपरीक्षार्थं नियोजिता। स तस्याः वरं पूरयन् मुखे प्रविश्य पुनर्निर्गत्य आकारपरिवर्तनकौशलं दर्शयति, आशीर्वादं च लभते। अनन्तरं छायाग्राहिणी सिंहिका तं ग्रहीतुं प्रयतते; हनूमान् तां विविच्य तन्मुखं प्रविश्य मर्माणि विदार्य निहत्य पुनः पवनवेगेन गच्छति। सर्गान्ते स पारं तीरं प्राप्य लङ्काप्रवेशाय गूढाचारयोग्यं रूपं संक्षिप्य, अग्रिमकार्यविचारं करोति—यत्र पराक्रमः संयमेन बुद्ध्या च संयुक्तः।
Sarga 2
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
अस्मिन् सर्गे हनुमान् त्रिकूटशिखरं प्राप्य लङ्कायाः प्रथमं दीर्घं दर्शनं करोति, स्वमनसि च प्रवेशोपायं विचिन्तयति। सः नगरस्य बहिः समृद्धान् उपवनान्, सरांसि, क्रीडावनानि च पश्यति; ततः परिखाभिः पद्मसमाकीर्णाभिः, हेमप्राकारैः, उच्चैः प्रासादैः, ध्वजैः, तोरणैश्च शोभितां लङ्कां देवनगरीमिव मन्यते। रक्षोभिः तीक्ष्णायुधधरैः सर्वतः परिरक्षितां तां पुरीं भोगवतीमिव, सर्पगुहामिव चोपमां ददाति; ततो दूतधर्मं स्मरन् हनुमान् युक्त्या विचारयति। प्रत्यक्षयुद्धं न शक्यं, वायुरपि निःशब्दं न प्रविशेत्; अल्पा एव वानराः अत्र गन्तुं समर्थाः इति निश्चिनोति। अतः देशकालसमन्वयमेव सिद्धिहेतुमिति निश्चित्य, सूक्ष्मरूपं कृत्वा सायाह्ने रात्रौ वा अप्रत्यक्षः प्रविश्य, रावणं न प्रबोधयन् वैदेहीं क्रमशः अन्वेष्टुम् उद्युङ्क्ते। अन्ते चन्द्र उदेति इति रात्रिकालस्य अनुकूलतां सूचयन्, निरीक्षणात् गूढकर्मणि प्रवृत्तेः संक्रमणं दर्शयति।
Sarga 3
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
अस्मिन् सर्गे हनुमान् लम्बशिखरात् निशि लङ्कां गूढतया प्रविश्य स्वधैर्यं सावधानतां च प्रदर्शयति। स नगर्याः अद्भुतं विन्यासं निरीक्षते—हेमद्वाराणि, रत्नखचितभूमयः, वैडूर्यमयाः प्रासादतलाः सोपानपङ्क्तयश्च, निनादमानं गीतवाद्यं, पक्षिसङ्कुलानि च प्राङ्गणानि। उपमाभिः सा लङ्का अमरावतीं वासवौकसारां च सदृशी इव वर्ण्यते। दुर्गमत्वं नगर्याः परिगणयन्, तां प्राप्तुं यथोचितं बलं किमिति चिन्तयति; ततः रामलक्ष्मणयोः शौर्यं स्मृत्वा तस्य आत्मविश्वासः दृढीभवति। अथ लङ्कायाः अधिष्ठात्री देवता (राक्षसीरूपा) प्रादुर्भूय तस्य नामाभिप्रायौ पृच्छति, प्रवेशं च निवारयितुमिच्छति। क्षणिके संग्रामे सा प्रथमं प्रहरति; हनुमान् तु स्त्रीत्वात् क्रोधं निगृह्य मितबलं प्रयुञ्जानः तां पराजयति। पराजिता सा ब्रह्मणो वरं निवेदयति—यदा वानरः मां वशीकरोति तदा सीताहरणनिमित्तं रावणराक्षसानां विनाशः समीप इति सूच्यते। ततः सा हनुमन्तं निर्भयम् अन्तः प्रवेष्टुं जनकसुता-सीतायाः अन्वेषणं च कर्तुं अनुमन्यते।
Sarga 4
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
लङ्कायाः अधिष्ठात्रीं कामरूपिणीं लङ्कां निगृह्य हनुमान् पृष्ठमार्गेण प्राकारं लङ्घयित्वा शत्रुपुर्यां निःशब्दं प्रविवेश (५.४.१)। रात्रौ प्रवेशकाले स वामपादं पूर्वं न्यस्य—शत्रोः क्षेत्रे जयाभिप्रायस्य सूचकं वैर्यशकुनं च—लङ्कां परीत्य निरीक्षितुं प्रवृत्तः (५.४.२–५.४.४)। ततः स नगरस्य शब्दरूपं च रूपरूपं च सम्यगवलोकयामास—मार्गेषु मुक्तासदृशपुष्पालङ्काराः, वज्रजालविभूषिताः प्रासादाः, पद्मस्वस्तिकचित्रिताः भित्तयः, दीप्तिमती च लङ्कायाः रात्रिशोभा (५.४.३–५.४.७)। हनुमतः गुप्तचर्या बहुेन्द्रियगता—त्रिस्थानत्रिस्वरमधुरगीतध्वनिं, भूषणनूपुरनिनादं, सोपानपदसञ्चारं, ताडनहास्यपरिहासशब्दांश्च महागृहान्तरेषु शुश्राव (५.४.१०–५.४.११)। राक्षसगृहेषु मन्त्रजपः, स्वाध्यायः, रावणस्य उच्चैः स्तुतिश्च श्रूयमाणा, तेषां गृह्यधर्मसंस्कृतिसम्पन्नतां दर्शयामास (५.४.१२–५.४.१३)। अनन्तरं स रक्षोबलव्यवस्थां विविच्य ददर्श—राजमार्गे सैनिकपङ्क्तयः, मध्ये नगरे गुप्तचरनियोजनम्, नानाविधायुधध्वजचिह्नैः सह विविधाकृतयः राक्षससमूहाः (५.४.१४–५.४.२२)। अन्ते स राजप्रासादपरिसरं प्राप्तः—अन्तःपुरद्वारे लक्षसंख्यरक्षिणः, स्वर्णतोरणं, पद्मपूर्णाः परिखाः, प्राकारपरिवेष्टनं, दिव्यसदृशं च अन्तःस्थलं यत्र यानानि अश्वा गजा भूषणानि च सन्निहितानि, द्वाराणि च सुसंरक्षितानि; ततः परं कार्यसिद्ध्यर्थं रावणस्य अन्तःपुरं प्रविवेश (५.४.२३–५.४.२९)।
Sarga 5
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
अस्मिन् पञ्चमे सर्गे हनूमतः लङ्कानिरीक्षणं चन्द्रप्रकाशेन निरन्तरं चित्रितम्। मध्यगगने स्थितः शशी शीतलप्रभामण्डप इव सर्वभूतानि प्रशमयति, समुद्रं वर्धयति, रात्रिं च निरीक्षणयोग्यां प्रकाशयति। तस्य प्रकाशे हनूमान् लङ्कायाः प्रासादान् गृहान्तश्च विचिनोति। तत्र मदोन्मत्ताः राक्षसाः कलहन्ति, गर्वं कुर्वन्ति, बलं प्रदर्शयन्ति; गृहाणि रथैः अश्वैः आयुधैः आभरणैश्च समृद्धानि दृश्यन्ते। स्त्रियश्च नानावस्थासु—पतिभिः सह सुप्ताः, हसन्त्यः, निःश्वसन्त्यः, प्रियैः आलिङ्गन्त्यः—तारकाभिः, पुष्पेषु विहगैः, विद्युत्सदृशाभरणैश्च काव्योपमानैः वर्णिताः। नगरं च सैन्यसमुत्थितं—धनूंषि सज्जानि, वीराः उच्छ्वसन्ति, गजा नर्दन्ति। एवं सर्वत्र अन्वेषमाणोऽपि हनूमान् जनकात्मजां सीतां न पश्यति। अन्ते सः सीतायाः कुलीनत्वं, धर्मनिष्ठां, रामभक्तिं च मनसा चिन्तयन्, अदृष्टायां तस्यां शोकविषादाभ्यां क्षणं निमज्जति।
Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
अस्मिन् षष्ठे सर्गे हनुमान् पूर्वेषु प्रासादेषु सीतां न दृष्ट्वा लङ्कायां शीघ्रं किन्तु सुविचारितं विचरति। स कामरूपत्वेन यथेष्टं रूपं धारयन्, लाघवेन च, राक्षसेन्द्रस्य निवेशनं प्रति प्राप्नोति। तत्र दह्यमानारुणप्राकाराः, रजत-स्वर्णतोराणानि, अन्तःपुराणि च, तथा भूषणनिनादैः, दुन्दुभिशङ्खघोषैः, यज्ञकर्मणां शब्दैश्च समुद्रनिनादसदृशः सततकोलाहलः वर्ण्यते। लङ्कायाः सामाजिक-सैन्यव्यवस्थां दर्शयन् ग्रन्थः प्रहस्त-महापार्श्व-कुम्भकर्ण-विभीषण-इन्द्रजित्प्रमुखानां बहूनां राक्षसानां गृहाणि क्रमशः निर्दिशति। ततः पुनः राजप्रासादस्य मध्ये हनुमान् सशस्त्ररक्षिणः, सेनाः, श्रेष्ठाश्वान्, मेघपर्वतसदृशान् गजांश्च पश्यति; स्वर्णरत्ननिधीन्, पात्राणि, शिबिकाः, क्रीडामण्डपान्, कृत्रिमोपवनादीनि च समृद्ध्या परिपूर्णानि निरीक्षते। अस्य सर्गस्य शिक्षाः—संयतया गुप्तचर्यया शत्रोः धनसमृद्धिं, नित्यकर्म-यागविधिं, दुर्गरक्षणं च यथार्थं परिज्ञाय, स्वधर्मं नातिक्रम्य, सीतान्वेषणमेव लक्ष्यं कृत्वा, अविवेकप्रकाशनं विना कार्यं साधयितव्यमिति।
Sarga 7
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
अस्मिन् सर्गे हनुमान् लङ्कायाः प्रासाद-समृद्धिं पुष्पकविमानं च सूक्ष्मतया निरीक्षते। स सुवर्णजालक-युक्तान् वैडूर्य-मणि-विभूषितान् गृहान् प्रासादांश्च पश्यति—यथा विद्युत्प्रभा-समन्विताः शरद्-घनाः पक्षि-निनाद-जीविताः। शङ्ख-शस्त्र-धनुर्बाण-निक्षेपणार्थं विशेष-शालाः, आयुधागाराणि, चन्द्रकान्त-प्रभया शोभमानाः प्रासाद-शिखर-तलाः च तेन दृष्टाः। ते गृहाः निधि-पूर्णाः, निर्दोषाः, मायानिर्मिताः इव, रावणस्य संचित-बल-वैभवस्य सूचकाः। ततः स अनुपमं सुवर्ण-प्रासादं ददर्श, तथा दिव्यं पुष्पकविमानं—मणि-खचितं, मेघ-नभः-सदृश-वर्णं, भूमौ स्वर्गमिव प्रकाशमानम्। अन्तःशोभा तत्र चित्रित-लोक-रचना इव—पर्वताः, वृक्षाः, पुष्पाणि, सरांसि, पद्मानि, उद्यानानि; मणि-निर्मिताः पक्षिणः, सर्पाः, अश्वाः, गजाः, लक्ष्मी-चिह्नं च। एवं गन्धवत् गिरि-सदृशं प्रासादं प्राप्य हनुमान् पुनः सीतामन्वेष्टुं नगरं विचरति। तां न दृष्ट्वा तस्य मनः अतिशयेन विषीदति—इन्द्रिय-रम्य-वैभवस्य मध्येऽपि कार्यस्य करुण-तात्कालिकता तेन अनुभूयते।
Sarga 8
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
अस्मिन् सर्गे हनुमान् लङ्कायाः अन्तःपुरप्रासादान्तरालानि विचरन्, तस्याः प्रासादस्य मध्यभागे स्थितं पुष्पकं नाम विमानं ददर्श। अयं सर्गः मुख्यतः वस्तुवर्णनप्रधानः—रत्नखचितं, वज्रविभूषितं, तप्तकाञ्चनजालवातायनसमन्वितं च तत् विमानं वर्ण्यते। तस्य निर्माणं विश्वकर्मणा कृतमिति, मानुषमानपरिमाणातीतं, सूर्यपथे दीप्यमानं ध्वजवत् प्रकाशमानं च निरूप्यते। तत्र न किञ्चिद् अकृतं न च निष्प्रभं—सर्वं बहुमूल्यं, अद्वितीयं, देवमानमपि अतिशयेनातिक्रामति इति भावः प्रतिपाद्यते; तेन राजसामर्थ्यं तथा अतिमानुषसम्पदः सूच्यन्ते। स्वामिनः सङ्कल्पानुसारं गन्तव्यदेशं मनसा एव प्रापयितुं समर्थं, नानाविशेषशयनासनसम्पन्नं, बह्वद्भुतकूटकक्ष्यप्रासादशिखरवत् बहुस्तूपसमलङ्कृतं च तत् विमानं वर्णितम्। अन्ते सहस्रशः शीघ्रैः भीषणैः रात्रिचरभूतगणैः तस्य वहनं निर्दिश्यते। हनुमान् तस्य सौन्दर्यं निरीक्ष्य, वसन्तशोभामपि अतिशयेनातिक्रामतीति मन्यते। एवं लङ्कायाः ऐश्वर्यप्रभा, हनूमतः संयमनिरीक्षणधर्मयुक्तेन कार्येण सह, परस्परं विरोधेनापि समन्वयेन च दर्श्यते।
Sarga 9
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
अस्मिन् सर्गे हनुमान् वैदेहीं अन्वेष्टुं राक्षसेन्द्रस्य मुख्यं निवेशनं क्रमशः परिशीलयन् विचरति। ततः कथनं वास्तु-शिल्प-रम्यवर्णनरूपेण प्रवर्तते—विशालं मध्यप्रासादसमूहं, तदनन्तरं रत्नभूषितं पुष्पकविमानं च। तद् विमानं विश्वकर्मणा ब्रह्मणे कृतं, कुबेरेण तपसा प्राप्तं, रावणेन तु बलात् अपहृतमिति वस्तूनां धर्माधर्मयोः ‘प्राप्ति-परम्परा’ सूच्यते। स्वर्णभेदाः, स्फटिकं, नीलमणिः, प्रवालः, मुक्ताः इत्यादि द्रव्याणि; स्तम्भाः, जालवातायनानि, सोपानानि, वेदिकाः इत्यादयः अवयवाः; धूप-पुष्प-भक्ष्य-मद्यगन्धैः परिपूर्णा च संवेद्य-परिस्थितिः काव्योपमाभिः निरूप्यते। गन्धेनैव हनुमान् रावणप्रियं सभागृहं प्रति नीयते, यत्र क्रीडानन्तरं बह्व्यः स्त्रियः सुप्ताः सन्ति; तासां भूषणानि शयनस्थितयश्च पद्म-तारा-सरित्-लतादिभिः उपमीयन्ते। अन्ते हनुमतः धर्मयुक्तो निश्चयः जायते—एतासु स्त्रीषु सीता एव रावणेन सह अनिच्छया स्थितेति, तेन तस्य अपहरणं अनार्यकर्मेति निन्दा तीव्रा भवति।
Sarga 10
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
अस्मिन् सर्गे हनुमान् गूढचरवत् सञ्चरन् रावणस्य अन्तःपुरे महतीं शयनशालां प्रविशति। तत्र स्फटिकमणिखचिताः शय्याः, सुवर्णोपकरणानि, माल्यदीपगन्धानुलेपनादिभिः समलङ्कृतं वैभवम्, यज्ञोपचारसदृशं भोगसमृद्धिं च पश्यति। ततः स राक्षसराजं रावणं सुप्तं ददर्श—मेघोपमं, सन्ध्यारक्ताकाशे विद्युत्सदृशं, मन्दरगिरिसन्निभं, गङ्गातटे गजमिव च—यस्य देहे बलपराक्रमयुद्धचिह्नानि व्यक्तानि। तस्य सर्पसदृशं निःश्वासं श्रुत्वा क्षणं भीतः, पुनः स्वबुद्धिं धैर्यं च समालम्ब्य सावधानोऽभवत्। अनन्तरं अन्तःपुरस्त्रीणां नर्तकीगायिकादीनां शयितानां दृश्यं ददर्श—वाद्यैः भूषणैश्च सह श्रान्तविलासपरिश्रमेण निपतितानामिव। मन्दोदरीं दृष्ट्वा तस्याः रूपालङ्कारसम्पत्त्या सीतेति क्षणं मन्यते, हर्षं च प्राप्नोति; परं धर्मलक्षणैः परीक्ष्य सा न सीतेति निश्चिनोति। एवं राजभोगातिशयस्य मध्ये अन्वेषकस्य विवेकधर्मनिष्ठा प्रकाश्यते, सुन्दरकाण्डस्य गूढान्वेषणप्रसङ्गश्च प्रवर्धते।
Sarga 11
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
अस्मिन् सर्गे हनूमान् पूर्वं कृतां काञ्चन कल्पनाम् अपहाय सीताविषये पुनर्विचारं करोति। स निर्णीयते—या रामात् विरहिता सा न निद्रां न भूषणं न भोज्यपानं न चान्यं पुरुषं, देवाधिपतिमपि, वाञ्छेत; यतो रामसमो न कश्चित्। ततः स रावणस्य अन्तःपुरं विचरन् पानभूमिं ददर्श—नानाविधैः संस्कृतैर्मांसैः, लेह्य-पेय-भोज्यैः, रागषाडवैः, सुवर्ण-रजत-स्फटिकपात्रैः, विकीर्णमाल्यफलैः, स्रुतपानैः, शय्यासनोपहितैश्च समृद्धाम्; अग्निमन्तरं विना दीप्तिमिव वहन्तीम्। तत्र च क्रीडाविलासानन्तरं सुप्ताः स्त्रियः, तासां मध्ये रावणः प्रभासमानोऽपि ददर्श। सर्वेष्वन्तःपुरकक्षेषु सम्यगन्वेष्यापि जनकीं न ददर्श। अथ धर्मशङ्का समुत्पन्ना—परगृहे सुप्तास्त्रीदर्शनं किमधर्म इति। स तां निश्चिनोति—मम चित्तं निरासक्तं धर्मे प्रतिष्ठितं च; स्त्रीमन्वेषणे स्त्रीषु एव दृष्टिः आवश्यकैव। ततः स पानभूमिं त्यक्त्वा अन्यत्र सीतामन्वेष्टुं पुनरुद्यतः।
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
अस्मिन् सर्गे हनूमान् लङ्कायाः मध्यस्थे महाप्रासादसमूहे पुनरपि क्रमशः सूक्ष्मतया च अन्वेषणं करोति। स सीतादर्शनलालसः लतागृहाणि, चित्रशालाः, शयनगृहाणि, भोज्यशालाः, क्रीडागृहाणि, उद्यानवीथीः, भूमिगृहाणि, देवायतनानि, अन्तःपुरस्य बहूनि गुह्यनिवासान् च प्रविश्य निरीक्षते; रावणस्य अन्तःपुरे अन्वेषणयोग्यं स्थानं प्रायः न किञ्चिद् अवशिष्टं भवति। अत्र मुख्यतया हनूमतः अन्तःचिन्तनं प्रवर्तते—कार्यविघ्नभयम्, सीतायाः त्रासात् वा हिंसायाः वा मृत्युसम्भावना, तथा समुद्रपार्श्वे प्रतीक्षमाणानां वानराणां प्रति (जाम्बवान्-अङ्गदादीनां च) आशाभङ्गस्य धर्मकार्ययोः परिणामाश्च। धर्मनयस्य केन्द्रे स निराशां परित्यजति—“अनिर्वेदः” (अवसादाभावः) समृद्धेः सिद्धेश्च मूलमिति मन्यते—ततः पुनः परमप्रयत्नाय मनः स्थापयति। अन्ते बह्व्यः अद्भुतस्त्रियः—विद्याधर-नागकन्याश्च—तथा नानारूपभयङ्कर्यः राक्षस्यः परिचारिकाश्च दृश्यन्ते; किन्तु जनकसुता राघवप्रिया सीता न दृश्यते, शोकं वर्धयन्ती अपि धैर्यप्रयत्नयोः मार्गं दृढयति।
Sarga 13
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
अस्मिन् त्रयोदशे सर्गे हनूमान् मेघेषु विद्युतिव लङ्काप्राकारं लङ्घयित्वा रावणभवनं परितः परिक्रम्य सीतां न ददर्श। ततः तस्या अदर्शनात् स विविधाः सम्भावनाः चिन्तयामास—अपहरणकाले समुद्रे पतिता स्यात्, राक्षसैर्हता वा भक्षिता, रामस्मरणशोकात् प्राणा त्यक्ता, अथवा पक्षिवत् पञ्जरबद्धा निगूढं निहिता इति। अनन्तरं स तर्कात् फलविचारं प्रविश्य, यदि अहं वार्ताम् अनानीय प्रत्यागच्छेयम् इति चिन्तयन्, रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां, अन्तःपुरस्त्रीणां, सुग्रीवरुमाताराङ्गदादीनां च वानराणां च महतीं विनाशपरम्परां पूर्वमेव पश्यति। स्वविनाशोपायान्—अग्निप्रवेशं, जलप्रवेशं, उपवासं च—मनसि कृत्वा, आत्महिंसां बहुदोषकरीम् अधर्मरूपां च इति निरस्य, जीवतां हि शुभफलसिद्धिरिति निश्चिनोति। ततः पुनः अन्वेषणं कर्तुम् उद्यतः, अदृष्टपूर्वं देशं अशोकवनिकाम् अवगम्य, देवतानां मित्राणां च नमस्कारान् कृत्वा, नूतननिश्चयेन तां वनिकां प्रति प्रस्थितः। सर्गस्य अन्ते स रक्षितपवित्रतां तस्याः वनिकायाः स्मरन् सफलतां प्रार्थयते।
Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
अस्मिन् चतुर्दशे सर्गे हनूमान् संयतगत्या प्रासादपरिसरं अवतीर्य गुप्तचर्यया वैदेहीं अन्वेष्टुं अशोकवनिकां प्रविशति। तस्य शीघ्रगमनवेगेन पुष्पिताः तरवः कम्पिताः सन्तो नानावर्णपुष्पवृष्टिं मुञ्चन्ति; पक्षिणः त्रस्ताः प्रपतन्ति; वनिका वसन्तस्येव मूर्तिरिव दृश्यते। उपमाभिः काव्यरम्याभिः तरवो जितकितवसदृशाः, वनिका च विक्षिप्तयुवतिसदृशी इव वर्ण्यते, यत्र भौतिकविक्षोभः काव्यार्थतां याति। ततः स राक्षसपुरीकृतां समृद्धिं पश्यति—मणि-हेम-रजतविचित्रैः पृष्ठैः पथाः, रत्नसोपानयुक्ताः सरांसि, स्फटिकतलानि, पद्मवनानि, जलपक्षिसङ्कुलानि; कृत्रिमह्रदानि प्रासादाश्च विश्वकर्मकृताः इव। स सुवर्णशिंशुपातरुं प्रमुखं ददर्श, सुवर्णवेदिकाभिः परिवृतं, वातचालितं नूपुरनिनादवत् निनदन्तम्; तमारुह्य चिन्तयति—वनवासाभ्यासिनी सन्ध्योपासनापरा सीता समीपस्थेषु शुभेषु जलस्थानेषु आगमिष्यति इति। अथ स घनपत्रपुष्पसमूहान्तरे आत्मानं निगूढ्य सावधानः स्थित्वा, देवीदर्शनं प्रतीक्षमाणो निरन्तरं जागरूकतां धारयति।
Sarga 15
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
अस्मिन् पञ्चदशे सर्गे हनूमान् सिम्शुपावृक्षात् अशोकवनिकां सर्वतः सम्यगवलोकयति। स उद्यानस्य अलङ्कारसमृद्धिं, पुष्पप्रभायाः वैचित्र्यं, नन्दन-चैत्ररथोपमां शोभां च, सहस्रशोऽशोकवृक्षान् च वर्णयति। तत्र मध्ये चैत्यप्रासादसदृशं महद् भवनं पश्यति—सहस्रस्तम्भसमाश्रितं, कैलासपाण्डुरप्रभं, प्रवालसोपानैः तप्तकाञ्चनवेदिकाभिश्च विराजमानम्। ततः स राक्षसीभिः परिवृतां, मलिनवसनां, उपवासकृशां, पुनः पुनर्निःश्वसन्तीं स्त्रीं ददर्श। उपमाश्रृङ्खलाभिः तस्याः शोकस्थितिं निरूपयति—धूमावृतशिखेव, मेघावृतचन्द्रप्रभेव, रोहिणीपीडितेव च। हनूमतः ‘सीतेति’ निश्चयः कारणलक्षणैः क्रमशो दृढीभवति; रामेण पूर्वं वर्णितान्याभरणचिह्नानि निरीक्ष्य प्रमाणं लभते, अपविद्धवस्त्रभूषणस्मरणेन च कथाप्रमाणश्रृङ्खलां पूरयति। अन्ते सीतादर्शनात् स हृष्टः, मनसा रामं गत्वा तं प्रभुं प्रशंसति—अत्र दूतस्य प्रमाणसङ्ग्रहः करुणाविवेकयोः सहवासश्च मुख्यशिक्षा।
Sarga 16
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
अस्मिन् सर्गे हनुमान् अशोकवाटिकायां दृष्टां स्त्रीं सीतेति मनसा निश्चिनोति, तदनन्तरं तस्याः गुणान् रामस्य च धर्मवीर्यं स्मरन् शोकं व्यवस्थितरूपेण निवेदयति। सीतां निरीक्ष्य रामगुणान् चिन्तयन् पुनः शोकाविष्टो भवति, किन्तु तस्य शोकः नीत्या संयम्यते—रामलक्ष्मणयोः पराक्रमं जानन्ती सा धैर्येण तिष्ठतीति स मन्यते। ततः ‘तस्याः कृते’ कृतानां महायुद्धानां कारणपरम्परां स्मारयति—वालिवधं, कबन्धविराधयोः निघातं, जनस्थानयुद्धे खरत्रिशिरोदूषणादीनां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां विनाशं च; तथा सुग्रीवस्य राज्यप्रतिलाभमपि तदनुगुणं फलमिति दर्शयति। स्वस्य सागरोल्लङ्घनं लङ्कान्वेषणं च सीताप्राप्त्यर्थं सेवाभावेन कृतमिति प्रतिजानाति, सीतार्थं जगद्विपर्ययकरोऽपि संग्रामो न्याय्य इति निश्चिनोति। अथ सीतायाः परिचयचिह्नानि प्रबलयति—जनकसुता, सीताजाता, पतिव्रता, दशरथस्य ज्येष्ठस्नुषा इति; पूर्वं रामलक्ष्मणाभ्यां रक्षिता सा इदानीं राक्षसीभिः परिरक्ष्यमाणा दुःखिता इति विरोधं दर्शयति। पद्मं हिमहतमिव, विरहिणी चक्रवाकीव, अशोकपुष्पचन्द्रप्रभाभ्यां शोकवर्धनमिव च उपमानैः बन्धनदुःखस्य मानसिकं सौन्दर्यविपर्ययात्मकं च रूपं वर्णयित्वा, हनुमान् निष्कर्षं कृत्वा शिंशुपावृक्षे निगूढः सावधानतया तिष्ठति।
Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
अस्मिन् सप्तदशे सर्गे शीतल-निर्मल-प्रभायुक्तो निशाकर उदेति। नीलाम्बु-मध्ये हंस इव चन्द्रः इति बहुभिः उपमैः तस्य सौन्दर्यं वर्ण्यते, तस्य प्रकाशश्च हनूमन्तं धर्मकार्ये सहाय इव उपतिष्ठते। वैदेहीं अन्वेषमाणः स प्रथमं राक्षसीनां रक्षण-व्यवस्थां निरीक्षते—विकृताकाराः, पशुमुख-संकररूपाः, शूल-मुद्गरादि-लोहायुधधारिण्यः, महावृक्षस्य स्थूलस्कन्धं परितः निषण्णाः; भयस्य तत्र एकस्य शत्रोः न, किन्तु व्यवस्थितस्य दण्डस्य इव रूपं दृश्यते। तस्य वृक्षस्य अधः स अन्ते सीतां ददर्श—निष्प्रभां, रजोधूसरां, शोकाकुलां; तथापि पतिव्रत-धर्मेण रामानुरागेण च अन्तःप्रभया दीप्ताम्। उल्का भूमौ पतिता इव, शरच्चन्द्रकलाऽऽवृतमेघा इव, अनादृत-वीणा इव च तस्या दशा उपमाभिः सूच्यते; बाह्यक्लेशेऽपि तस्याः धर्मः अक्षुण्ण इति निश्चीयते। ततो हनूमतः संयत-हर्षः समुत्पद्यते—आनन्दाश्रूणि मुमोच, रामलक्ष्मणयोः अन्तःकरणेन नमस्कृत्य, सीतायाः रक्षणार्थं पत्रच्छायायां निगूढः स्थित्वा कार्यान्तरं निरवद्यं चकार।
Sarga 18
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
हनुमान् पुष्पितां अशोकवनिकां वैदेहीं सीतां अन्वेष्टुम् अनुवर्तते; रात्रिः क्षीयते, प्रभातः समीपं गच्छति। तदा मङ्गलवाद्यनिनादैः दशग्रीवः प्रबोधितः, विकीर्णमाल्यवसनः, सीताविषयासक्तचित्तः, रागं न निगृह्य, उत्थाय भूषणैः समलङ्कृतः। स वृक्ष-सरः-पक्षि-मृगसमृद्धं उद्यानं मणि-हेमतोरणैः शोभितं सञ्चरन् अशोकवनिकां प्रविशति। दीप-चामर-कलश-आसन-मद्य-चन्द्रप्रभच्छत्रधारिण्यः स्त्रियः तम् अनुगच्छन्ति; तस्य प्रमुखाः पत्न्यः निद्रामदविह्वलाः मेघं परितो विद्युत इव, विकीर्णाभरण-लेपनाः, पश्चात् प्रसरन्ति। हनुमान् नूपुर-मेखलाशब्दं शृणोति, बहुतेलदीपप्रकाशे द्वारि स्थितं रावणं पश्यति; कामातुरं दर्पितं मदोन्मत्तं मनोभवसदृशं तं निरीक्ष्य, पल्लवच्छायायां निगूढ एव तिष्ठति। सीतां द्रष्टुम् अभिलषन् रावणः पुनरन्तः वनं प्रविशति; एवं लुब्धबलस्य धैर्यशीलधर्मस्य च सन्निकर्षः सर्गान्ते सूच्यते।
Sarga 19
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
अस्मिन् एकोनविंशतितमे सर्गे रावणः अशोकवनिकायां बन्धिनीं सीतामुपसर्पति। तं राक्षसेन्द्रं दृष्ट्वा सा सहसा कम्पते; वातेन चलितेव कदली इति उपमा तस्याः देहमानसविकम्पं प्रकाशयति। ततः शुभलक्षणक्षयस्य, स्थैर्यभङ्गस्य च, दीर्घैः दृष्टान्तैः चित्रणं क्रियते—सा म्लानकीर्तिरिव, तिरस्कृता श्रद्धेव, विघ्नितपूजाविधिरिव, निष्फला आशेव, नष्टपद्मलतेव, वीरविहीना सेनैव, तमसा आच्छन्ना प्रभेव, शुष्का नदीव, राहुग्रस्ता पूर्णचन्द्रिकेव च उपमेयते। एतेन हरणजनितो धर्मविपर्यासः लौकिक-याज्ञिक-दैविकचिह्नेषु प्रतिरूप्यते, किन्तु सीतायाः अन्तर्धर्मः अक्षुण्ण एव दर्श्यते। उपवासेन, शोकचिन्तया, भयेन च कृशा सती अपि तपसा ‘धनवती’ इव वर्ण्यते। अन्ते रावणः तां लोभयितुं प्रयत्नं करोति, नानाविधैः प्रलोभनैः सह बलात्कारेण च भयमुत्पादयति; सा तु रामपरायणा न चलति। तदा सः वधभीषां प्रदर्शयन् स्वदुराचारं प्रकाशयति, सीतायाः निष्ठा-धर्मस्थैर्यं च अधिकं दीप्तिमान् भवति।
Sarga 20
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
अस्मिन् सर्गे रावणः शोकसन्तप्तां तपस्विनीं राक्षसीभिः परिवृतां सीतां प्रति मधुरैः सजीवितैर्वचोभिः क्रमशः प्रलोभनभयप्रदर्शनयोः संयोगेन भाषते। स माल्यचन्दनधूपवस्त्राभरणादीनि भोगोपकरणानि, गीतनृत्यवाद्यादि मनोहरविनोदांश्च, तथा अन्तःपुराधिपत्यं महद्राज्यं धनधान्यभूमीश्च दातुमिच्छन्, जनकायापि जयदानादिप्रतिज्ञां करोति। तस्य स्तुतिवाक्येषु सीतायाः अनुपमसौन्दर्यं, भूषणधारणप्रेरणा, यौवनस्य क्षणभङ्गुरत्वोपदेशश्च पुनः पुनः दृश्यते। तत्समकालं स्वस्य अजेयबलपराक्रमं प्रतिपाद्य रामस्य सामर्थ्यं लघुकरोति—वनवासिनं दरिद्रं वा, मृतमपि सम्भावयन्, लङ्कायां तां न पुनरानेतुं शक्नोतीति च गर्जति। एवं सर्गः सीतायाः दृढवैराग्यपरिस्थितौ रावणस्य बलात्प्रलोभनरूपां वाक्चातुरीं—लुब्धप्रतिज्ञा, सौन्दर्यप्रशंसा, पतिनिन्दा च—विशदं निरूपयति।
Sarga 21
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
अस्मिन् एकविंशतितमे सर्गे रावणस्य दर्पपूर्णां प्रस्तावनां श्रुत्वा सीता मितभाषिणी सती अपि दृढनिश्चया प्रत्युवाच। सा तयोर्मध्ये तृणशकलं निधाय मर्यादां स्थापयामास, धर्मस्य च सूक्ष्मं निरूपणं चकार—राज्ञा कामः संयम्यः, परदाराः स्वदारवत् रक्षणीयाः, हितैषिणां वचनं च श्रोतव्यमिति। अधर्मे स्थितस्य नृपस्य राष्ट्रं शीघ्रं विनश्यतीति सा प्राह, रावणं च स्वकुलविनाशस्य कारणमिति निर्दिश्य राघवेण सह स्वस्य अविभाज्यतां दृष्टान्तैः प्रतिपादयामास—यथा प्रभा सूर्येण, यथा च विद्या ब्राह्मणेन तत्त्वदर्शिना सह। ततः सा धर्मोपदेशात् नीत्युपदेशं प्रति प्रवृत्ता—रामेण सह मैत्रीं कुर्यात्, सीतां च प्रतिदद्यात्; एष एव कल्याणमार्ग इति। अनन्तरं रामस्य आगमनं युद्धरूपेण पूर्वमेव दर्शयामास—धनुषः मेघगर्जिततुल्यः शब्दः, लङ्कायां शरवृष्टिः, सीताया अनिवार्यं निष्कर्षणं च; यथा विष्णुर्वामनरूपेण असुरेभ्यः श्रीं पुनराहरत्। अन्ते सा स्वहरणस्य कातर्यं निन्दित्वा अवदत्—रामप्रतिशोधात् न कश्चिदाश्रयः रक्षां दातुं शक्नोतीति।
Sarga 22
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
अशोकवने सीताया तीक्ष्णेन निग्रहेण प्रकोपितो रावणः क्रूरैर्भीषणैश्च वाक्यैस्तां तर्जयामास। स द्विमासावधिं नियच्छन् राक्षसीः समादिशत्—सामदानभेददण्डैः, प्रलोभनमायाभिः सह, पर्यायेणोपायैः सीतां वशीकर्तुं प्रयतध्वमिति। तदा दिव्याः स्त्रियो गन्धर्वकन्याश्च सीतायाः संकटं दृष्ट्वा शोकाकुलाः सन्तः मौनसंकेतैः सान्त्वयितुं चेष्टन्ते, बन्धनस्थायाः धर्मनिष्ठायाः एकाकित्वं प्रकाशयन्ति। आश्वस्ता सीता धर्मयुक्तया प्रत्युत्तरवाणीं ददौ—रावणस्य मन्त्रिणोऽपि तं निवारयितुं न शक्ताः, इति तान् निन्दति; रामेण सह स्वस्यैकपत्नीधर्मं दृढं प्रतिजानाति; अपहरणरूपस्याधर्मस्यावश्यं दण्डं भविष्यतीति च भविष्यद्वाणीं करोति। अनन्तरं रावणस्य भीमविभूतिः वर्ण्यते—मेघश्यामः सिंहगमनः रत्नाभरणभूषितश्च—बाह्यतेजसा सहान्तःकरणदूषणस्य विरोधं दर्शयन्। पुनस्तर्जनानन्तरं स राक्षसीभ्यः कार्यं न्यस्य, विकृतरूपाभिः ताभिः सीतां पीडयितुं नियोजयति। धान्यमालिनी तं भोगेषु प्रवर्तयितुं सीताविषयात् परावर्तयितुं च प्रयतते। रावणः प्रासादं प्रतिनिवर्तते; सीता कम्पमाना अपि धर्मे स्थिरा तिष्ठति—बलात्कारेण नीतिः न जयतीति सूचयन्, भाविनं रावणविनाशं च सूचयति।
Sarga 23
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
रावणः सीतां प्रति स्वप्रलोभन-भर्त्सनयोः प्रत्यक्षं प्रयत्नं समाप्य निर्गत्य, अशोकवनिकायां तां रुद्धां दृष्ट्वा राक्षसीः आज्ञापयामास। ताः क्षणादेव समागत्य सीतामभितो निबिडं परिवव्रुः, नानाविधैः कठोरैर्वाक्यैः तां भर्त्सयन्त्यः। तत्र रावणस्य कुल-प्रतिष्ठां प्रतिपादयन्त्यः पुलस्त्य-विश्रवसोः परम्परां स्मारयन्ति, रावणं च तस्यैव महिम्ना समलङ्कुर्वन्ति। एकजटा-हरिजटा-प्रघसा-विकटा-दुर्मुख्यादयः पृथक्पृथगुपायैः प्रलोभयन्ति—देवेषु, इन्द्रे, नागेषु, गन्धर्वेषु, दानवेषु च जय-प्रख्यापनं; ऐश्वर्य-रत्न-स्त्रीसमूह-चित्रणं; तथा भयप्रदं विश्व-भर्त्सनं यथा सूर्यः पवनश्च भयात् निवार्येते, प्रकृतिश्च पुष्पोदकादीनि ददाति। अन्ते ताः छद्म-हितोपदेशरूपेण निर्णायकं वचनं वदन्ति—“अस्माकं वचनं गृहाण, अन्यथा वधं प्राप्स्यसि” इति। एवं सर्गे धर्मस्य स्वीकृत्याधारितत्वं भयाधीन-बलात्कारेण विरुद्धं दर्श्यते, तथा लङ्कायां सीताया एकाकित्वं नैतिक-परीक्षारूपेण प्रकाश्यते।
Sarga 24
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
अस्मिन् चतुर्विंशे सर्गे अशोकवनिकायां रावणाज्ञया बह्व्यः राक्षस्यः सीतां समुपगम्य कदाचित् साम्ना कदाचित् दण्डेन च तस्याः धैर्यं भङ्क्तुम् आरभन्ते। ताः कठोरवचनैः सीतां अन्तःपुरवासं प्रवर्तयन्ति, रावणं पतिं वृणु इति च ब्रुवन्ति; ऐश्वर्यं भोगान् राज्यबलं च प्रदर्श्य तस्य अनिवार्यत्वं प्रतिपादयन्ति। सीता तु धर्मनिष्ठया वाचा प्रत्याचष्टे—मानुषी राक्षसस्य भार्या न भवितुम् अर्हति; प्राणान्तेऽपि रामं न परित्यजिष्यामि। विवाहधर्मं निरूप्य वदति—राम एव मे गुरुः पतिश्च, दारिद्र्येऽपि राज्यभ्रंशेऽपि स एव शरणम्; तत् च शचीन्द्रयोः, अरुन्धतीवसिष्ठयोः, रोहिणीचन्द्रयोः, लोपामुद्रागस्त्ययोः, सुकन्याच्यवनयोः, सावित्रीसत्यवतोः, दमयन्तीनलयोः इत्यादीनां पतिव्रतानां दृष्टान्तैः दृढयति। ततः क्रुद्धाः राक्षस्यः परशुशूलत्रिशूलादिभिः हिंसां प्रकाशयन्ति, छेदनभक्षणादि कल्पयन्ति, शीघ्रवधं च धमयन्ति। सीता अश्रुपूर्णा शिंशुपावृक्षस्य समीपं शरणं गच्छति; हनुमान् तु निगूढः मौनं धारयन् सर्वं शृणोति—एषा घटना धर्मसाक्ष्यं च भवति, उद्धारकार्याय च यथार्थवार्तां ददाति।
Sarga 25
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशे सर्गे अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः पुनःपुनः क्रूरभर्त्सन-धमकाभिः श्रुताभिः सीताया मनोवृत्तिः सघनतया निरूप्यते। सा अश्रूणि मुञ्चति, कम्पते, स्वाङ्गेषु संकुच्येव स्थित्वा भयाकुला भवति; हरिणीव वृकैः परिक्षिप्ता, वातेन निपातिता कदलीव, सर्पसदृशी वेणीव—इत्यादिभिः उपमानैः भयस्य देहचिह्नेषु प्रकाशो वर्धते। पुष्पितमशोकशाखामालम्ब्य सा रामं स्मरति, विलपितुं च प्रवर्तते; “राम” “लक्ष्मण” इति तथा कौसल्यां सुमित्रां च श्वश्रूः स्मृत्वा आक्रन्दति। ततः सा नीतिवाक्यवत् चिन्तयति—अकालमरणं दुर्लभं वा अशक्यं वा इति लोके श्रूयते, यद्यपि दुःखेन जीवितं असह्यमिव दृश्यते; अतः बन्धनजीवनं क्षणिकसंकटं न, किन्तु दीर्घो धर्मपरीक्षाकाल इव। राक्षसविवाहं सा दृढतया नाङ्गीकरोति; निरीक्षणमध्ये एकाकिनी सती अपि शीलधैर्यं न जहाति, निराशायां च प्राणत्यागेच्छा जायमानापि धर्मनिष्ठा तिष्ठति।
Sarga 26
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
अस्मिन् षड्विंशे सर्गे जनकात्मजा सीता राक्षसीभिः परिभर्त्स्यमाना बन्धनावस्थायां दीर्घं मनोवैचारिकं धर्मनिष्ठं च विलापं करोति। अश्रुपूर्णा, अधोमुखी, व्याकुलगत्या च सा स्वदुःखं प्रकटयति। ततः सा रावणं प्रति दृढं प्रतिषेधं व्याहरति—वामपादेनापि न स्पृशेयम्; छिन्ना, भग्ना, दग्धा वा भवितुमिच्छेयम्, न तु तस्य वशं गच्छेयम्। अनन्तरं रामस्य विलम्बं विविच्य सा नानाशङ्काः करोति—मम स्थानं न जानाति किम्, अथवा किञ्चिदुदासीनोऽस्ति इति भीतिमपि मनसि स्पृशति, तथापि तद्विचारं प्रतिषेधयति। जनस्थानराक्षसानां नाशं, विराधवधं च स्मृत्वा सा निश्चिनोति—समुद्रपर्यन्ता लङ्का अपि रामबाणानां गतिं न निरोद्धुं शक्नोति। सा लङ्कायाः शीघ्रं विनाशं भविष्यति इति भविष्यद्वाणीं करोति—चिताधूमः, गृध्राणां सञ्चारः, विधवाभूताः राक्षस्यः, शून्यगृहाणि च दृश्यन्ते इति; अधर्मस्य फलम् अवश्यं विपत्तिरिति। अन्ते सा अतिदैन्यं प्राप्य विषादेन विषमरणादिकं चिन्तयति, तथापि रामस्य शीलं धर्मं च प्रशंसति, राक्षसकृताधर्मस्य निन्दां च दृढीकुरुते।
Sarga 27
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
सीताया दृढप्रतिषेधेन क्रुद्धाः काश्चन राक्षस्यो रावणं प्रति गत्वा निवेदयन्ति, काश्चन पुनः शीघ्रं हिंसां कर्तुम् अभ्युपगच्छन्ति। तदा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा तान् निवारयति, घोरं च शुभसूचकं स्वप्नं कथयित्वा कलहं प्रशमयति। तस्मिन् स्वप्ने रामलक्ष्मणौ शुक्लवर्णौ दीप्तिमन्तौ दिव्ययानैः समायातौ दृश्येते—हंसयुक्ते दन्तमये पालक्यां, अनन्तरं पुष्पके विमाने च। वैदेही च रामेण सह पुनः समागता, महागजे समारूढा, चन्द्रसूर्यौ स्पृशन्तीव क्रीडया, धर्मस्य पुनः प्रतिष्ठां सूचयति। अनन्तरं स्वप्नः रावणस्य विपरीतं निमित्तं दर्शयति—स तैललिप्तः, मत्तः, पुष्पकात् पतितः, दक्षिणदिशं यममार्गेण नीयमानः, वराहखरादिषु नीचयानेषु आरूढः, मलिनतामसि निमग्न इव दृश्यते। एष एव निमित्तविस्तारः कुम्भकर्णं रावणपुत्रांश्च व्याप्नोति; विभीषणस्तु एक एव शुक्लवस्त्राभरणैः शुभलक्षणैश्च चतुर्दन्ते गजे समारूढः, वाद्यघोषैः स्तुतिगीतैश्च पूज्यमानः प्रकाशते। त्रिजटा एतानि निमित्तानि व्याचष्टे—वैदेह्याः शीघ्रं सिद्धिः, रावणवधः, रामविजयश्च; अतः राक्षसीभ्यः क्रौर्यत्यागं, क्षमायाचनं, सौम्यवचनपरिग्रहं च उपदिशति। अन्ते सीतायाः शुभाङ्गलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति—नेत्राङ्गस्पन्दनं, ऊरुकम्पनं च; मधुरस्वरः पक्षी च पुनः पुनः कूजन् हर्षसूचनमिव करोति। एवं अध्यायः बलात् दण्डभयात् च निवृत्तिं, धर्मसमीपफलप्रेरितां उत्तरदायित्वपरिणतिं च दर्शयति।
Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
अशोकवाटिकायां रावणस्य कटोरान् अप्रियवचनान् श्रुत्वा सीता तत्क्षणं मनसा व्याकुला बभूव। सा सिंहग्रस्त इव नवगजशिशुः, राक्षसीभिः परिवृता, भयत्रस्ता च स्थित्वा ‘अकालमृत्युर्न भवतीति वृद्धाः’ इति श्रुत्वापि दीनभयेन जीवितं धारयन्ती, किमर्थं मे हृदयं न विदीर्यते इव वज्राहतशिखरमिति चिन्तयामास। रावणाय स्नेहदानं सा नाङ्गीचकार; अयोग्याय मन्त्रं न दद्यात् ब्राह्मण इव, तथैव तस्मै मनो न दास्यामीति निश्चयं कृतवती। रामो यदि न शीघ्रमागच्छेत्, तदा राक्षसैः छिन्नभिन्ना भविष्यामीति शङ्कां चकार। ततः सा रामं लक्ष्मणं च मातॄश्च आक्रन्द्य स्मरन्ती, मृगप्रकरणं कालरूपं मन्यते—येन सा भ्रातरौ दूरं प्रेषितवती। निराशया विषेण वा शस्त्रेण वा आत्महत्यां चिन्तयित्वा, पुष्पितां शिंशुपां प्रति गत्वा, यमलोकगमनाय केशपाशं गृह्णन्ती शाखां चावलम्बत। तदा रामलक्ष्मणयोः कुलस्य च स्मरणसमये तस्याः शरीरे शुभलक्षणानि प्रादुरभवन्; तानि शोकं शमयित्वा धैर्यं पुनरुत्थापयन्ति, इति सर्गस्य अन्ते आत्मघातचिन्तायाः प्रतिकूलं मङ्गलसंकेतं दर्श्यते।
Sarga 29
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशे सर्गे अशोकवाटिकायां शिंशुपावृक्षस्याधः स्थिताया सीतायाः शोकाकुलायाः हृदये निर्णायकः परिवर्तनः जायते। दुःखेन निरानन्दया तया स्थितायामेव शुभनिमित्तानां क्रमः शरीरलक्षणरूपेण प्रादुर्भवति—वामनेत्रस्य स्फुरणं, प्रियस्य शय्याभूतस्य वामबाहोः कम्पनं, वामोरूणः स्फुरणं च; एतानि सर्वाणि रामेण सह पुनर्मिलनस्य स्पष्टं पूर्वसूचनं भवन्ति। धूलिधूसरितं स्वर्णवर्णं च वस्त्रमपि किंचित् स्खलितं शुभलक्षणत्वेन गृह्यते। एते निमित्ताः पुरातनप्रसिद्धाः, सिद्धैश्च प्रमाणीकृताः इति वर्ण्यन्ते; तैः सीतायाः अन्तःप्राणः पुनरुत्थाप्यते। वृष्ट्या पुनर्जीवितस्य बीजस्येव, उष्णवातपीडितस्यापि, तस्याः हर्षः पुनः प्रस्फुरति। अन्ते तस्याः मुखं राहोर्मुक्तचन्द्रमिव प्रभास्वरं भवति; श्रमभययोः स्थानं प्रशान्ता हर्षदीप्तिः गृह्णाति, आशायाः उदयः च आगामिकर्मणां सिद्ध्यर्थं कथां सज्जयति।
Sarga 30
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
अस्मिन् सर्गे अशोकवने निगूढो हनूमान् सीतायाḥ त्रिजटास्वप्नवृत्तान्तं राक्षसीनां च तर्जनं श्रुत्वा दूतधर्मस्य सूक्ष्मां नीतिं चिन्तयति। स जानाति—सीतासन्देशं विना निवृत्तिः रामस्य पुरतः प्रत्यवायकरा, वानरसेनाप्रयत्नश्च निष्फलो भवेत्। पुनश्च स विचारयति—यद्यहं सहसा प्रकाशं वदामि, तदा वैदेही रावणस्य मायारूपं मन्यमाना भीता स्यात्; ततः कोलाहलः, शस्त्रप्रहारः, बन्धनं वा स्यात्, येन समुद्रलङ्घनाय पुनरागमनं च बाध्येत। अतः द्विविधोऽस्य सङ्कटः—मौनं वैदेह्याः निराशां मृत्युपर्यन्तां नयेत्, अकाले वचनं तु कार्यविघातकरं भवेत्। अन्ते स निश्चिनोति—धर्मानुकूलैः मृदुभिः रामगुणस्तुतिपरैः वाक्यैः शनैः सीतामुपसर्पितुम्। मानुषबोध्यं मधुरं विश्वासजनकं भाषितं विनियुज्य, यथा सा निर्व्यथा शृणुयात्, तथा संवादोपायं सम्यक् कल्पयति।
Sarga 31
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
अस्मिन् सर्गे हनुमान् बहुविधां चिन्तां कृत्वा वैदेहीं प्रति मधुरया विश्वासजनन्या वाचा स्वपरिचयं क्रमशः प्रकाशयितुं प्रवर्तते। स इक्ष्वाकुवंशं दाशरथिं च राजगुणसम्पन्नं वर्णयति, रामं च धनुष्मतां श्रेष्ठं धर्मरक्षकं निरूप्य यथार्थवंशावली-शीलवर्णनेन स्ववचनस्य प्रमाण्यं स्थापयति। ततः वनवासवृत्तान्तं जनस्थानयुद्धं खरदूषणवधं च कथयति, सीताहरणं रावणस्य प्रतिशोधकृत्यं मायया मृगरूपधारणेन कृतमिति दर्शयति। सुग्रीवेण सह रामस्य सख्यं वालिवधं च, ततः सहस्रशः कामरूपिणां वानराणां सर्वदिशं प्रेषणं निवेदयति। स्वस्य सागरोल्लङ्घनं दूतकार्यस्य प्रमाणमिति स्थापयित्वा, रामेण यथा वर्णिता सा एव सीता मया दृष्टेति वदन् विरमति। ततः सीता विस्मिता सती सावधानं परितः पश्यति, शिंशुपावृक्षं प्रति दृष्टिं नयति, अन्ते च वायुपुत्रं सुग्रीवसचिवं उदयार्कसदृशप्रभं ददर्श; रामस्मरणेन पुनर्नवहर्षं प्राप्नोति।
Sarga 32
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
अस्मिन् सर्गे अशोकवाटिकायां हनूमता सह सीतायाः प्रथमः मनोवैज्ञानिकतया गम्भीरः साक्षात्कारः निरूप्यते। सा शाखान्तरालगूढं पाण्डुरवस्त्रपरिवीतं विद्युत्सदृशदीप्तिमन्तं कपिरूपं पश्यति; तस्य दर्शनात् शोकसन्तप्तं मनः कम्पते। भयेन मुह्यति, क्षणं मूर्छति, पुनश्च स्वचित्तं समालम्ब्य विचारयति—किमिदं स्वप्नः, उत निमित्तं, आहोस्विद् भ्रान्तिदर्शनम् इति; निद्राभावात्, विरहशोकात्, पूर्णचन्द्रमुखस्य रामस्य वियोगात् च इयं बुद्धिः व्याकुला इति स्वयमेव मन्यते। पुनः पुनः रामनाम लक्ष्मणनाम च उच्चार्य सा परीक्षते—मनोरथः निराकारः; अयं तु पुरतः स्थितः साकारः वक्ता दृश्यते, तस्मात् न केवलं मनसः कल्पना इति। अन्ते सा वाणीश्वरान् देवान्—इन्द्रं, बृहस्पतिं/वाचस्पतिं, स्वयम्भुवं ब्रह्माणं, अग्निं च—प्रणम्य आह्वयति, यत् कपिवाक्यं सत्यं भवेत् इति प्रार्थयते। एवं शोकविह्वलाया अपि सत्यासत्यविवेकाय यथा अन्तःकरणे प्रमाणपरिशीलनं जायते, तत् सर्गे सूक्ष्मतया दर्शितम्।
Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
अस्मिन् त्रयस्त्रिंशे सर्गे अशोकवाटिकायां हनूमान् शनैः सावधानतया सीतां प्रति उपसर्पति। स वृक्षात् अवतीर्य विनीतवेषेण, अनुद्वेगकररूपेण, शिरसि कृताञ्जलिः प्रणिपत्य मधुरया वाचा तां संबोधयति, स्वशुद्धभावं च प्रकाशयति। प्रथमं तस्याः स्वरूपं परीक्षते—अश्रुपातः, दीर्घनिःश्वासाः, भूमिस्पर्शनं च मानुषदेहत्वं सूचयन्ति, तथा लक्षणगुणैः राजकुलसम्भवः इति निश्चिनोति। ततः स स्पष्टं परीक्षावाक्यं स्थापयति—यदि सा जनस्थानात् रावणेन अपहृता रामपत्नी सीता, तर्हि स्वयमेव तथा ब्रूयात् इति। सीता रामगुणकीर्तनात् आश्वस्ता स्वपरिचयं वंशचरितैः निवेदयति—दशरथस्य स्नुषा, जनकस्य दुहिता, रामेण सह विवाहः, सहवासे समृद्धिसुखवर्षाणि, तथा कैकेय्याः वरप्रार्थनया विघ्नितं राज्याभिषेकप्रकरणम्। सा रामस्य सत्यपरायणतां, राजवस्त्रत्यागं, स्वस्य वनानुगमननिश्चयं, लक्ष्मणस्य तत्परत्वं, वनप्रवेशं च वर्णयति; अन्ते रावणेन स्वापहरणं, द्विमासावधिं च स्मारयति। एवं धर्मयुक्तया कथया संशयः प्रशम्य प्रमाणितपरिचयः सञ्जायते।
Sarga 34
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशे सर्गेऽशोकवाटिकायां सीताहनूमतोः प्रमाणसंवादो भवति। हनूमान् समीपमागत्य प्रणिपत्य तिष्ठति; तदा शोकभयाकुला सीता जनस्थानकृतां पूर्वमायां स्मरन्ती तं रावणस्य छद्मरूपं मन्यते। राक्षसानां कामरूपत्वं चिन्तयन्ती सा कदाचिद्भीत्या, कदाचित् अन्तःप्रतीत्या चोल्लसति; अस्य सन्निधौ मम मनसि प्रीतिः शमसुखरूपा जायते, अतः शत्रुमाया न स्यादिति सूक्ष्मं प्रमाणं वदति। हनूमान् आदर्शदूतवत् स्वात्मानं रामदूतं निवेदयति, रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां कुशलप्रश्नान् निवेदयति, तथा सूर्यचन्द्रविष्णुवैश्रवणादिसदृशैः उपमानैः रामगुणान् प्रशंसन् विश्वसनीयतां स्थापयति। सीता स्वप्नवास्तवभ्रमसंज्ञाविचारेण पुनः पुनः दोलायते; अन्ते हनूमान् संशयं त्यक्त्वा विश्वासं दातुम् याचते। अस्य सर्गस्योपदेशः—आपदि प्रमाणपरिक्षा दृढा भवेत्, तथापि करुणा सत्यवाक्यं च अनाक्रमेण विश्वासं पुनर्निर्माति।
Sarga 35
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
अस्मिन् सर्गे वैदेही हनूमता कथितां रामकथां मधुरया सान्त्वनया वाचा श्रुत्वा तं पुनः पुनः परीक्षते—कुत्र रामं ददर्श, कथं लक्ष्मणं प्रत्यभिजानात्, कथं च वानरनरयोः सख्यं संजातम् इति। हनूमान् तस्याः विश्वासार्थं प्रथमं रामस्य परम्परागतं लक्षणधर्मवर्णनं करोति—सर्वभूतहितरक्षकः, चातुर्वर्ण्यस्य मर्यादायाश्च पालकः, ब्रह्मचर्यनियमसम्पन्नः, नीतिशास्त्रवेदविद्याविनीतः, शुभलक्षणैः समलङ्कृतदेहः इति; एष एव वर्णनप्रमाणरूपः साक्ष्यभावः। अनन्तरं स सख्यस्योत्पत्तिं निवेदयति—सीतामन्वेषमाणौ रामलक्ष्मणौ ऋष्यमूकपर्वते निर्वासितं सुग्रीवं ददृशतुः; हनूमान् परिचयं कारयामास; ततः सख्यं जातम्, वालिवधाय सीतान्वेषणाय च प्रतिज्ञापूर्वकः संधिः कृतः। वालिनि निहते सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत, दशदिशासु च अन्वेषणदलानि प्रेषयामास। दक्षिणदिशि अङ्गदप्रमुखानां विचरणं, निराशा, प्रायोपवेशनिश्चयश्च, ततः सम्पातिना रावणालये सीतावासस्य प्रकाशनं, हनूमतः सागरोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च कथ्यते। अन्ते हनूमान् स्वात्मानं रामदूतं वायुपुत्रं च निवेदयन् रामस्य कुशलं पुनः प्रतिपादयति, शीघ्रं मोक्षणं प्रतिजानाति; ततो वैदेही युक्तिभिः परिचयैश्च तस्मिन् विश्वस्य हर्षं पुनरवाप्नोति।
Sarga 36
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
अस्मिन् सर्गे दूत्या च बन्दिन्या च महाराज्ञ्या सीतायाः मध्ये प्रatyय-प्रदानं विधिवत् प्रतिष्ठाप्यते। हनुमान् स्वं रामदूतं इति निवेद्य, रामनामाङ्कितं मुद्रिकां प्रमाणभूतं चिह्नं सीतायै प्रददाति। ततो सीतायाः संशयः शनैः प्रशम्यते; सा शतयोजनसमुद्रलङ्घनं राक्षसदुर्गे निर्भयत्वं च हनुमतः प्रशंसति। अनन्तरं सीता ‘कच्चित्…’ इति क्रमबद्धैः प्रश्नैः रामस्य क्षेमं, धैर्यं, नीतिं (द्विविध-त्रिविधोपायान्), मित्रसम्पत्तिं, दैवसाहाय्यं, भरत-सुग्रीव-लक्ष्मणानां सिद्धतां च पृच्छति। हनुमान् प्रत्युवाच—रामः महता वानर-ऋक्षसेनया सह शीघ्रमागमिष्यति; सागरमपि स्तम्भयितुं समर्थः; विघ्नेषु सर्वेषु अजेय-निश्चयः। स रामस्य तपस्विनः संयमं च तीव्रं विरहं च निवेदयति—अनिद्रत्वं, सीतानामोच्चारणं पुनःपुनः, एकाग्रं प्रयत्नं च। अन्ते सीतायाः शोकः किंचित् शम्यते, किन्तु रामदुःखानुकम्पया पुनरपि गाढीभवति; चन्द्र-मेघ-ऋतुचित्रैः विरहभावः सूचितः। दक्षिणपाठे पुनर्मिलनप्रतिज्ञा-शपथवचनं पुनरुक्तपदक्रमेण दृढीकृतं दृश्यते।
Sarga 37
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
हनूमता रामशोकवृत्तान्ते निवेदिते सीता धर्माधिष्ठितं प्रत्युवाच। सा रामस्य गुणान् पराक्रमं च प्रशंस्य तस्य विजयस्य निश्चयमाह, रावणेन दत्तं कालावधिं स्मारयति, लङ्कायां चान्तःपरामर्शं—नालया (विभीषणदुहितृया) प्रेषितं वृत्तान्तमपि—उल्लिखति। ततः हनूमान् त्वरितं मोक्षणं प्रतिज्ञाय सीतां स्वपृष्ठे समारोप्य सागरं तरितुमाह, लङ्कामपि वहितुं शक्नोमीति च बलेनाभ्यधात्। सीता तस्य लघुरूपं दृष्ट्वा विस्मिता शक्याशक्यं पप्रच्छ; तदा स पर्वताकारं महद्रूपं दर्शयामास, स्वसामर्थ्यं प्रमाणयन्। सीता तस्य बलं वेगं च ज्ञात्वापि धर्मनीतिभ्यां तदुपायं नाङ्गीकृतवती—पतने भयम्, शस्त्रधारिभिः राक्षसैः प्रतिघातः, आकाशयुद्धस्य अनिश्चितता, तथा हनूमतः एकाकिनः जयः रामस्य यशो हरेदिति। सा राजमर्यादां न्यायकथां च रक्षन्ती रामेणैव रावणवधं कृत्वा स्वयमेव मां नेतव्यमिति निश्चिनोति। अन्ते हनूमन्तं शीघ्रं लक्ष्मणवानरैः सह रामं लङ्कां नयेत् इति याचते, शोकं समन्वितकर्मणि परिणमयन्ती।
Sarga 38
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
अस्मिन् सर्गे हनूमान् सीतायाः वचन-शील-सदाचारान् सम्यग् परीक्ष्य, रामस्य निश्चयार्थम् अभिज्ञानं याचते—येन तस्य सीतादर्शनं सत्यं स्यात्। सिता तु स्मृत्याधारितं प्रमाणं निवेदयति। चित्रकूट-समीपे मन्दाकिन्याः तीरे सिद्धाश्रमे काकेन (इन्द्रसुत इति प्रसिद्धेन) पुनःपुनः तस्याः व्रणकरणं कृतम्; तदा रामः प्रबुद्धः, दर्भशल्येन ब्रह्मास्त्रं संधाय तं काकं प्रेषयामास। स काकः त्रिषु लोकेषु पलायमानोऽपि शरणं न लेभे; अन्ते राममेव शरणं जगाम। रामः करुणया न्यायं कृत्वा तस्य प्राणान् रक्षन् दक्षिणनेत्रं भेदयित्वा प्रायश्चित्तं दत्तवान्। एतत् स्मारयित्वा सिता शोक-धर्मसंयुक्तं प्रश्नं करोति—यदा काकस्यापि ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तं, तर्हि ममापहर्ता रावणः किमर्थं न दण्ड्यते? हनूमान् तां सान्त्वयति, रामलक्ष्मणयोः महाशोकं निवेदयन् लङ्काविनाशं च प्रतिजानन् सन्देशं याचते। ततः सिता शुभं चूडामणिं परमाभिज्ञानरूपं ददाति। हनूमान् तं मणिं श्रद्धया गृह्णन् सीतां प्रदक्षिणीकृत्य, रामकार्ये मनसा समर्पितः प्रत्यागमनाय सज्जो भवति।
Sarga 39
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
अस्मिन् सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशे सर्गे सीता-हनूमतोः मध्ये दूतकार्यस्य प्रमाणरूपोऽभिज्ञानोपहारः विधिवत् संपद्यते। सीता रामेणैव सुप्रसिद्धं मणिरत्नं (अभिज्ञानम्) हनूमते प्रददाति, येन रामस्य समीपे वचनस्य निःसन्देहता सिध्येत्। सा हनूमन्तं स्वकुशलं निवेदयितुं, तथा रामं जीवतीं मां मोचयितुं प्रेरयितुं च उपदिशति; धर्मार्थे प्रयुक्ता वाक् धर्मजननीति च प्रतिपादयति। हनूमान् शिरसि कृताञ्जलिः प्रणम्य रामस्य अतुलं पराक्रमं, सुग्रीवस्य महतीं वानर-ऋक्षसेनां, तथा महासागरस्य अपि असाध्यत्वं दिव्यसहायैः साध्यं भवतीति आश्वासयति। सीता सान्त्विता सती अपि सागरस्य दुस्तरत्वादि व्यवहारीकसन्देहान् प्रकाशयति, किञ्च हनूमन्तं क्षणमपि स्थातुं याचते—तस्य वियोगेन शोकवृद्धिरिति। हनूमान् पुनः सेनाबल-युक्त्या नीत्या च आश्वास्य, निराशां त्यजेत्युपदिशति; शीघ्रं रामलक्ष्मणयोः आगमनं, लङ्कायाः ध्वंसं, रावणस्य नाशं, तथा पुनर्मिलनं च भविष्यतीति भविष्यद्वाणीं करोति। एवं सर्गे प्रमाणम्, उपदेशः, धैर्यवर्धनं च धर्म्यस्य उद्धारयुद्धस्य अनिवार्याङ्गत्वेन सम्यक् संयोज्यते।
Sarga 40
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
अस्मिन् सर्गे सीताहनूमतोः परस्परसंवादः शोकं प्रमाणरूपेण कार्यसिद्ध्युपयोगिनं वृत्तान्तं च करोति। हनूमतः आश्वासनं श्रुत्वा सीता करुणया वदति—रामवियोगे मासमात्रं प्राणान् धारयिष्यामि; रावणस्य दुष्टदृष्टिं, राक्षसीभिः सह निरन्तरं भयप्रदं दबावं च वर्णयति। ततः हनूमान् धैर्यवचनैः स्थिरीकरोति—रामलक्ष्मणौ वियोगदुःखेन दग्धाविति शपथं कृत्वा, सम्पर्के सति शोकं त्यजेत्युपदिशति; रावणवधे लङ्का भस्मीभविष्यति, सीता च पुनः रामस्य समीपं नीयते इति विजयमाशंसते। अनन्तरं रामस्य हर्षविश्वासवर्धनाय अन्यदभिज्ञानं याचते। सीता वदति—श्रेष्ठमभिज्ञानं पूर्वमेव दत्तम्; तथापि स्वचूडामणिं ददाति, तस्य प्रमाणत्वं विशेषेण निर्दिशन्ती। हनूमान् तं श्रद्धया गृह्णाति, प्रणिपत्य प्रस्थानाय सज्जो भवति। उत्प्लवनार्थं शरीरं महत् कृत्वा स्थिते हनूमति, अश्रुपूर्णा सीता रामलक्ष्मणसुग्रीवामात्येभ्यः शुभाशिषः प्रेषयति; स्वदुःखं राक्षसानां च धमकीः यथावत् निवेदयितुं हनूमन्तं याचते, शोकसागरात् उद्धारं पुनः धर्मस्थापनं च मोक्षरूपेण निरूपयन्ती।
Sarga 41
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
सीतायाः वचनैः सत्कृतो हनुमान् ततो निवृत्त्य शेषकार्याणि मनसि विचिन्तयामास। स सामदानभेदान् उपायान् परीक्ष्य, बलगर्वितेषु राक्षसेषु दण्डः पराक्रमश्चैव तेषां बलं प्रकाशयिष्यति, युक्त्या च मृदुतां जनयिष्यतीति निश्चयं जगाम। सीतासन्दर्शनरूपं मुख्यसिद्धिं न विघ्नयन्, रावणं सैन्यसमुद्योगाय प्रेरयितुं नियतं क्षोभं करिष्यामीति बह्वर्थं कर्म संकल्पयामास। अशोकवनं नन्दनसदृशं रमणीयं स्तुवन् अपि, शुष्ककानने वह्निरिव तद्विध्वंसं कर्तुमुद्यतः। तेन कुपितो लङ्काधिपः अश्व-रथ-गजसमन्वितं शूल-लोहशक्तिधरं बलं प्रेषयिष्यतीति स प्रत्यवेक्ष्य, वृक्षान् समूलान् उत्पाट्य पातयामास, सरांसि प्रासादादीनि च भङ्क्त्वा, मृगसर्पादीन् विक्षिप्य, वनं दावदग्धकाननसदृशं चकार; लताः प्रमत्तस्त्रीवद् व्याकुलाः कम्पमानाः बभूवुः। एवं लङ्केशस्य महतीं अप्रियतां जनयित्वा, स द्वारदेशे स्थित्वा दीप्तसंकल्पः एक एव बहून् योद्धॄन् प्रतियोद्धुं समुपचक्रमे।
Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
अस्मिन् सर्गे लङ्कायाः अमङ्गलसूचकानि निमित्तानि वर्णितानि सन्ति। पक्षिणां कोलाहलः, वृक्षाणां भङ्गः, पशूनां पलायनं च राक्षसानां कृते भयङ्करं भविष्यं सूचयन्ति। अशोकवाटिकायाः विनाशं दृष्ट्वा राक्षस्यः सीतां वानरस्य विषये पृच्छन्ति। सीता तु 'अहिरेव अहेः पदानि जानाति' इति वदन्ती, राक्षसाः एव राक्षसानां मायाः जानन्ति इति गूढं उत्तरं ददाति। भीताः राक्षस्यः रावणाय निवेदयन्ति यत् एकेन वानरेण अशोकवाटिका ध्वाला, केवलं सीतायाः आश्रयवृक्षः शिंशपा रक्षितः। एतत् श्रुत्वा रावणस्य क्रोधः प्रज्वलितः अभवत्, तस्य नेत्रेभ्यः तैलविन्दवः इव अश्रूणि न्यपतन्। सः हनूमन्तं ग्रहीतुं अशीतिसहस्रं 'किङ्करान्' नाम राक्षसान् आदिदेश। ते महाबलाः राक्षसाः तोरणसमीपे हनूमन्तं आक्रान्तवन्तः। तदा हनूमान् स्वशरीरं वर्धयित्वा, 'जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः' इति सिंहनादं चकार। सः एकं विशालं लोहपरिघं (iron beam) गृहीत्वा तान् सर्वान् किङ्करान् जघान। हनूमतः पराक्रमं श्रुत्वा रावणः प्रहस्तपुत्रं जम्बुमालिनं प्रेषयामास।
Sarga 43
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
किङ्कर-वधोत्तरं हनुमान् आत्मनि विचारयति—उद्यान-विध्वंसः कृतः, किन्तु ‘चैत्यप्रासाद’ अद्यापि न नष्टः; अतः स्वबल-प्रदर्शनार्थं स प्रासाद-शिखरं मेरुशृङ्गमिवोन्नतं आरुह्य, बाहु-ताडन-घोषेण लङ्कां पूरयति। ततः जय-प्रशस्ति-रूपेण राम-लक्ष्मण-सुग्रीव-विजयाशंसां करोति तथा स्व-परिचयं रामस्य दासः इति घोषितवान्। घोष-श्रवणात् चैत्यपालाः शतं विविधास्त्रैः सह आगत्य तं परिवेष्टयन्ति। हनुमान् क्रुद्धः भीमरूपं धृत्वा हेमपरिष्कृतं स्तम्भं उत्पाट्य शतधारं भ्रामयन् संघर्षेण अग्निं जनयति, प्रासादं दहति, राक्षसशतं च निहत्य अन्तरिक्षे स्थितः पुनरपि घोषयति—सुग्रीवस्य अनेके सहस्र-कोटि-वानराः पृथिव्यां विचरन्ति, इक्ष्वाकुनाथेन सह वैरबन्धात् लङ्का-रावणादीनां अनाश्रयत्वं निश्चितम्।
Sarga 44
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
अस्मिन् सर्गे जम्बुमालिनः वधः वर्णितः अस्ति। किङ्कराणां वधं श्रुत्वा क्रुद्धः रावणः प्रहस्तपुत्रं जम्बुमालिनं युद्धाय आदिदेश। रक्तमालाम्बरधरः, महाधनुर्धरः सः राक्षसः गर्जन् तोरणस्थं हनुमानं प्रति अगच्छत्। सः तीक्ष्णैः बाणैः हनुमानस्य मुखे, बाह्वोः, हृदये च प्रहारं कृतवान्। बाणविद्धः हनुमान् कोपेन एकां विशालां शिलां चिक्षेप, किन्तु जम्बुमाली तां बाणैः चूर्णयामास। ततः हनुमान् सालवृक्षं उत्पाट्य भ्रामयित्वा प्राहिणोत्, तमपि राक्षसः चिच्छेद। अन्ते हनुमान् एकं लोहमयं परिघं गृहीत्वा वेगेन भ्रामयित्वा जम्बुमालिनः विशाले वक्षसि पातयामास। तेन प्रहारेण जम्बुमालिनः शिरः, बाहवः, धनुः, रथः च चूर्णिताः अभवन्। तस्य वधं श्रुत्वा रावणः अतीव क्रुद्धः सन् मन्त्रिपूत्रान् युद्धाय प्रेषयामास।
Sarga 45
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
अस्मिन् सर्गे रावणः लङ्कायाः रक्षणं तीव्रतरं कृत्वा मन्त्रिणां सप्त पुत्रान् प्रेषयति। ते ज्वलनसमप्रभाः, सन्नद्धाः, स्पर्धया वीर्यवन्तश्च, सुवर्णजालविभूषितैः पताकादण्डचिह्नितैश्च अश्वरथैः राजभवनात् निष्क्रान्ताः। तेषां रथनिनादः मेघगर्जितसदृशः, धनूंषि विद्युत्प्रभाणि इव बभ्राजिरे। ते नगरमुख्यतोरणे हनूमन्तं समासाद्य शरवर्षैः तमाच्छादयामासुः। हनूमान् तु वेगेन गगनं समारुह्य तेषां शरौघान् रथवेगं च व्यर्थं चकार, मेघेषु वायुदेव इव आकाशे विरराज। ततः स निकटयुद्धं प्रवृत्तः पाणिपादमुष्टिनखवक्षोरूभिः प्रहारान् अकरोत्; मन्त्रिपुत्राः निपेतुः, तेषां सेना च दिशो विद्रुता। अनन्तरं गजाः विकृतनादं चक्रुः, अश्वाः पतिताः, भग्नरथाः भूमौ प्रकीर्णाः; लङ्का दारुणैः क्रन्दितैः शोणितधाराभिश्च प्रतिनिनाद। तान् बलिनः शत्रून् हत्वा हनूमान् पुनरपि तोरणं प्रति जगाम, भूयः संग्रामं मृगयमाणः—अलंकारितबलस्यापि वेगनियन्त्रणयुक्तस्य पराक्रमस्य च श्रेष्ठतां, मनोबलभङ्गस्य च फलितं दर्शयन्।
Sarga 46
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
अस्मिन् सर्गे रावणस्य शोकः कोपः च वर्णितः। मन्त्रिपुत्राणां वधं श्रुत्वा रावणः स्वशोकं निगृह्य पञ्च महासेनापतीन्—विरूपाक्षं, यूपाक्षं, दुर्धरं, प्रघसं, भासकर्णं च—हनुमन्तं ग्रहीतुं प्रेषयामास। सः तान् आदिदेश यत् हनुमान् न सामान्यः वानरः, अपि तु महासत्त्वः कश्चित् देवसृष्टः प्राणी भवितुमर्हति। वाली-सुग्रीव-जाम्बवदादिभ्यः अपि विशिष्टः अयं वानरः देशकालौ विचार्य सावधानतया निग्रहणीयः इति रावणः आज्ञापयत्। ततः ते पञ्च सेनापतयः चतुरङ्गबलेन सह तोरणसमीपस्थं हनुमन्तं रुरुधुः। दुर्धरः शरवर्षैः कपिवरं ताडयामास, किन्तु हनुमान् विशालं रूपं धृत्वा तं रथसहितं चूर्णयामास। तदनन्तरं विरूपाक्षयूपाक्षौ आकाशे स्थित्वा मुद्गराभ्यां प्रहारं चक्रतुः, तौ अपि हनुमान् शालवृक्षं उत्पाट्य यमसदनं प्रापयामास। अन्ते प्रघसः पट्टिशेन भासकर्णः शूलेन च आचक्राम, तदा मारुतिः पर्वतशिखरं उत्पाट्य तौ निहतवान्। एवं पञ्चसु सेनापतिषु हतेषु सत्सु, हनुमान् अवशिष्टं सैन्यं विनाश्य प्रलयकाले कालः इव तोरणे तस्थौ।
Sarga 47
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
अस्मिन् सर्गे लङ्कायाः प्रत्युत्तरं निर्णायकतया प्रवर्धते। पञ्च सेनापतीनां सवाहनानां सपरिवाराणां च नाशं श्रुत्वा रावणः तूष्णीं संकेतं कृत्वा पुत्रं अक्षं युद्धाय नियोजयति। अक्षः सभामध्यात् समुत्थाय सुवर्णचित्रधनुः समादाय अष्टभिः शीघ्रैः अश्वैः युक्तं दीप्तं शस्त्रसम्पन्नं रथं आरुह्य हनूमन्तं प्रति प्रस्थितः; रथस्य गगनगमनशक्तिः, आयुधसमृद्धिः, राजवैभवचिह्नं च विस्तरेण निरूप्यते। युद्धे अक्षः त्रिभिः तीक्ष्णैः विषलिप्तैः शरैः हनूमतः शिरसि प्रहारं करोति; तदा महान्ति निमित्तानि दृश्यन्ते—भूमेः क्रन्दनं, सूर्यस्य म्लानता, वायोः स्तम्भः, पर्वतानां कम्पः, समुद्रस्य क्षोभश्च—युद्धस्य महत्त्वं प्रकाशयन्ति। हनूमान् अक्षस्य यौवनं, एकाग्रता, शौर्यं च प्रशंसन् क्षणं विचारयति—युवानं योग्यं च वीरं हन्तुं किमुचितम् इति; ततः अविनीतं पराक्रमं अनियन्त्रितं वह्निरिव वर्धते इति निश्चित्य प्रतिकर्तुं प्रवर्तते। स हनूमान् अष्टौ अश्वान् निहत्य रथं पातयति, अक्षं च गगनात् पादयोः गृहीत्वा भ्रमयित्वा भूमौ प्रहारयति। तेन रावणे भयम्, ऋषिषु देवेषु च विस्मयः समजायत। अन्ते हनूमान् तोरणद्वारं प्रति पुनरागत्य यम इव विनाशाय स्थितः, लङ्कायाः सामान्यरक्षणव्यवस्थायाः भङ्गं सूचयन्, परं संहारं संकेतयति।
Sarga 48
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
अक्षवधात् अनन्तरं रक्षोधिपतिः रावणः क्रोधं निगृह्य इन्द्रजितं समादिशति—सेनानाशं विना शत्रुनिग्रहः कार्यः, आत्मबल-परबलयोः पर्यालोचनं कर्तव्यम्, अस्त्रविद्यायाश्च युक्तः प्रयोगः। ततः पैतामहास्त्रसम्पन्न इन्द्रजित् दिव्यरथेन चतुर्व्याळयुतरथेन च हनूमन्तं प्रति प्रस्थितः। उभयोः वेगसम्पन्नयोः संग्रामः सर्वभूतमनोग्राहि बभूव; इन्द्रजितस्य अमोघा अपि शरा लक्ष्यं न विहन्यन्ति इति दृष्ट्वा स निग्रहार्थं ब्रह्मास्त्रं योजयति। हनूमान् ब्रह्मास्त्रबन्धं ज्ञात्वा स्वविमोक्षशक्तिं स्मृत्वापि पितामहाज्ञामनुवर्तते—रणनीत्याः लाभाय राक्षसेन्द्रदर्शनं साधयितुम्। राक्षसैः शणवल्क-द्रुमचीरैः बद्धे सति ब्रह्मास्त्रबन्धः निवर्तते, अस्त्रबन्धस्य अन्यबन्धासहिष्णुत्वात्। इन्द्रजित् हनूमन्तं सभायां नयति; राक्षसाः विविधदण्डविचारान् कुर्वन्ति; रावणः मन्त्रिवृद्धान् हनूमद्विषये पृच्छति। हनूमान् स्वपरिचयं दत्त्वा ‘हरीश्वरस्य दूतः’ इति निवेदयति।
Sarga 49
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
अस्मिन् एकोनपञ्चाशत्तमे सर्गे बद्ध्वा कर्षित्वा च हनूमन्तं राक्षसाः रावणसभां नयन्ति। स तु तेनावमानकर्मणा विस्मितः, संयतकोपः, रक्तनेत्रः, धैर्येण स्थितः रावणं द्रष्टुं प्रवृत्तः। ततः सभायां रावणस्य राजवैभवपूर्णं रूपवर्णनं प्रवर्तते—मुक्ताजालवेष्टितं सुवर्णकिरीटं, मणिरत्नभूषणानि, कौशेयवस्त्राणि, रक्तचन्दनलेपः, विचित्राङ्गरचनाश्च। तस्य दशशीर्षाणि मन्दरशैलशिखराणिव भीषणानि निरूप्यन्ते; मेरौ मेघ इव, चतुर्समुद्रपरिवृतं जगदिव च तस्य प्रभुत्वं महत्त्वं च उपमाभिः प्रकाश्यते। चामरधरैः अलङ्कृतैः परिचारकैः सह दुरधरः प्रहस्तः महापार्श्वः निकुम्भश्चेति चत्वारो मन्त्रिणः गर्विताः मन्त्रकुशलाश्च दृश्यन्ते। अनन्तरं हनूमतः अन्तर्विचारः धर्मदृष्ट्या दृश्यं पुनर्निर्णयति। स रावणस्य रूपं शौर्यं बलं तेजश्च प्रशंसति, तथा च मन्यते—यदि अधर्मो न स्यात्, स देवतानामपि रक्षकः स्यात्; परन्तु क्रूरैः लोकनिन्दितैः कर्मभिः तथा प्रलयकरकोपशक्त्या भयहेतुः भवति। एवं राजश्रीः नैतिकविपत्तिश्च एकत्र निरूप्य, धर्माधारितं बलमूल्याङ्कनं काव्यवर्णनैः समर्थ्यते।
Sarga 50
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
लङ्कायां रावणसभायां हनूमतः पृच्छा प्रवर्तते। क्रुद्धोऽपि रावणः अन्तःशङ्कितचित्तः पुरतः स्थितं तेजस्विनं पिङ्गलाक्षं वानरं निरीक्ष्य मनसि विचिन्तयति—किं नन्दी शापात् पुनरागतः, उतान्यो महाबलः कश्चिद् अद्भुतः प्राणीति। ततः स प्रहस्तं मन्त्रिणं आज्ञापयति—अस्य जन्म, प्रयोजनं, राजोद्यानविध्वंसः, राक्षसीरक्षिणां त्रासनं च यथावत् पृच्छेति। प्रहस्तः सौम्य-राजनीतिसंयुतया वाचा तं पृच्छति—सत्यं ब्रूहि, तदा त्वां मोक्षयिष्यामः; किं त्वं देवराजेन्द्रस्य, यमस्य, वरुणस्य, कुबेरस्य (वैश्रवणस्य) दूतः, अथवा विष्णोः प्रेरणया आगतः? इति। हनूमान् स्पष्टं प्रत्याह—नाहं तेषां देवतानां प्रेषितः, न कुबेरेण सह मम संधिः; वानरजातिसम्भवोऽहं। उद्यानविध्वंसो युद्धं च मम दर्शनोपायः, राक्षसैः आक्रम्यमाणस्य आत्मरक्षणं च; बन्धनं तु ब्रह्मदत्तवरानुग्रहात् स्वेच्छया सहनं कृतम्। अन्ते स स्वकार्यं निवेदयति—अहं महाबलस्य राघवस्य दूतः, राजन्, तव हितोपदेशं कुर्वन् कल्याणवचनं दातुमागतः।
Sarga 51
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
अस्मिन् सर्गे हनूमान् रावणस्य प्रभावं निरीक्ष्य विधिवत् दूतवाक्यं मितार्थं च भाषते। स सुग्रीवदूतः रामदासश्चेति स्वात्मानं निवेद्य रामस्य सीतया लक्ष्मणेन च सह वनवासं, सीताहरणं, ऋष्यमूकपर्वते सुग्रीवेण सह सङ्गमं, रामेणैकेन शरेण वालिवधं, ततः सुग्रीवेण दिग्भ्यः लोकान्तराणि च प्रति महतीनां अन्वेषणसेनानां प्रेषणं च कथयति। स्वस्य शतयोजनसमुद्रलङ्घनं प्रतिज्ञाय रावणगृहे सीतां दृष्टवानिति निश्चयं करोति। ततः स धर्ममार्गं दर्शयति—परदारापहरणं मूलघ्नमधर्मं, तपोविवेकप्रसिद्धस्य राज्ञोऽनर्हं च; रामलक्ष्मणयोः अप्रतिहतं शौर्यं चोपदिश्य सीतां लङ्कायाः ‘कालरात्रिमिव’ भयावहां मन्यते। जानकीं प्रतिदातुं त्रिकालहितं पन्थानं ब्रूते। एतादृशं कटु तथापि मर्यादितं वचनं श्रुत्वा रावणः क्रुद्धो दशग्रीवः हनूमतः वधमाज्ञापयति; एवं दूतकार्यस्य शान्तिप्रयत्नः पराङ्मुखो भवति।
Sarga 52
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
अस्मिन् द्विपञ्चाशत्तमे सर्गे हनूमद्वाक्यश्रवणानन्तरं रावणः क्रोधाविष्टो भवति। स दूतं हनूमन्तं हन्तुमाज्ञापयति, पापिनं हत्वा पापं न भवतीति च मन्यते। तदा विभीषणो राजधर्मरक्षको नीतिविद् इव तामाज्ञां नानुमन्यते। दूतवधः राजधर्मविरुद्धः, लोकप्रसिद्धदूतधर्मविप्रतिपत्तिश्चेति स प्रतिपादयति; अत एव दूतस्य वधो निषिद्ध इति निश्चिनोति। दूतानां प्रति पुरातनैः दण्डाः—अङ्गविच्छेदः, ताडनम्, मुण्डनम्, विकृतिः इत्यादयः—विहिताः, न तु प्राणहरणम् इति स सूचयति। अथ स नीत्या पुनरुपदिशति—हनूमद्वधेन लाभो नास्ति; स एव पारं समुद्रस्य गन्तुं शक्नोति, तस्य नाशे संदेशवहनस्य अवसरः नश्येत्, अनुकूलकाले निर्णायकयुद्धस्यापि अवसरः व्यर्थो भवेत्। अतः दूतं न हत्वा रामलक्ष्मणयोरेव बलं प्रयोक्तव्यमिति स उपसंहरति। अन्ते रावणो विभीषणवचनं गृह्णाति; क्रोधं विचारयुक्तायुक्तपरामर्शेन निगृह्य राज्यनीतिः प्रवर्तनीयेति सर्गस्योपदेशः प्रकाशते।
Sarga 53
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
अस्मिन् त्रिपञ्चाशत्तमे सर्गे न्यायनीतिसहितो रणकौशलक्रमो दृश्यते। विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा—दूतवधो निन्द्य इति—रावणो हनूमन्तं न हन्तुम् आज्ञापयति, किन्तु वानराणां भूषणभूतं प्रियं लाङ्गूलं दह्यतामिति, लङ्कायाः संधिकेषु राजमार्गेषु च परिभ्रम्य प्रदर्श्यतामिति दण्डं नियुङ्क्ते। राक्षसाः कर्पासपटैर्लाङ्गूलं वेष्टयित्वा तैलं सिञ्चन्ति, ततः प्रज्वालयन्ति; जनसमूहः समागच्छति, नगरं च राज्यभयप्रदर्शनस्य रंगभूमिरिव भवति। पुनर्बद्धोऽपि हनूमान् स्थितिप्रज्ञया चिन्तयति—राक्षसान् हन्तुं शक्नोमि, तथापि रामप्रियार्थं तिरस्कारं सहिष्ये, दिवा च लङ्कायाः दुर्गरचनां पुनरवलोकयिष्ये इति। तदा सीता क्रूरवार्तां श्रुत्वा पावकं सत्यव्रततपःसमन्वितेन प्रार्थयते—हनूमतः शिखाः शीतलाः स्युरिति; अग्निर्न तं दहति। हनूमान् तद् सीताचारित्रबलात्, रामतेजसः, वायुदेवसहाय्याच्च रक्षणमिति मन्यते। अथ नगरद्वारे स बन्धान् छित्त्वा रूपं विवर्ध्य तोरणसमीपे लोहमुद्गरं गृह्णाति, रक्षकान् निहत्य लङ्कायाम् आदित्य इव रश्मिमालाभिरलङ्कृतः प्रकाशते—आगामिन्याः दाहलीलायाः तथा परिघेरणस्य काव्यपूर्वसूचनां कुर्वन्।
Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
अस्मिन् चतुḥपञ्चाशे सर्गे हनुमान् सीतासन्दर्शनादि-कार्यं सम्यक् कृत्वा लङ्कायां शेषं कर्तव्यं मनसि निधाय दुर्गस्य प्रध्वंसनं दण्डरूपेण आरभते। पुच्छे दग्धाग्निं स्वयमेव शस्त्रं कृत्वा स गृहाग्रात् गृहाग्रं प्लवमानः प्रहस्तस्य महापार्श्वस्य वज्रदंष्ट्रस्य शुकस्य सारणस्य इन्द्रजितो जम्बुमालिनः सुमालिनश्च तथा अन्येषां महाबल-राक्षसानां निवासान् ददाह; विभीषणस्य तु धर्मनिरपेक्षं न, धर्मविवेकात् तस्य गृहं परिरक्षति, मैत्री-लक्षणं प्रकाशयन्। ततः स रावणस्य मुख्यप्रासादं मेरुमन्दर-सदृशं मणिकाञ्चन-विचित्रं समासाद्य तं ददाह, युगान्त-मेघ इव नादं कुर्वन्। वायुवेगेन ज्वाला विवर्धते; सुवर्ण-जालकानि मुक्तामणि-स्तम्भाश्च पतन्ति, द्रवित-धातवो वहन्ति, पलायमानानां राक्षसानां स्त्रीबालानां च महती त्रास-कलकलः समजायत। अन्ते कालाग्नि-युगान्तोपमानैः लङ्कादाहस्य महिमा वर्ण्यते; राक्षसाः हनुमन्तं कः स्यादिति चिन्तयन्ति—इन्द्रो वा यमो वा रुद्रो वा विष्णुर्वा कालो वा इति। देवाश्च तस्य संयत-पराक्रमं प्रशंसन्ति; एवं लङ्कायाः मनोबल-भवन-बलयोः क्षयः कृतः, महायुद्धस्य पूर्वं भय-प्रत्ययः प्रतिष्ठापितः।
Sarga 55
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
पुच्छाग्निना लङ्कां प्रदीप्य समुद्रे तं शमयित्वा हनूमान् दग्धां पुरीं निरीक्ष्य सहसा भयेन आत्मगर्हणया चाभिभूयते। स क्रोधस्य दोषान् विवृणोति—क्रोधो हि विवेकं नाशयति, कठोरवाक्यं जनयति, गुरुष्वपि हिंसां प्रवर्तयति, सर्वं कर्म अनुमतं इव दर्शयति। तेन स शङ्कते—मया पुरीं दग्ध्वा कदाचित् कार्यस्य मूलं, सीतायाः रक्षणं, विनष्टं स्यात्; इति चिन्तयन् आत्मनाशविचारं च करोति, ततः इक्ष्वाकुवंशे रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां विनाशः, सुग्रीवसहाय्यस्य च सङ्घस्य विपत्तिः इति महतीं अनर्थपरम्परां मनसि पश्यति। अथ निमित्तैः शुभैः तथा शास्त्रयुक्त्या तस्य मनः प्रशाम्यति। जानक्याः पतिव्रतधर्मः, तपः, सत्यव्रतता, रामस्य च रक्षाशक्तिः—एतेन सा वह्निना न दह्यते; ‘अग्निरग्निं न दहति’ इव। दिव्याः चारणाः श्रावयन्ति—लङ्का दग्धा, जानकी तु न दग्धा इति अद्भुतं वचनम्। प्रमाणैः निमित्तैश्च स्तुतिभिश्च आश्वस्तः हनूमान् पुनः सीतां प्रत्यक्षं द्रष्टुं निश्चिनोति, ततः सिद्धकार्यः सन् गत्वा वार्तां निवेदयितुं प्रस्थितुम् उद्युङ्क्ते।
Sarga 56
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
अस्मिन् सर्गे हनूमतः सीतया सह संवादस्य समापनं, ततः प्रत्यागमनार्थं महालङ्घनस्य आरम्भश्च वर्ण्यते। हनूमान् शिंशुपावृक्षसमीपे भक्त्या प्रणम्य वैदेह्याः अनाहतत्वं स्पष्टं निवेदयति—दूतस्य प्रथमं कर्तव्यं यथार्थदर्शनं सत्यवचनं च इति (५.५६.१)। ततः सीता भर्तृस्नेहेन हनूमन्तं समर्थं मन्यते, तथा च नीतिमुपदिशति—रामस्य मोक्षणं तस्य युद्धयोग्यपराक्रमं प्रकाशयेत्; लङ्का शरवृष्ट्या पराभूयताम्, सा च तस्य महिमानुरूपेण पुनः प्राप्यताम् (५.५६.२–५)। हनूमान् युक्त्या आश्वास्य शीघ्रमेव रामः श्रेष्ठैर्वानरैः ऋक्षैश्च सह आगमिष्यति, तव शोकं नाशयिष्यति इति प्रतिज्ञाय विधिवत् विसर्जनं करोति (५.५६.६–८)। अनन्तरं दृश्यं अरिष्टपर्वतं प्रति परिवर्तते। तत्र पर्वतः काव्यरूपेण सजीव इव वर्ण्यते—मेघावृतः, धातुमणिनेत्रः, वेदपाठवत् निनदद्भिः सरिद्भिः, प्रतिध्वनद्भिः प्रपातैश्च शोभितः। हनूमान् तमारुह्य देहं विवर्धयति; तस्य भारवेगेन शिलाः पिष्टाः, वृक्षाः कम्पिताः, सिंहाः त्रस्ताः, विद्याधर्यः स्खलिताः, दिव्यभूतानि च नभसि उत्पतन्ति; पर्वतोऽपि तेनावपात्य समतलीकृत इव दृश्यते (५.५६.९–३३)। अन्ते हनूमान् सहजेनैव वेगेन नभसि उत्प्लुत्य लवणार्णवं तरङ्गप्रहारितं लङ्घयितुं प्रवर्तते, उत्तरतीरं प्रति गत्वा रामसमागमं साधयितुम् (५.५६.३४)।
Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
अस्मिन् सप्तपञ्चाशे सर्गे हनुमान् लङ्कातः प्रत्यागच्छन् उत्तरतीरं प्रति वेगेन प्लवते। तस्य गमनं दीर्घया खगोल-सागर-उपमया वर्ण्यते—नभः सागर इव, चन्द्रसूर्यौ पद्मौ हंसौ च, नक्षत्राणि जलचराः, मेघाः तटवनस्पतयः, वायुकृताः तरङ्गा इव। मेघसमूहेषु स पुनः पुनरन्तर्धानं प्रकाशं च याति, मेघावृत-प्रकाशमानचन्द्र इव। तस्य सिंहनादः मेघगर्जितसदृशः पूर्वमेव सिद्धिं सूचयति; प्रतीक्षमाणाः वानराः शोकात् उत्सुकतां प्रति परिवर्तन्ते। जाम्बवान् नादस्य स्वरूपात् कार्यसिद्धिं निश्चिनोति—एवं जयघोषो न विफलात् कर्मणः सम्भवेत् इति प्रमाणयुक्त्या। हनुमान् महेन्द्रशैले अवतीर्य सत्कारैः नमस्कारैश्च प्रतिगृह्यते। ततः स संक्षेपेण निर्णायकं वचनं ब्रूते—“दृष्टा सीता” इति; अशोकवनिकायां राक्षसीभिः परिरक्षिता, दुःखिता च इत्यादि लक्षणैः तस्याः स्थितिं सूचयति। अन्ते सर्वे वानराः हृष्टाः, लङ्कायाः सीतायाश्च रावणस्य च विस्तरवृत्तान्तं श्रोतुं सज्जा भवन्ति।
Sarga 58
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
महेंद्रशैलशिखरे वानराः हर्षं जग्मुः। जाम्बवान् हनूमन्तं सम्यक् पप्रच्छ—किं सर्वं निवेद्यं, किं च युक्त्या गोपनीयम् इति। तदा हनूमान् स्वयात्रावृत्तान्तं न्यवेदयत्—सुरसाया परीक्षणं, सिंहिकाया घातकं प्रलोभनं च; ततः लङ्कायां गुप्तप्रवेशं, अशोकवनिकायां राक्षसीभिः परिवृतां सीतां च ददर्श। रावणस्य बलात्कारेण भयप्रदर्शनं, सीताया धर्मनिष्ठा दृढप्रतिज्ञा च; त्रिजटाया स्वप्ननिमित्तोपदेशं; इक्ष्वाकुवंशकीर्तनपूर्वकं स्वसंवादारम्भं च सः कथयामास। ततः परस्पराभिज्ञानं जातम्—हनूमान् सीतां प्रणम्य राममुद्रिकाम् अभिज्ञानरूपेण ददौ; सीता च रामाय रत्नमणिं प्रत्यभिज्ञानं दत्त्वा, “यथा रामः शीघ्रमागच्छेत् तथा निवेदय” इत्युक्त्वा, द्विमासावधिं स्मारयामास। अनन्तरं हनूमान् लङ्कायां यथायोग्यं प्रकोपं चकार—उद्यानं नाशयामास, राक्षसबलानि क्रमशो जघान, अक्षं च निहत्य; इन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण बद्धः सन् दूतधर्मविषये विभीषणेन सह विचारितः। पुच्छदाहदण्डेन दग्धपुच्छः सन् स एव लङ्कां ददाह। सीतायाः क्षेमविषये हनूमतः शङ्का शुभनिमित्तैः दिव्यवाक्येन च प्रशमिता—सा न दग्धा, न बाधिता इति। ततः सः पुनरपि वानरान् प्रति प्रत्यागत्य वृत्तान्तं समाप्य, परं यत्नं प्रवर्तयितुं सिद्धोऽभवत्।
Sarga 59
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
पूर्ववृत्तान्तं समाप्य हनूमान् जाम्बवानादिभ्यः वरिष्ठेभ्यः वानरेभ्यः स्वकृत्यस्य विस्तरं निवेदयति। स ब्रवीति—इन्द्रजित् यदि ब्रह्मास्त्रैन्द्ररौद्रवायव्यवारुणादिभिः दिव्यास्त्रैः प्रहरति, तथापि अहं लङ्कां रावणबलं च नाशयितुं समर्थः; तेषामस्त्राणां प्रतिघाताय मम आज्ञां ददातु, शिलावृष्ट्या निरन्तरया च बलं निवारयिष्यामि इति। ततः वानरसेनायाः पराक्रमसम्पदः क्रमशः प्रशंसति—जाम्बवान् अचल इव धैर्येण, वालिसुतः एक एव दैत्यसैन्यविनाशाय पर्याप्तः, पनसनीलयोः जङ्घावेगः, मैन्दद्विविदयोश्च अश्विनीकुमारवंशत्वात् ब्रह्मवरप्राप्तत्वात् अमृतपानात् च प्रायः अवध्यता इति। लङ्कायां च स्वेन कृतं घोषणं स्मारयति—रामस्य जयः, अहं कोसलाधिपतेः दासः इति; एष धर्माधिष्ठितः मनोबलभङ्गहेतुः सङ्ग्रामोपायः इति। अन्ते अशोकवनिकायां शिंशुपावृक्षस्य अधः सीतायाः स्थितिं यथावत् वर्णयति—राक्षसीभिः परिवृता, कृशा, रामैकनिष्ठा, रावणं निराकरोति, कदाचित् मरणनिश्चयमपि गता; किन्तु रामसुग्रीवमैत्रीं श्रुत्वा विश्वासं शान्तिं च प्राप्तवती। पुनश्च नीतिधर्मकारणं वदति—सीतायाः पतिव्रततेजसा रावणो नश्येत्, किन्तु सा तं न हन्ति, रामायैव तस्य वधं शेषयति; अतः सर्वैः आवश्यकाः परविधयः शीघ्रं कर्तव्याः इति सभां प्रेरयति।
Sarga 60
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
अस्मिन् सुन्दरकाण्डस्य षष्टितमे सर्गे हनूमता सीतादर्शनवृत्तान्ते निवेदिते वानराणां मध्ये महती मन्त्रणा प्रवर्तते। अङ्गदः (वालिसुतः) वदति—सीतां प्रत्यक्षं नीत्वा विना रामं प्रति निवर्तनं न युक्तम्; “दृष्टा न तु नीताऽ” इति प्रतिवेदनं शौर्यकीर्तिप्रसिद्धानां वानरवीराणाम् अयशस्करं च। देवदानवेष्वपि असाधारणं वानरबलं प्लवनसामर्थ्यं च स्मारयन् सः सीताहरणप्रतिहरणं शक्यं न केवलं काम्यमिति निश्चिनोति। ततः स त्वरितं कर्मोपदिशति—हनूमता बहवो राक्षसाः निहताः, अतः शिष्टं कार्यं जानकीं गृहीत्वा शीघ्रं निर्गमनमेव। तस्मिन् काले जाम्बवान् संयमयुक्तं प्रत्युवाच—अङ्गदस्य भावो युक्त एव, किन्तु कार्यसिद्धिः धर्मेण सह रामस्याभिप्रायानुसारिण्या आज्ञया च भवति; सामर्थ्यमात्रेण न, अधिकृतमार्गेणैव सिद्धिः। एवं सर्गे आवेगप्रेरितोद्धारवृत्तिः आज्ञासमन्वितधर्मनीतिश्च परस्परं निरूप्य वानरसेनायाः सामूहिककर्मणि शासनमोडेलः प्रतिपाद्यते।
Sarga 61
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
जाम्बवानः परामर्शं शिरसा कृत्वा अङ्गदादयः प्रत्यागताः कपिमुख्याः महेन्द्रशैलात् हनूमन्तं सह नयन्तः तस्य कृतार्थतां प्रशंसन्ति, रामकार्ये च मनसा समुपतिष्ठन्ते। ते सुग्रीवस्य प्रसिद्धं मधुवनं नाम वनं प्राप्नुवन्ति—इन्द्रवनोपमं रम्यं, सुग्रीवस्य मातुलः दधिमुखो रक्षति। हर्षसमाविष्टाः कपयः मधुपानाय अङ्गदस्य आज्ञां याचन्ते; अङ्गदः जाम्बवन्तं पृच्छति, तस्य अनुमतिं लभते। ततः सर्वे गीतनृत्यादिभिः प्रमोदन्ते, मधुना च मत्ताः स्वच्छन्दं क्रीडन्ति। क्रमेण तु प्रमादः प्रवर्धते—उद्यानं विध्वंस्यते, वृक्षाः पुष्पाणि च नश्यन्ति, मदो जनसमूहस्य संयमं हरति। दधिमुखः शासनेन, निग्रहेण, कलहेन, साम्ना च निवारयितुं प्रयत्नं करोति; परं मत्तैः कपिभिः परिभूयते, ताड्यते च, मधुवनं च लुण्ठ्यते। एषा सर्गकथा सफलकार्यस्य सामूहिकहर्षे परिणतिं दर्शयति, यावत् हनूमतः कृत्यं राजसभायां निवेदयितुं कथा प्रवर्तते।
Sarga 62
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
अस्मिन् द्विषष्टितमे सर्गे मैथिल्याः कुशलवार्तां श्रुत्वा वानराणां हर्षोऽतिवर्धते। हनूमान् मधुवनस्य राजमधु निर्भयेन पातुमनुज्ञां ददाति; अङ्गदश्च हनूमतः सिद्धिकार्यं स्मारयन् तामनुज्ञां सर्वेषां पुरतः स्थिरीकरोति। ततः सर्वे वानराः प्रमुदिताः मधुवनं प्रति धावन्ति। तत्र मधुपानात् क्रमशो मदोऽभिवर्धते—महाभाण्डेषु पिबन्ति, मधुच्छत्राणि क्षिपन्ति, गीतनिनादैः क्रीडन्ति, भूमौ शेरते, केचित् लज्जाविरुद्धमपि चरन्ति। मधुपालाः ताडिताः विकीर्णाश्च भवन्ति। तदा मधुवनरक्षकः दधिमुखो नाम वृद्धः सुग्रीवबान्धवश्च तान् निवारयितुं बलं प्रयुङ्क्ते; सङ्घर्षे जातः अङ्गदः मदान्धः सन् दधिमुखं प्रहृत्य भूमौ पातयति, स च क्षतः क्षणं मूर्च्छितो भवति। स चेतनां प्राप्य निवर्तते, मधुवनं पितृपैतामहं राजपरिरक्षितं निषिद्धं च मन्यमानः सुग्रीवं प्रति दोषं निवेदयितुं निश्चिनोति। ततः स शीघ्रं गत्वा सुग्रीवस्य समीपे—यत्र रामलक्ष्मणावपि तिष्ठतः—प्रणम्य निवेदनाय सज्जो भवति। एष सर्गः सिद्धकार्यहर्षं च, सहचरसेनायां शासने स्वाम्यधर्मे च सावधानतां च समं दर्शयति।
Sarga 63
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
अस्मिन् सर्गे वानरराज्ये न्यायोपपन्नो विचारः प्रवर्तते। मधुवनस्य नियुक्तः रक्षकः दधिमुखः सुग्रीवस्य पादयोः प्रणिपत्य निवेदयति—अङ्गदप्रमुखाः अन्वेषणात् प्रत्यागताः कपयः रक्षितं मधुवनं प्रविश्य मधु फलानि च भुक्तवन्तः, रक्षकांश्च बलात् प्रतिहतवन्त इति। तस्य दुःखकारणं लक्ष्मणः पृच्छति। तदा सुग्रीवः युक्त्या निर्णीय वदति—एषा हर्षजनिता मर्यादालङ्घना निष्फलकार्ये न भवति; अवश्यं सीता दृष्टा। विशेषतः हनूमता एव, यस्मिन् साधनं व्यवसायो मतिश्च सिद्धा, पूर्वं च पराक्रमः प्रमाणीकृतः। एवं शासनोल्लङ्घनं कर्तव्यसिद्धेः लक्षणं कृत्वा सुग्रीवः रामलक्ष्मणयोः हर्षं जनयति। ततः स हनूमत्प्रमुखान् शीघ्रमानयितुं आज्ञापयति, यथा सीतावृत्तान्तः प्रत्यक्षं श्रूयते।
Sarga 64
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
अस्मिन् चतुःषष्टितमे सर्गे कार्यसमाप्तेः पश्चात् औपचारिकनिवेदनस्य राजसभाप्रवेशस्य च क्रमः प्रदर्श्यते। सुग्रीवस्यादेशेन हृष्टः दधिमुखः प्रणम्य मधुवनप्रसङ्गात् सभामण्डलं प्रति गच्छन् पूर्वं कृतप्रतिबन्धस्य क्षमां याचते, संयमं चोपदिशति। अङ्गदः तु विनययुक्तया नायकभावनया—युवराजोऽपि सन्—सिद्धे कार्ये विलम्बो न युक्त इति वदन् वानरसेनायाः सम्मतिं पृच्छति, स्वयम् आज्ञां दातुं न इच्छतीति स्पष्टं करोति। वानराः तस्य नम्रतां प्रशंसन्तः ‘त्वदाज्ञां विना गमनं न शक्यम्’ इति ब्रुवन्ति; ततः सा सेना निनदैः सह गगनं समारुह्य प्रस्थितवती। आगमनात् पूर्वं शोकाकुलं रामं सुग्रीवः तर्केण सान्त्वयति—पितृपारम्पर्येण रक्षितस्य मधुवनस्य विध्वंसः, अङ्गदस्य च निर्भयवदनता, सिद्धिं सूचयतः; एतत् विशेषतः हनूमतः सामर्थ्येनैव सम्पन्नमिति च निर्दिशति। अन्ते हनूमान् प्रणम्य प्रत्यक्षं निवेदयति—सीता दृष्टा, देहतो निरामया, रामभक्तौ च दृढा इति। तेन रामलक्ष्मणयोः तत्क्षणं हर्षः समजायत, सर्वेषां मध्ये च हनूमतः निर्णायककौशलस्य कीर्तिः प्रकटिता।
Sarga 65
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
प्रस्रवणपर्वते निवृत्ताः वानराः रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं च प्रणम्य, युवराजम् अङ्गदं पुरतः कृत्वा, सीतावृत्तान्तं निवेदयितुं प्रवृत्ताः। रामः वैदेही जीवतीति निरामयामिति च श्रुत्वा, सा कुत्र वर्तते, मयि च किमभिप्रायवती इति सूक्ष्मं वृत्तान्तं पप्रच्छ। तदा सर्वे सीतावृत्तान्तविदं हनूमन्तं वक्तारं कृत्वा तं प्रार्थयामासुः। हनूमान् दिशि सीतां नमस्कृत्य समुद्रलङ्घनं, दक्षिणतीरे स्थितायाः लङ्कायाः स्वरूपं, अशोकवाटिकायां च निगृहीतां सीतां ददर्शेति कथयामास। सा विकृताभिः राक्षसीभिः परिरक्षिता, नित्यं भीषिता, शोकाकुला, एकवेणीधरा, भूमौ शयाना, शिशिरपद्मवद् विवर्णा, रावणं निरस्यन्ती, प्राणत्यागे निश्चिता च आसीत्। इक्ष्वाकुवंशप्रशंसया रामसुग्रीवमैत्रीवचनैश्च विश्वासं स्थापयित्वा सन्देशं न्यवेदयत्। सीता चाभिज्ञानार्थं चित्रकूटे काकवृत्तान्तं कथयामास, चूडामणिं च दत्त्वा—सुग्रीवस्य शृण्वतः सर्वं रामाय निवेदयेत्याज्ञापयामास; एकमासमात्रं धैर्यं धारयिष्यामीति चावदत्। ततः हनूमान् क्रमशः सर्वं निवेद्य चूडामणिं रामाय समर्पयामास; तयोः कुमारयोः शोकनिवृत्तिः प्रीतिश्च प्रादुरभवत्।
Sarga 66
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमे सर्गे हनूमतः सफल-प्रत्यागमनस्य तत्क्षणं भावात्मकं नीत्यात्मकं च प्रभावं वर्ण्यते। सीतायाः चूडामणिं प्राप्य रामः तं हृदयेन संनिधाप्य लक्ष्मणेन सह अश्रूणि मुञ्चति; चिन्ताजनितात् संशयात् प्रमाणीकृत-ज्ञानस्य अवस्थां प्रति संक्रमणं तेन सूचितम्। ततः स सुग्रीवं सभासदश्च सम्बोध्य मणेरुत्पत्तिं प्रकाशयति—विवाहकाले वैदेहेन जनकेन दत्तः, कुल-शुचित्वेन पावन-स्मृत्या च संयुक्त इति—येन प्रमाणता दृढीभवति, स्मरणं च तीव्रं भवति। शोक-प्रत्यभिज्ञानयोः भावं दृष्टान्तैः सूचयति—वत्सदर्शनात् गोदुग्धं यथा प्रवहति तथा हृदयं द्रवतीति, तथा मेघैः संवृतः शरच्चन्द्र इव सीतायाः अन्तर्निहिता कान्तिरिति। रामः पुनः पुनः हनूमन्तं याचते—सीतावचनानि विस्तरेण कथय, तानि तृषितस्य जलमिव प्राणधारणानि इति; सत्यसाक्ष्यस्य ज्ञानमूल्यं दूतवाक्यस्य शमन-स्वभावश्च अत्र प्रकाश्यते। अन्ते सीतास्थान-निश्चयात् क्षणमपि स्थातुं न शक्नोतीति रामस्य त्वरित-प्रवृत्तिः, तथा भीषण-राक्षसीमध्ये सीतायाः सौकुमार्ये करुणा, धर्मानुगुणस्य शीघ्रकर्मणः नैतिक-आवश्यकता च प्रतिपाद्यते।
Sarga 67
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
अस्मिन् सप्तषष्टितमे सर्गे हनूमान् श्रीरामाय औपचारिकं निवेदनं करोति। स सीतायाः सर्वं वचनं यथावत् निवेदयति, विशेषतः ‘अभिज्ञानम्’ इति प्रत्ययकारकं वृत्तान्तं, येन दूतस्य सत्यता विरहस्थितयोः विश्वासश्च दृढीभवेत्। सीता चित्रकूटे जातं वृत्तान्तं कथयति—इन्द्रसम्भवः काकः तां विदारयति; तदा धर्मनिष्ठः क्रुद्धश्च रामः दर्भतृणशस्त्रेण ब्रह्मास्त्रं संधत्ते। तत् शस्त्रं त्रैलोक्ये काकं अनुधावति; देवर्षिभिः परित्यक्तः स काकः पुनः राममेव शरणं याचते। रामः दिव्यास्त्रं व्यर्थं कर्तुं न शक्नुवन्, करुणया तस्य प्राणान् रक्षन् केवलं दक्षिणनेत्रं भिनत्ति—एषोऽयं धर्मोपदेशः, यत् रामस्य शक्तिः सत्यैव, संयमः स्वेच्छया, शरणागतवत्सलता चापराधिनामपि। अनन्तरं सीता शोकाकुला पृच्छति—एवं सामर्थ्ये सति राक्षसान् प्रति त्वरितं किमर्थं न प्रवर्तते? हनूमान् शपथपूर्वकं प्रत्याश्वासयति—रामलक्ष्मणौ दुःखेनाभिभूतौ सन्तौ अपि शीघ्रं निर्णायकं कर्म कर्तुं सज्जौ। अन्ते सीता स्वकेशवस्त्रनिबद्धं दिव्यं मणिं प्रत्ययार्थं ददाति, स्वकुशलं, राक्षसीभिः पीडां, तथा पतिव्रताधैर्यं च रामाय निवेदयितुं हनूमन्तं आदेशयति।
Sarga 68
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
अस्मिन् सर्गे सीता हनूमन्तं प्रति स्नेहात् रामप्रेम्णा च प्रेरिता, उद्धारस्य यथाविधिं शीघ्रं विचारयितुं सप्रयत्नं वचनं ब्रवीति। सा हनूमन्तं दुष्करकार्ये उपायं वक्तुं याचते, एकाकिना अपि तेन साध्यं सर्वं मन्यते; तथापि लक्ष्यं रामस्य यशो-मर्यादयोः प्रतिष्ठापनाय पुनर्नयति। रावणेन मायया भीरुणा च यदपहरणं कृतं, तद्वत् मम आनयनं न भवेत्; अपि तु रामः लङ्कायाः दुर्गरक्षणं शत्रुबलं च प्रत्यक्षसमरे जित्वा, यथोचितं पराक्रमं दर्शयित्वा, राजधर्मानुरूपं यशः प्राप्नुयात् इति सा न्याययुक्तं नम्रं चोपदेशं ददाति। तस्याः शिष्टं युक्तिसंयुक्तं वचनं श्रुत्वा हनूमान् कार्यनिश्चयं प्रतिपादयति। वानर-ऋक्षसेनानां स्वामी सुग्रीवः कृतनिश्चयः; तस्याधीनाः शीघ्राः बलवन्तश्च यूथपाः, ये निरवरोधं गन्तुं समर्थाः, पृथिवीं परितः अपि परिभ्रमितुं शक्नुवन्ति। सागरतरङ्गभयम् अपाकर्तुं स सेनाबलस्य सामर्थ्यं वर्णयन्, रामलक्ष्मणौ शीघ्रं लङ्काद्वारे स्थास्यतः इति प्रतिजानाति। हनूमतः शुभ-शान्तिकरवचनेन सीता धैर्यं लभते; यत्र रणनीतिनिश्चयः, तत्र मनःप्रशान्तिः इति भावः सर्गान्ते दृढीभवति।
Frequently Asked Questions
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.