Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
अयोध्याकाण्ड
अथ रामस्य तापसवेषधारणानन्तरं गृहे राजकार्येषु च यदनन्तरं जातं तदिदं वर्ण्यते। दशरथः सह महिषीभिः शोकविह्वलः पतति; स राजा दुःखेनाभिभूतः रामस्य मुखं द्रष्टुं न शक्नोति, न च प्रत्युत्तरं दातुम्। किञ्चित् स्थैर्यम् आसाद्य कर्मणां कारणभावं विलप्य कैकेय्याः कृतकपटेनोत्पन्नं महादुःखं निन्दति, ततः सुमन्त्रं प्रति आज्ञां ददाति—श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं रथं शीघ्रं सज्जीकुरु, रामं च नगरसीमान्तं यावत् नय। ततो राजसभाविधिः प्रवर्तते। राजा कोशाध्यक्षं समाहूय सीतायै वनवासकालाय यथोचितं द्रव्यं दातुम् आदेशयति; आभरणानि वासांसि च आनयन्ति। सीता दिव्यालङ्कृता प्रभामयी प्रातःप्रभेव प्रासादं प्रकाशयति। अनन्तरं कौसल्याया सीतायाश्च मध्ये धर्मसंवादः। कौसल्या पतिव्रतधर्मं प्रतिपाद्य विपत्तौ पतिं न परित्यजेत् इति चेतयति; सीता कृताञ्जलिः चञ्चलाचारसदृशतां निरस्य पतिः स्त्रीणां दैवतं इति दृढं प्रतिजानाति। ततः रामः कौसल्यां सान्त्वयन् चतुर्दशवर्षपरिमितं वनवासं स्मारयति, सर्वाभ्यः महिषीभ्यः अपि अनिच्छया कृतकठोरवचनानां क्षमां याचते। यत्र पूर्वं वाद्यनिनादैः उत्सवः आसीत् तत्र सर्वत्र रुदितध्वनिः प्रवर्तते; अयोध्या अभिषेकप्रत्याशातः शोकसंस्काररूपां दशां प्रविशति।
Shlokas
Verse 1
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।
रामस्य वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तं समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः। दुःखसन्तप्तो दुर्मना दाशरथिर्न राघवं प्रत्यवैक्षत; दृष्ट्वापि न प्रत्यभाषत।
Verse 2
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।
दुःखेन सन्तप्तो नैनं राघवं प्रत्यवैक्षत। अभिसम्प्रेक्ष्यापि दुर्मना न प्रत्यभाषत॥
Verse 3
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः। विललाप महाबाहुः राममेवानुचिन्तयन्॥
Verse 4
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।
मन्ये खलु मया पूर्वं बहवो विवत्साः कृताः, प्राणिनो वा हिंसिता; तस्मादिदं ममोपस्थितमिति।
Verse 5
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।
न त्वेवानागते काले देहाज्जीवितं च्यवति; कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मम मृत्युर्न विद्यते।
Verse 6
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।
योऽहं पुरतः स्थितं पावकसङ्काशं स्वात्मजं पश्यामि, सूक्ष्मे वसने विहाय तापसाच्छादं धृतवन्तम्; तथापि मम प्राणान्तो न भवति।
Verse 7
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं जनः क्लिश्यते। स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्॥
Verse 8
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः। रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह॥
Verse 9
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
Verse 10
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः। प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्॥
Verse 11
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते—यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनं पित्रा मात्रा च॥
Verse 12
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः। योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्॥
Verse 13
तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।
सूतः अञ्जलिं कृत्वा राजपुत्राय न्यवेदयत्—कनकभूषितोऽयं रथः परमवाजिभिर्युक्तः सज्जोऽस्ति इति।
Verse 14
राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।
राजा देशकालज्ञः सत्वरमाहूय वित्तसञ्चये व्यापृतं निश्चितं सर्वतः शुचिं तमुवाच।
Verse 15
वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।
वासांसि महार्हाणि भूषणानि वराणि च; एतानि वर्षाणि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय।
Verse 16
नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।
नरेन्द्रेणैवमुक्तः स गत्वा कोशगृहं ततः सर्वमाहृत्य सीतायै तत् सममेव प्रायच्छत्।
Verse 17
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।
सा सुजाता वैदेही वनं प्रस्थिता तैर्विचित्रैर्विभूषणैः सुजातानि गात्राणि भूषयामास।
Verse 18
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।
सा वैदेही सुविभूषिता तद्वेश्म व्यराजयत्। उद्यतांशुमतः काले विवस्वतः प्रभेव खम्॥
Verse 19
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूः स्नेहसंयुता। मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीं वचनमिदमब्रवीत्॥
Verse 20
असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।
असत्याः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः। भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः॥
Verse 21
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्। अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि॥
Verse 22
असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।
असत्याचाराः विकृतस्वभावाः सदा दुर्ग्राह्यहृदयाः। युवत्यः पापसङ्कल्पाः क्षणमात्रेणैव विरागिण्यः।।
Verse 23
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।
न कुलं न कृतोपकारो न विद्या न दानं न सञ्चयः। स्त्रीणां हृदयं गृह्णाति; अनित्यहृदयाः हि ताः।।
Verse 24
साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।
साध्वीनां तु शीलसत्यश्रुतशमेषु स्थितानाम्। स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।
Verse 25
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम। तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।
Verse 26
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।
तस्या धर्मार्थसंहितं वचनं विज्ञाय सीता। कृताञ्जलिरिदं वाक्यं श्वश्रूमभिमुखेऽब्रवीत्।।
Verse 27
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।
करिष्ये सर्वमेवाहम् आर्ये यदनुशाससि माम्। अभिज्ञास्मि यथा भर्तुः कर्तव्यं वर्तितव्यं च मे॥
Verse 28
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।
न माम् असज्जनेनार्ये समानयितुमर्हसि। धर्माद्विचलितुं नाहम् अलं चन्द्रादिव प्रभा॥
Verse 29
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः। नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा॥
Verse 30
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः। अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्॥
Verse 31
साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।
साहमेवं शिक्षिता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा। आर्ये कथं नु तं भर्तारमवमन्ये? स्त्रीणां हि भर्ता दैवतम्॥
Verse 32
सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।
सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्। शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्॥
Verse 33
तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।
तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 34
अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।
अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम। क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति॥
Verse 35
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च। सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्॥
Verse 36
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।
एवमेतावदर्थपरिमितं स जननीं प्रति वचोऽभिनीतार्थमुक्त्वा, ततः स अन्याः मातरः त्रयश्शतपञ्चाशत्संख्याः समवेक्ष्य ददर्श।
Verse 37
ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।
ताश्चापि तथैवार्ताः मातॄः प्रति दशरथात्मजः कृताञ्जलिः धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद।
Verse 38
संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।
संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्। तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः॥
Verse 39
वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।
वचनं राघवस्यैतद्धर्मयुक्तं समाहितम्। शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः॥
Verse 40
जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।
अथ राघवे एवम् वदति मानवेन्द्रस्य भार्याणां क्रौञ्चीनामिव निस्वनः सन्नादो जज्ञे।
Verse 41
मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।
यत् पुरा मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव, तद् व्यसनगतं विलपितपरिदेवनाकुलं सुदुःखितम् अभूत्।
Frequently Asked Questions
The chapter confronts the dharma-sankat of enforced exile: Daśaratha must implement a painful, vow-driven decision while still acting as king and father—ordering Rāma’s escorted departure and arranging provisions—despite emotional incapacity.
Through Kauśalyā and Sītā, the Sarga formalizes an ethic of steadfast marital solidarity: virtue is tested in adversity, and Sītā frames loyalty to her husband as non-negotiable dharma, not contingent on comfort or status.
The narrative foregrounds Ayodhyā’s royal palace and the city boundary (a place ‘outside the city’) as liminal spaces where private grief becomes public transition; culturally, it highlights court logistics (treasury, chariotry) and the ritualized leave-taking of the royal household.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.