Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

एवं विलपन्तीं तां राममातरं कौसल्यां प्रति, दीनो लक्ष्मणः तदानीं यथायोग्यं वचनम् उवाच।

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

आर्ये, ममापि एतद् न रोचते—यद् राघवः राज्यश्रियं त्यक्त्वा वनं गच्छेत्, स्त्रिया वाक्यवशं गतः।

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

विपरीतबुद्धिः वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः, समन्मथः चोद्यमानः नृपः किमिव न ब्रूयात्?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः॥

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

अहं लोके न पश्यामि तं नरं परोक्षमपि यः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि यस्य दोषमुदाहरेत्॥

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

देवकल्पं ऋजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलं पुत्रम् अवेक्षमाणः—अकारणात् कः धर्मं त्यजेत्, कः तं परित्यजेत्?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

राज्ञः पुनर्बाल्यमिवोपगतस्य तदिदं वचनं श्रुत्वा, राजधर्मवृत्तिमनुस्मरन् कः पुत्रो हृदये धारयेत्?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

यावत् कश्चिन्नर इममर्थं न जानाति, तावत् मया सार्धम् आत्मवशे शासनं कुरु।

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

राघव, मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य स्थितस्य, कृतान्त इव तिष्ठतः, कः समर्थोऽधिकं कर्तुम्?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

मनुजर्षभ, यदि कृत्स्ना अयोध्या त्वां विप्रियं स्थास्यति, अहं तीक्ष्णैः शरैः इमां पुरीं निर्मनुष्यां करिष्यामि।

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

भरतस्य पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति—एतान् सर्वान् अहं वधिष्यामि; मृदुर्हि परिभूयते।

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

यदि कैकेय्या प्रोत्साहितोऽस्माकं पिता दुष्टोऽमित्रभूतो भवेत्, तर्हि बान्धवस्नेहमनपेक्ष्य निस्सङ्गं स निगृह्यतां, बध्यतामपि, आवश्यकं चेत् वध्यतामपि।

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

गुरुरप्यवलिप्तः कार्याकार्यमजानन् उत्पथं प्रतिपन्नश्चेत्, तदा तस्य शासनं कर्तव्यं भवति; शास्त्रसम्मतं निग्रहणमेव कार्यम्।

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

पुरुषर्षभ, एष राजा किम् बलमाश्रित्य, किं वा हेतुमवलम्ब्य, तवाधिष्ठितं स्थितं राज्यं कैकेय्यै दातुमिच्छति?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

अरिशासन, त्वया मया च अनुत्तमं वैरं कृत्वा, अस्य का शक्तिः भरताय राजश्रियं दातुम्?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

देवि, अहं भावेन तत्त्वतः भ्रातरमनुरक्तोऽस्मि; सत्येन, धनुषा च, दत्तेन इष्टेन च ते शपे।

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

देवि, पूर्वमेव निश्चयं कुरु—यदि रामो दीप्तमग्निं वा घोरमरण्यं वा प्रवेक्ष्यति, तत्र प्रविष्टा अहं प्रथममेव भविष्यामि।

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

उदितः सूर्य इव तमः, अहं वीर्येण ते दुःखं हरिष्यामि। देवि, मम वीर्यं पश्यतु; राघवश्चापि पश्यतु।

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

लक्ष्मणस्य महात्मनः एतद्वचनं श्रुत्वा, कौशल्या शोकलालसा रुदन्ती राममुवाच।

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

पुत्र, भ्रातुः लक्ष्मणस्य वदतः यत् श्रुतं त्वया; अत्र यदनन्तरं कार्यं, यदि रोचते, तत् कुरुष्व।

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

सपत्न्या मम भाषितं तदधर्म्यं वचः श्रुत्वा, शोकसन्तप्तां मामिह विहाय, इतो गन्तुं न त्वमर्हसि।

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

धर्मज्ञ! यदि त्वं धर्मिष्ठो भूत्वा धर्मं चरितुमिच्छसि, तर्हि इह स्थित्वा मम शुश्रूषां कुरु; अनुत्तमं धर्मं आचर।

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

पुत्र! स्वगृहे नियतः वसन् जननीं शुश्रूषमाणः, परेण तपसा युक्तः काश्यपः त्रिदिवं गतः।

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

यथैव राजा ते गौरवेण पूज्यः, तथाऽहमपि; अहं त्वामनुजानामि न— इतो वनं गन्तव्यं न।

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

त्वद्वियोगात् मम जीवितेन सुखेन वा न किञ्चित् प्रयोजनम्; त्वया सह मम श्रेयः तृणानामपि भक्षणम्।

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

यदि त्वं वनं यास्यसि मां शोकलालसां त्यक्त्वा, अहं इह प्रायम् आस्थास्ये; न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

ततः त्वं, पुत्र, लोकविश्रुतं निरयं प्राप्स्यसि; यथा अधर्माचरणेन समुद्रः सरितां पतिः ब्रह्महत्यासदृशं पापं लेभे।

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

ततः दीनां विलपन्तीं जननीं कौसल्यां प्रति धर्मात्मा रामो धर्मसंहितं वचनम् उवाच।

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम शक्तिर्नास्ति; शिरसा त्वां प्रसादये—अहं वनं गन्तुमिच्छामि।

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा धर्मं जानता विपश्चिता ऋषिणा कण्डुना अपि गौर्हता।

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

अस्माकं कुलस्य पूर्वमेव सगरपितुराज्ञया भूमिं खनद्भिः सगरपुत्रैः सुमहान् वधः प्राप्तः।

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

पितुर्वचनपरायणेन जामदग्न्येन रामेण स्वजननी रेणुका परशुना अरण्ये छिन्ना।

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

एतैः अन्यैश्च बहुभिः देवसमैः पितुर्वचनम् अक्लीबं कृतम्; अतः अहम् अपि देवि पितुर्हितं पितुरभिप्रायं साधयिष्यामि।

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

देवि, मया एकेनैव न खलु पितृशासनं क्रियते; ये मया तव कीर्तिताः, तैरपि तत् कृतम्।

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

अहं ते प्रतिकूलं न किञ्चिदपूर्वं धर्मं प्रवर्तयामि; पूर्वैः अभिप्रेतः अयं गतः मार्गः एव अनुगम्यते।

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

तदेतन्मया कर्तव्यं लोकेऽस्मिन् नान्यथा भवेत्। पितुर्वचनमन्वेति यः स धर्मान्न कदाचन हीयते॥

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

एवमुक्त्वा जननीं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। वाक्यविदां वरः श्रीमान् सर्वधनुष्मतां वरः॥

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं सत्त्वमेव च तेजश्च सुदुरासदम्॥

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च॥

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

धर्मो हि लोके परमः; धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। पितुर्वचनमेतच्चोत्तमं धर्मसंश्रितम्॥

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

पितुर्वा मातुर्वा ब्राह्मणस्यापि वा वचः। संश्रुत्य धर्मनिष्ठेन वीर वृथा न कर्तव्यम्॥

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिक्रमितुम्। पितुर्वचनहेतोर्हि वीर कैकेय्या प्रचोदितः॥

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

तस्मादेतामनार्यां त्वं क्षत्रधर्ममिवाश्रिताम्। मतिं विसृज्य धर्माश्रय मा तैक्ष्ण्यं समाचर; मद्बुद्धिमनुगच्छ॥

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

एवमुक्त्वा स सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। भूयः कौसल्यामुवाच प्राञ्जलिः शिरसानतः॥

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

देवि, इतो वनं गन्तुमुद्यतं मां अनुमन्यस्व। मम प्राणैः शपामि—मम स्वस्त्ययनानि मङ्गलाशिषश्च विधेहि॥

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

तीर्णप्रतिज्ञोऽहं वनात् पुनरेष्यामि पुरीम्। पुरा ययातिरिव राजर्षिः स्वर्गं हित्वा पुनर्दिवं प्राप्तवानिव॥

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

मातः, शोकः हृदये साधु सन्धार्यताम्; मा शुचः। पितुर्वचनं कृत्वा वनवासात् पुनरिहैष्यामि॥

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया च। पितुर्नियोगे स्थातव्यम्—एष धर्मः सनातनः॥

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

अम्ब, सम्भारान् संहृत्य, हृदि दुःखं निगृह्य च। वनवासे कृतबुद्धिर्मम धर्म्यः पन्थाः त्वया स्वीकृत्याऽनुवर्त्यताम्॥

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

तस्यैतद्वचः श्रुत्वा माता—सुधर्म्यं, अव्यग्रं, अविक्लबं च। मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी रामं सम्यक् समीक्ष्य पुनरुवाच॥

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरुर्भवामि स्वधर्मेण सुहृत्तया च। न त्वामनुजानामि; मां विहाय सुदुःखितां एवं गन्तुं नाऽर्हसि॥

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

त्वया विना मेह किं जीवितेन? लोकेन वा किं स्वधया अमृतेन। मुहूर्तमात्रं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् श्रेयः॥

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

जनन्याः करुणं विलापमेवं निशम्य रामः भूयः प्रजज्वाल। नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्ट इव॥

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

स धर्मनिष्ठः सन् शोकविह्वलां विसंज्ञकल्पां मातरं च, अत्यन्ततापितं सौमित्रिं च प्रति, यथोचितं धर्म्यं वचनम् अवदत्—तस्मिन् काले स एव तत्र वक्तुमर्हति स्म।

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

लक्ष्मण, अहं ते नित्यमेव भक्तिं पराक्रमं च जानामि; किन्तु ममाभिप्रायम् असन्निरीक्ष्य त्वं माता-सहितो मां सुदुःखम् अभ्यर्दसि।

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

तात, लोके धर्मार्थकामाः धर्मफलोदयेषु समीक्षिताः; ममाभिमते मार्गे तु ते सर्वेऽपि निःसंशयं सन्ति—यथा भार्याया वश्यता, तथा सुपुत्रवत्याः मातुः प्रियत्वं च।

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

यत्र तु ते सर्वे सम्यक् न निविशन्ति, तत्र यत् धर्मः स्यात् तदेवोपक्रमेत; लोके हि अर्थपरः द्वेष्यो भवति, कामात्मता च न प्रशस्ता।

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

गुरुः राजा पिता वृद्धश्च क्रोधात् प्रहर्षादथवा कामादपि, धर्ममवेक्ष्य यत् कार्यं व्यादिशेत्, तदनृशंसवृत्तिः कः न कुर्यात्?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

तात, पितुः प्रतिज्ञामिमां सकलां यथावत् कर्तुमहं न शक्नोमि विफलीकर्तुम्। स ह्यावयोः नियोगे गुरुः, देव्याश्च भर्ता, सा गतिः स धर्मः।

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

तस्मिन् धर्मराजे पुनर्जीवति, विशेषतः स्वधर्मपथे स्थिते, देवी मया सह इतः कथं गच्छेत्? अन्येव विधवा नारीव किम्?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

सा, देवि, वनं व्रजन्तं मां अनुमन्यस्व; मम स्वस्त्ययनानि कुरुष्व। यथा समाप्ते काले पुनराव्रजेयं, यथा सत्यबलात् पुनर्ययातिः।

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

केवलराज्यकारणात् महोदयम् यशः अहं पृष्ठतः कर्तुं नालम्। देवि, अल्पकालेऽस्मिन् जीविते, अधर्मतः अद्य अवराम् महीम् न वृणे।

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

समातरं प्रसादयन् नरवृषभः पराक्रमात् दण्डकान् जिगमिषुः। अथानुजं भृशमनुशास्य, हृदि जननीं तां प्रदक्षिणं चकार।