Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशे सर्गे सभामध्ये जातः सङ्कटः अन्तःपुरेऽपि तीव्रतरो भवति। दाशरथः शोकविह्वलः भूमौ निपतितः, अपमानासहः, पुण्यक्षयात् स्वर्गात् पतित इव ययातिराजसदृशः निरूप्यते—एषा उपमा तस्य धर्ममानसिकपतनं सूचयति। कैकेयी तु स्वलक्ष्यं साधयित्वा भयमिव दर्शयन्ती, अन्तःस्थैर्येण पुनः पुनः वरद्वयं स्मारयति। दाशरथः क्रोधशोकसमाकुलः रामगुणान्—रूपं बलं विद्या आत्मसंयमं क्षमा च—प्रशंसन् पृच्छति, कथं सुखार्हः स रामो दण्डकारण्ये निर्वास्यते इति। कैकेय्याः संकल्पं क्रूरं निन्दति, अपकीर्तिं च पूर्वमेव पश्यति। कालोऽपि कथायाः साधनं भवति—सूर्यास्ते रात्रिरागता, किन्तु शोकाकुलस्य नृपस्य सा घोरतमा; स रात्रिं याचते मा प्रभातं आनय, अथवा शीघ्रं गच्छ, यथा कैकेयीं न पश्येयम् इति। अनन्तरं स कराभ्यां प्रणम्य कैकेयीं प्रसादयितुं प्रयतते—“त्वया दत्तं राज्यं रामः प्राप्नुयात्; तव कीर्तिर्भविष्यति” इति। सा तु न चलति। पुनः पुनः आघातशोकाभिभूतः दाशरथः मूर्च्छितो भूमौ पतति; तस्य दीर्घनिःश्वासैः सा भयानका रात्रिः व्यतीता। स्तुतिपाठकैः प्रातःप्रबोधनं यत् राज्ञां रूढं, तदपि स निरुणद्धि—राजधर्मव्यवस्थायाः शिथिलीभावं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।।।
अतदर्हं महाराजं शयानम् अतथोचितम्, पुण्यक्षये देवलोकात् परिच्युतं ययातिमिव; अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी सा वरमङ्गना तमेव वरं पुनराकारयामास॥
Verse 2
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।2.13.2।।
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्, ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्। अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी, पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।
Verse 3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि।।।।
त्वं खलु महाराज सत्यवादी दृढव्रत इति स्वयमेव कत्थसे। मम चेमं वरं कस्मादिदानीं विधारयितुम् इच्छसि॥
Verse 4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव।।।।
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा। प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव॥
Verse 5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव।।।।
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव॥
Verse 6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत।।।।
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्। प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत॥
Verse 7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।।।।
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति॥
Verse 8
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्।रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया।।।।
अपुत्रेण मया पूर्वं महता श्रमेण पुत्ररूपेण महाबाहुः महान् रामो लब्धः। स कथं मया त्यक्तुं शक्यते॥
Verse 9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते।।।।
शूरः कृतविद्यः जितक्रोधः क्षमापरः कमलपत्राक्षो रामः। तं रामं कथं मया विवासयितुं शक्यते॥
Verse 10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्।।।।
कथम् इन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्, अभिरामं रामम् अहं दण्डकान् प्रेषयिष्यामि?
Verse 11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः।।।।
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च, धीमतः रामस्य दुःखं नाम कथम् अनुपश्येयम्?
Verse 12
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्।अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्।।।।
यदि अद्य मम संक्रमणं दुःखम् अकृत्वा भवेत्, अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखम् अवाप्नुयाम्॥
Verse 13
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।।।अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे।
नृशंसे पापसङ्कल्पे कैकेयि, सत्यपराक्रमं रामं मम प्रियतमं च प्रति किं विप्रियम् एव साधयितुम् इच्छसि? लोके मम ध्रुवम् अतुला अकीर्तिः परिभवश्च भविष्यतः।
Verse 14
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।।।अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
एवं विलपतः तस्य परिभ्रमितचेतसः सूर्यः अस्तम् अभ्यगमत्, रजनी चाभ्यवर्तत।
Verse 15
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।।।राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
सा त्रियामा चन्द्रमण्डलमण्डिता अपि, आर्तस्य राज्ञः विलपमानस्य शर्वरी न व्यभासत।
Verse 16
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।।।विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः।
तथैव उष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः गगनासक्तलोचनः, आर्तवद् व्याधित इव दुःखं विललाप।
Verse 17
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।।।क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः।
निशे नक्षत्रभूषणे, त्वया प्रभातं न इच्छामि। भद्रे, मे दया क्रियताम्—अयं मया रचितोऽञ्जलिः।
Verse 18
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।।।नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत्।
अथवा शीघ्रं गम्यताम्—नाहं निर्घृणां नृशंसां कैकयीं द्रष्टुमिच्छामि, यत्कृते महदिदं व्यसनमुत्पन्नम्।
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।।।प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।
एवमुक्त्वा ततः राजा संयताञ्जलिः कैकेयीं पुनः प्रसादयामास, कैकेयीं चेदमब्रवीत्।
Verse 20
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।।प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः।
साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः—प्रसादः क्रियतां देवि, भद्रे, राज्ञो विशेषतः।
Verse 21
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।।।कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्। कुरु साधु प्रसादं मे, बाले, सहृदया ह्यसि।
Verse 22
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।।।लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि।
प्रसीद देवि; ममाव्ययं राज्यं त्वया दत्तं रामो लभताम्। असितापाङ्गे, त्वं हि परमं यशः अवाप्स्यसि॥
Verse 23
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।।।प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे
गुरुश्रोणि चारुमुखेक्षणे, मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च प्रियमेतत् कर्म कुरु॥
Verse 24
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।
विशुद्धभावस्य राज्ञस्ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य करुणं विचित्रं विलापं श्रुत्वा, सुदुष्टभावा नृशंसा भर्तुर्वाक्यं न चकार॥
Verse 25
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितःप्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रतिक्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः।।।।
ततः स राजा पुनरेव मूर्छितः; प्रतिकूलभाषिणीं प्रियामतुष्टां पुत्रस्य विवासनं प्रति समीक्ष्य, दुःखितः क्षितौ विसंज्ञो निपपात॥
Verse 26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशाजगाम घोरं श्वसतो मनस्विनःविबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदानिवारयामास स राजसत्तमः।।।।
इतीव व्यथितस्य मनस्विनो राज्ञः सा निशा घोरं श्वसतः जगाम। तदा प्रतिबोधनाय वन्दिनो यदा प्रयतन्ते, स राजसत्तमः प्रतिबोधनं निवारयामास॥
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is Daśaratha’s binding promise of boons versus his duty to protect and enthrone Rāma; Kaikeyī’s insistence forces the king to confront whether oath-keeping can demand an act he deems morally destructive.
The chapter foregrounds the public cost of private desire: vows and reputational dharma sustain political order, yet coerced outcomes can fracture the moral self; the Yayāti comparison warns that merit and status can collapse when ethical foundations are exhausted.
Daṇḍaka forest is the key destination-marker for exile; Devaloka functions as a cosmological reference via the Yayāti simile, while the courtly practice of panegyrists awakening the king marks a cultural routine disrupted by grief.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.