Sarga 94
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमे सर्गे रामः चित्रकूटनिवासी वनजीवनसुखानुभवी सन् सीतां प्रीतिं नयन् स्वचित्तं च स्थिरीकुर्वन् तां ‘अद्भुतां’ चित्रकूटशैलश्रियं दर्शयति। इन्द्र इव शचीं प्रति विस्मयकराणि दृश्यानि प्रदर्शयन् स वनवासं शैलसौन्दर्यस्य पुरतः मनसि दुःखरहितं कर्तुं पुनर्व्याख्यायते। स तस्य शैलस्य लक्षणानि क्रमशः वर्णयति—धातुतेजसा दीप्तशिखराणि, अहिंसकाः मृगपक्षिणः, पुष्पफलसमृद्धाः घनकानननिकुञ्जाः। शाखासु लम्बमानवस्त्रखड्गादिलक्षणैः किन्नरविद्याधरीणां क्रीडाविहारचिह्नानि सूच्यन्ते; प्रपाताः, प्रस्रवणानि, सरांसि, गुहासु सुगन्धिवाताः च सर्वत्र शोभन्ते। एवं दृश्य-गन्ध-श्रवणरसैः परिपूर्णे देशे सीतया लक्ष्मणेन च सह वासः शोकं नाशयितुं समर्थ इति रामो धर्मोपदेशं करोति। वनवासस्य ‘द्विविधं फलं’ च निर्दिशति—पितृवचनपालनरूपो धर्मः, भरतस्य च प्रीतिजननम्। अन्ते वनजीवनं राज्ञः परलोकहितायामृतसदृशं स्तौति, चित्रकूटं च मूलफलजलसमृद्ध्या दिव्यलोकानपि अतिशयेन प्रशंसति।
Shlokas
Verse 1
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।।।
अथ दाशरथिः दीर्घकालोषितः तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रियः। वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन्, चित्रं चित्रकूटं भार्यां अमरसङ्काशां शचीमिव पुरन्दरः अदर्शयत्॥
Verse 2
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।2.94.1।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।2.94.2।।
तस्मिन् गिरौ दीर्घकालोषितः गिरिवनप्रियः दाशरथिः, वैदेह्याः प्रियं समाकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन्। अथ अमरसङ्काशः पुरन्दर इव शचीं, भार्यां प्रति चित्रं चित्रकूटम् अदर्शयत्।
Verse 3
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्।।।।
हे भद्रे, इमं रमणीयं गिरिं दृष्ट्वा मे मनः न बाधते—न राज्याद् भ्रंशनं, न च सुहृद्भिः विनाभवः।
Verse 4
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्।।।।
हे भद्रे, पश्य इमम् अचलं—नानाद्विजगणायुतम्; धातुमद्भिः शिखरैः खम् इव उद्विद्धैः विभूषितम्।
Verse 5
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।।।
केचित् प्रदेशा रजतसङ्काशाः, केचित् क्षतजसंनिभाः; केचित् पीतमाञ्जिष्टवर्णाः, केचित् मणिवरप्रभाः। पुष्य-आर्क-केतकाभाश्च केचित्, केचित् ज्योतीरसप्रभाः; एवं धातुविभूषिताः अचलेन्द्रस्य देशा विराजन्ते।
Verse 6
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.94.5।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।2.94.6।।
केचित् प्रदेशा रजतसङ्काशाः, केचित् क्षतजसंनिभाः; केचित् पीतमाञ्जिष्टवर्णाः, केचित् मणिवरप्रभाः। पुष्य-आर्क-केतकाभाश्च केचित्, केचित् ज्योतीरसप्रभाः; एवं धातुविभूषिताः अचलेन्द्रस्य देशा विराजन्ते।
Verse 7
नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः।।।।
नानामृगगणैः द्वीपि-तरर्क्ष-ऋक्षगणैश्च वृतः, बहुपक्षिसमायुतः; अदुष्टैः सत्त्वैः सहितोऽयं शैलः शोभते।
Verse 8
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।
आम्र-जम्ब्वसन-लोध्र-प्रियाल-पनस-धव-अङ्कोल-तिनिश-बिल्व-तिन्दुक-वेणुभिः, काश्मर्य-अरिष्ट-वरुण-मधूक-तिलक-बदरी-आमलक-नीप-वेत्र-धन्वन-बीजकैः च। पुष्पवद्भिः फलोपेतैः छायावद्भिः मनोहरैः एतैरादिभिराकीर्णः अयं गिरिः श्रियं पुष्यति।
Verse 9
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
आम्र-जम्ब्वसन-लोध्र-प्रियाल-पनस-धव-अङ्कोल-तिनिश-बिल्व-तिन्दुक-वेणुभिः, काश्मर्य-अरिष्ट-वरुण-मधूक-तिलक-बदरी-आमलक-नीप-वेत्र-धन्वन-बीजकैः च। पुष्पवद्भिः फलोपेतैः छायावद्भिः मनोहरैः एतैरादिभिराकीर्णः अयं गिरिः श्रियं पुष्यति।
Verse 10
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः। अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः॥ काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा। बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः॥ पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः। एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः॥
Verse 11
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः।।।।
भद्रे, रम्येषु शैलप्रस्थेषु पश्य—रोमहर्षणान् मनस्विनः किन्नरान् द्वन्द्वशो रममाणान्।
Verse 12
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान्।।।।
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराणि अम्बराणि च पश्य; विद्याधरस्त्रीणां मनोहरान् क्रीडोद्देशान् पश्य।
Verse 13
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः।।।।
जलप्रपातैः उद्भेदैः निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित् स्रवद्भिः अयं शैलः भाति—स्रवन्मदः इव द्विपः।
Verse 14
गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्।।।।
गुहासमीरणः नानापुष्पभवान् गन्धान् वहन् घ्राणतर्पणम् अभ्येत्य—कं नरं न प्रहर्षयेत्?
Verse 15
यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति।।।।
अनिन्दिते, यदि अहं त्वया सार्धं लक्ष्मणेन च इह अनेकाः शरदः वत्स्यामि, तदा शोकः मां न प्रधक्ष्यति।
Verse 16
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि।।।।
भामिनि, बहुपुष्पफलसमृद्धे नानाद्विजगणाकीर्णे विचित्रशिखरेऽस्मिन् रम्ये गिरौ अहं नितरां रतवानस्मि।
Verse 17
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा।।।।
अनेन वनवासेन मया फलद्वयं प्राप्तम्—धर्मे पितुः ऋणमपाकृतं, भरतस्य च प्रियं कृतम्।
Verse 18
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्।।।।
वैदेहि, कच्चित् मया सह चित्रकूटे रमसे? मनोवाक्कायसम्मतान् विविधान् भावान् पश्यन्ती।
Verse 19
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः।।।।
इदमेवामृतं प्राहुः परे राजर्षयः; राज्ञः भवार्थाय वनवासः, प्रेत्य मे प्रपितामहैः कथितः।
Verse 20
शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः।।।।
शैलस्य सर्वतोऽभितः शतशो विशालाः शिलाः शोभन्ते। बहुभिर्वर्णैः समृद्धाः नीलपीतसितारुणैः॥
Verse 21
निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः।।।।
निशि अचलेन्द्रस्य सहस्रशः ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमानाः हुताशनशिखा इव भान्ति॥
Verse 22
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि।।।।
भामिनि, अस्य पर्वतस्य केचित् देशाः क्षयनिभाः, केचिद् उद्यानसन्निभाः; केचिद् एकशिला इव भान्ति॥
Verse 23
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः।।।।
वसुधां भित्त्वेव समुत्थितः चित्रकूटः भाति। चित्रकूटस्यासौ कूटः सर्वतः शुभो दृश्यते॥
Verse 24
कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्।।।।
कुष्ठस्थगरपुन्नाग-भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्। कुशेशयदलायुतान् कामिनां स्वास्तरान् पश्य॥
Verse 25
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च।।।।
हे वनिते, पश्य—कामिभिः मृदिताः अपविद्धाश्च कमलस्रजः अत्र दृश्यन्ते; नानाविधानि फलानि च परित्यक्तानि इव।
Verse 26
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः।।।।
असौ चित्रकूटः पर्वतः बहुमूलफलोदकः; वस्वौकसारां नलिनीं च, उत्तरान् कुरून् अपि, अतिशयेन अतीतीव मनोहरतया।
Verse 27
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः।।।।
हे सीते वनिते, त्वया सह लक्ष्मणेन च वने इमं कालं विजह्रिवान्; स्वैः परैः नियमैः सतां पथि स्थितः, कुलधर्मवर्धनीं गाढां रतिं प्रपत्स्ये।
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom dilemma, the pivotal action is Rāma’s ethical reframing of exile: he intentionally transforms displacement into a dharmic, emotionally stable mode of life by guiding Sītā’s perception toward the mountain’s order, abundance, and serenity.
The sarga teaches that disciplined perception and restraint can convert suffering into meaningful practice: forest-dwelling becomes ‘nectar-like’ when aligned with dharma, yielding benefits such as fulfilling duty to one’s father and maintaining harmony with Bharata.
Citrakūṭa is mapped through plateaus, peaks, caves, waterfalls, springs, luminous night-herbs, and diverse groves; culturally, it is compared to Indra–Śacī and to Kubera’s Vasvaukasārā, Nalini, and Uttarakuru, indicating a landscape imagined as near-celestial in splendour.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.