Opening the text

अयोध्याकाण्ड
অযোধ্যাকাণ্ড ৰামায়ণৰ নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশত নিৰ্ণায়ক মোড়, য’ত ৰামৰ যৌৱৰাজ্য (অভিষেক)ৰ জনসম্মুখ প্ৰতিশ্ৰুতি বচনৰ অটল শক্তি, ৰাজধৰ্ম আৰু ব্যক্তিগত কামনাৰ সংঘাতে বনবাসলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। আৰম্ভণিৰ সৰ্গসমূহে অযোধ্যাৰ আদৰ্শ নাগৰিক-আনুষ্ঠানিক পৰিৱেশ গঢ়ে—সভা-সমিতি, প্ৰস্তুতি, শুভ লক্ষণ, নগৰৰ উৎসৱমুখৰ অলংকৰণ—আৰু একে সময়তে ৰামৰ ক্ষমা, সংযম, কৃতজ্ঞতা আদি উৎকৃষ্ট স্বভাৱ উন্মোচন কৰে। কাহিনী ঘূৰি যায় মন্থৰাৰ প্ৰৰোচনাত কৈকেয়ীৰ মন পৰিবর্তন আৰু দশৰথৰ পূৰ্বৱৰদান দুটাৰ সক্ৰিয়তাৰে। তাৰ ফলত এক কৰুণ শৃংখলা আৰম্ভ হয়: ধৰ্মসংকটে জড়সড় দশৰথ, ৰামৰ বিনা দ্বিধা পিতৃ-আজ্ঞা পালন, সীতাৰ সহবাস বনবাসৰ দৃঢ় দাবী, আৰু লক্ষ্মণৰ তীব্ৰ ভক্তি—যাক ৰামৰ অহিংসা আৰু সামাজিক মৰ্যাদা-ৰক্ষাৰ সংকল্পে সংযত কৰে। মধ্য অংশত জনবিলাপ আৰু অশুভ সংকেত ঘনীভূত হয়, আৰু অযোধ্যা ত্যাগেৰে ৰাজপ্ৰাসাদৰ পৰা অৰণ্যলৈ গমন সম্পন্ন হয়। তমসা আৰু গঙ্গাৰ তীৰ, গুহৰ আতিথ্য, ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমৰ আশীৰ্বাদ, আৰু চিত্ৰকূটত নিবাস—এইবোৰ বনযাত্ৰাৰ পবিত্ৰ ধাপ। সমান্তৰালভাৱে অযোধ্যাৰ ভিতৰত পতন ঘটে: দশৰথৰ অনুতাপ, “শব্দবেধী” পাপৰ স্বীকাৰোক্তি, আৰু মৃত্যু; তাৰ পিছত অন্তৰ্ৰাজ্যৰ আশংকা আৰু ভৰতক আহ্বান। কেকয়ৰ পৰা ভৰতৰ প্ৰত্যাৱর্তন, কৈকেয়ীক তিৰস্কাৰ, আৰু ৰামৰ অধিকাৰ দখল নকৰাৰ দৃঢ়তা—এই কাণ্ডত বৈধতা, ত্যাগ আৰু ধৰ্ম-অধিকাৰৰ গভীৰ ধ্যান বৃদ্ধি কৰে। দক্ষিণী পাঠ-ধাৰাত বহু সময়ে আনুষ্ঠানিক বিৱৰণ, বিলাপ আৰু নৈতিক মননৰ অতিরিক্ত শ্লোক যোগ হয়, যিয়ে ৰাজধৰ্মৰ মূল্য আৰু বচনধৰ্মৰ কর্তৃত্বক অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
সৰ্গ ১-ত ভৰত মাতৃকুলৰ মামাৰ ঘৰলৈ যাত্ৰা কৰে আৰু শত্রুঘ্নো তেওঁৰ সৈতে যায়। তাত দুয়ো ভ্ৰাতাই স্নেহময় আতিথ্য লাভ কৰি বাস কৰে, তথাপি বৃদ্ধ পিতা দশৰথক মনত পৰি থাকে। তাৰ পাছত কাহিনী ৰামৰ ধৰ্মময় গুণসমূহৰ বিস্তৃত চিত্ৰ অঁকে—উত্তেজনাতো স্থিৰতা, কৃতজ্ঞতা, সত্যবাদিতা, জ্যেষ্ঠ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি ভক্তি-সম্মান, দয়া, আত্মসংযম, বিবেক, আৰু বিদ্যা, তর্ক-বিতর্ক তথা শস্ত্ৰবিদ্যাত পাৰদৰ্শিতা। পৃথিৱীৰ দৰে সহিষ্ণুতা, বৃহস্পতিসদৃশ বুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰসদৃশ পৰাক্ৰমৰ উপমাৰে ৰামক প্ৰজাপ্ৰিয় আৰু শাসনৰ যোগ্য আদৰ্শ ৰাজপুৰুষ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। এই গুণসমূহ লক্ষ্য কৰি, লগতে অশুভ লক্ষণ আৰু নিজৰ বাৰ্ধক্য অনুভৱ কৰি দশৰথে মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে আৰু ৰামক যুবৰাজ নিযুক্ত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। সৰ্গৰ অন্তত ৰজাই বিভিন্ন জনপদৰ নৃপতি আৰু নগৰৰ প্ৰধান নাগৰিকসকলক সভালৈ আহ্বান কৰে; সেই সমাবেশ ইন্দ্ৰক দেৱসকল ঘিৰি থকা দৃশ্যৰ দৰে বৰ্ণিত হৈ, অভিষেক উদ্যোগৰ ৰাজনৈতিক মঞ্চ সুদৃঢ় কৰে।
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
ৰাজসভাত মহাৰাজ দশৰথে সম্পূৰ্ণ পৰিষদ আহ্বান কৰি মিত্ৰ ৰজাসকলক গভীৰ, গম্ভীৰ আৰু মৰ্যাদাসম্পন্ন কণ্ঠে সম্বোধন কৰে। তেওঁ জনহিতমুখী ৰাজনীতিৰূপে নিজৰ অভিপ্ৰায় প্ৰকাশ কৰি কয়—পিতৃ-পুৰুষৰ নীতি অনুসৰি সাৱধানতাৰে শাসন কৰি আহিলেও এতিয়া বয়সৰ ক্লান্তি আৰু ধৰ্মৰ ভাৰ অনুভৱ হৈছে; সেয়ে জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ শ্ৰী ৰামক ৰাজ্যভাৰ অৰ্পণ কৰি বিশ্ৰাম ল’ব বিচাৰে। ৰামৰ বংশগত সদ্গুণৰ প্ৰশংসা কৰি তেওঁ পুষ্য নক্ষত্ৰক যুৱৰাজ্য-অভিষেকৰ বাবে শুভ সময় বুলি প্ৰস্তাৱ কৰে আৰু ৰাজ্যৰ মঙ্গলৰ বাবে সন্মতি বা বিকল্প পৰামৰ্শো বিচাৰে। সমবেত ৰজাসকল আৰু প্ৰজাই উল্লাসধ্বনিৰে সমৰ্থন জনায়; ৰাজপ্ৰাসাদ আনন্দৰ গুঞ্জনে ভৰি উঠে। ব্ৰাহ্মণ, প্ৰধান নাগৰিক আৰু নগৰ-গ্ৰামবাসীয়ে আলোচনা কৰি একমত হয় আৰু তৎক্ষণাৎ অভিষেক কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়। তেওঁলোকে ৰামৰ গুণসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰে—সত্যবাদিতা, আত্মসংযম, কৰুণা, বাক্সংযম, যুদ্ধবিদ্যাত দক্ষতা, প্ৰজাহিতচিন্তা আৰু সৰ্বজনীন শাসনৰ যোগ্যতা। অধ্যায়ৰ অন্তত সকলোৱে একেলগে নিবেদন কৰে যে ৰাজ্য আৰু জগতৰ কল্যাণৰ বাবে দশৰথে শীঘ্ৰে শ্ৰী ৰামক যুৱৰাজ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰক।
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
এই সৰ্গত প্ৰজাসকলে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি দাশৰথক ৰামৰ যুৱৰাজ্যাভিষেক কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; ৰজাই প্ৰিয় আৰু হিতকৰ বাক্যৰে তেওঁলোকক সন্মান জনায়। তাৰ পাছত দাশৰথে ব্ৰাহ্মণসমক্ষে বশিষ্ঠ আৰু বামদেৱক বিধি-ব্যৱস্থা সাজিবলৈ নিযুক্ত কৰে আৰু চৈত্ৰমাসৰ পুণ্যতা উল্লেখ কৰি আদেশ দিয়ে—“ৰামৰ যুৱৰাজ্যৰ বাবে সকলো প্ৰস্তুতি সম্পন্ন হওক।” বশিষ্ঠে অমাত্যসকলক নিৰ্দেশ দিয়ে যে অগ্ন্যাগাৰস্থলীত সোণ, ৰত্ন, ঔষধি, শ্বেত মালা, লাজা, মধু, ঘৃত, বস্ত্ৰ, ৰথ-আয়ুধ, চতুৰঙ্গ বাল, শুভলক্ষণ গজ, চামৰ-ধ্বজ-ছত্ৰ, শত শাতকুম্ভ কুম্ভ, হিৰণ্যশৃঙ্গ ঋষভ, ব্যাঘ্ৰচৰ্ম আদি সকলো সামগ্ৰী সাজি থ’ব লাগে। নগৰদ্বাৰ চন্দনমালা আৰু ধূপেৰে অলংকৃত কৰা, দ্বিজভোজন-দান-দক্ষিণাৰ ব্যৱস্থা, স্বস্তিবাচন, নিমন্ত্ৰণ আৰু আসন-প্ৰস্তুতি, ৰাজমাৰ্গ সিঞ্চন, পতাকা বাঁধনি, নৃত্য-তাল আৰু পৰিচাৰক-গণিকা আদি, দেৱালয়-চৈত্যত পৃথক উপস্থাপন, আৰু যোদ্ধাসকলৰ সন্নদ্ধ প্ৰৱেশ—এইদৰে অভিষেকৰ ধৰ্মীয়-সাৰ্বজনীন-প্ৰশাসনিক সমন্বয় প্ৰকাশ পায়। কাৰ্য সমাপ্ত হ’লে বশিষ্ঠ-বামদেৱে ৰজাক “কৃতম্” বুলি নিবেদন কৰে। তাৰ পাছত সুমন্ত্ৰে ৰামক আনে; বিভিন্ন দেশৰ ভূমিপালসকলে দাশৰথক ইন্দ্ৰৰ দৰে উপাসনা কৰে। ৰামৰ আগমন ৰূপ-গুণৰ বিস্তৃত বৰ্ণনাৰে দেখুওৱা হয়; দাশৰথে পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰি আসন দিয়ে আৰু পুষ্যযোগত যুৱৰাজ্য লাভৰ কথা কৈ ৰাজোপদেশ দিয়ে—ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, কাম-ক্রোধ ত্যাগ, অমাত্য আৰু প্ৰজাক সন্তুষ্ট ৰখা, কোষ্ঠাগাৰ-আয়ুধাগাৰৰ সঞ্চয়, মিত্ৰসন্তোষ আদি। শেষত ৰামৰ মিত্ৰসকলে কৌশল্যাক জনায়; তেওঁ দূতসকলক দানেৰে সৎকাৰ কৰে; ৰামে ৰজাক নমস্কাৰ কৰি নিজ গৃহলৈ যায় আৰু নগৰবাসীয়ে দেৱপূজা কৰে।
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
নাগৰিকসকল গুচি যোৱাৰ পিছত মহাৰাজ দশৰথে মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পুনৰ পৰামৰ্শ কৰে আৰু এক দৃঢ় সিদ্ধান্ত লয়—শুভ পুষ্য নক্ষত্ৰত ৰামৰ যুবৰাজ অভিষেক তৎক্ষণাৎ সম্পন্ন হ’ব। সুমন্ত্ৰক ৰামক আনিবলৈ পঠোৱা হয়; বাৰে বাৰে আহ্বান পোৱাত ৰামৰ মনত আশংকা জাগে, যাৰ দ্বাৰা ৰাজসভাৰ গম্ভীৰতা আৰু অন্তঃপুৰৰ অনিশ্চয়তা প্ৰকাশ পায়। একান্ত সাক্ষাতে দশৰথে স্নেহেৰে ৰামক গ্ৰহণ কৰি নিজৰ যুক্তি প্ৰকাশ কৰে—জীৱনৰ লক্ষ্য আৰু যজ্ঞ-কৰ্ম সম্পূৰ্ণ; এতিয়া একমাত্ৰ অৱশিষ্ট ধৰ্মকৰ্তব্য হৈছে ৰামৰ ৰাজতিলক। তেওঁ প্ৰজাৰ ইচ্ছা (প্ৰকৃতি-ইচ্ছা) ৰামৰ শাসনৰ পক্ষে বুলি উল্লেখ কৰে, লগতে অশুভ স্বপ্ন আৰু জন্মনক্ষত্ৰত সূৰ্য, মঙ্গল, ৰাহু আদি ভয়ংকৰ গ্ৰহৰ পীড়াৰ কথা কৈ তৎকালীন বিপদৰ সংকেত দিয়ে। জনমত, শুভ সময় আৰু অশুভ লক্ষণ—এই তিনিও মিলি তাড়াহুড়াৰ নীতি স্থিৰ কৰে: মন ডলাৰ আগতেই আৰু বিঘ্ন উঠাৰ আগতেই অভিষেক। দশৰথে প্রস্তুতিৰ বাবে ব্ৰত নিৰ্দেশ কৰে—উপবাস, দৰ্ভা ঘাঁহত শয়ন, বন্ধু-বান্ধৱৰ সজাগ পাহৰা—আৰু ভৰতৰ অনুপস্থিতিক অনুকূল সুযোগ বুলি ক’লেও মানুহৰ মনৰ চঞ্চলতাৰ বিষয়ে সাৱধান কৰে। অনুমতি লৈ ৰামে তৎক্ষণাৎ কৌশল্যাৰ ওচৰলৈ যায়; কৌশল্যা প্ৰাণায়াম কৰি জনাৰ্দন/বিষ্ণুৰ ধ্যানত নিমগ্ন। আনন্দময় আশীৰ্বাদৰ পিছত ৰামে লক্ষ্মণক আগন্তুক ৰাজভাগ্য ভাগ-বতৰা কৰাৰ কথা কয়, ভ্ৰাতৃসাহচৰ্য আৰু অন্তৰঙ্গ ঐক্যৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে, আৰু তাৰ পাছত সীতাসহ উভতি যায়।
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
সৰ্গ ৫ত ৰামৰ উদ্দেশ্যিত যৌৱৰাজ্য-অভিষেকৰ আগৰ বিধি-বিধান আৰু প্ৰস্তুতিৰ বৰ্ণনা আছে। মহাৰাজ দশৰথে ৰামক সন্নিহিত ৰাজাভিষেকৰ কথা জনাই পুৰোহিত বশিষ্ঠক আহ্বান কৰে আৰু আদেশ দিয়ে যে ৰাম আৰু সীতাই মন্ত্রসহ উপবাস (উপৱাস) পালন কৰিব, যাতে শ্ৰী, সমৃদ্ধি আৰু ৰাজধৰ্মীয় বৈধতা সুদৃঢ় হয়। বশিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণোচিত ৰথত ৰামৰ নিবাসলৈ যায়; তাত তেওঁক যথাযোগ্য সন্মান জনোৱা হয়। তেওঁ ৰজাৰ স্নেহময় সংকল্প প্ৰকাশ কৰে যে প্ৰভাতত ৰামৰ অভিষেক হ’ব, আৰু এই কাৰ্যক নহুষে যযাতীক অভিষিক্ত কৰাৰ উপমাৰে তুলনা কৰে। ৰামে বিনয়ে আদেশ গ্ৰহণ কৰে; বশিষ্ঠে বিধিপূৰ্বক উপবাস আৰম্ভ কৰাই বিদায় লয়। তাৰ পিছত কাহিনী নগৰৰ উৎসৱমুখৰ দৃশ্যলৈ বিস্তাৰিত হয়: অযোধ্যাৰ পথ-ঘাট ধোৱা হয়, পতাকা উত্তোলন কৰা হয়, আৰু ৰাজপথ কৌতূহলী নাগৰিকেৰে ভৰি পৰে; জনসমুদায়ৰ শব্দ সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে লাগে। বশিষ্ঠ ভিৰৰ মাজেৰে ৰাজপ্ৰাসাদলৈ উভতি আহি ৰজাক কাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ কথা জনায়; সভা শ্ৰদ্ধাৰে উঠি দাঁড়ায়। গুৰুৰ অনুমতিত দশৰথে সভা বিসৰ্জন কৰি অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে—তেওঁৰ দীপ্তি তৰাৰ মাজত চন্দ্ৰমাৰ দৰে বৰ্ণিত—যাৰ দ্বাৰা অভিষেক-পূৰ্ব ৰাতিৰ তীব্ৰতা আৰু গাম্ভীৰ্য প্ৰকাশ পায়।
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
সৰ্গ ৬ত দুটা দিশ একেলগে উন্মোচিত হয়—(১) শ্ৰী ৰামৰ অন্তৰঙ্গ ধৰ্মানুষ্ঠান আৰু (২) আগন্তুক যুবৰাজাভিষেকৰ বাবে অযোধ্যাৰ জনসমাজৰ ব্যাপক সাজ-সজ্জা। বশিষ্ঠ মুনিৰ প্ৰস্থানৰ পাছত ৰামে স্নান কৰি নাৰায়ণৰ সন্মুখলৈ গৈ বিধি অনুসাৰে আজ্য-হোম কৰে। তাৰ পাছত অৱশিষ্ট হৱিষ গ্ৰহণ কৰি বিষ্ণুৰ মঙ্গলময় মন্দিৰত মৌন অৱলম্বন কৰি ধ্যান কৰে; সীতাৰ সৈতে কুশ-ঘাঁহৰ ওপৰত বিশ্ৰাম লয়। ৰাতিৰ অন্তিম প্ৰহৰত উঠি ৰামে নিজৰ নিবাস সম্পূৰ্ণৰূপে অলংকৃত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে, প্ৰভাত-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰে আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ শুদ্ধিকাৰক মন্ত্রপাঠ শুনে। ‘পুণ্যাহ’ৰ মঙ্গলঘোষ নগৰজুৰি তূৰ্য-ধ্বনিৰ সৈতে মিলি প্ৰতিধ্বনিত হয়। তাৰ পাছত কাহিনী নগৰ-জীৱনলৈ বিস্তাৰিত হয়: দিন উঠাৰ লগে লগে নাগৰিকসকলে সাজ-সজ্জা আৰম্ভ কৰে—দেৱালয়, চৌমুহনী, পথ-গলি, প্ৰাসাদ-শিখৰ, বজাৰ, গৃহ আৰু সভামণ্ডপত ধ্বজা-পতাকা উৰুৱায়। গায়ক-বাদক আৰু নট-কলাকাৰে পৰিৱেশ সজীৱ কৰে; ডাঙৰ-সৰু সকলোৱে অভিষেকৰ কথা পাতি থাকে। ৰাজপথ ফুলেৰে ছটিয়াই দিয়া হয়, ধূপ-সুগন্ধেৰে সুবাসিত হয়, আৰু ৰাতি পৰিলে আলোকৰ বাবে দীপ-বৃক্ষ সাজি থোৱা হয়। চাৰিওফালৰ গাঁও-গঞা লোকসকল দৰ্শনৰ বাবে আহি অযোধ্যাক সমুদ্ৰ-সদৃশ গর্জনত ভৰাই তোলে। চৌক আৰু সভাগৃহত দল-দল লোক একত্ৰিত হৈ দশৰথৰ এই সিদ্ধান্তৰ প্ৰশংসা কৰে—গুণৱান, বিদ্বান আৰু অহংকাৰহীন ৰামক ৰক্ষক-ৰাজা ৰূপে স্থাপন কৰা উচিত।
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
এই সপ্তম সৰ্গত ৰাজসভাৰ আনন্দৰ পৰা গোপন কূটবুদ্ধিলৈ এক নিৰ্ণায়ক পৰিবর্তন দেখা যায়। কৈকেয়ীৰ বহুদিনৰ পৰিচাৰিকা মন্থৰা চন্দ্ৰালোকিত নিশাত প্ৰাসাদৰ ওপৰলৈ উঠি অযোধ্যা নগৰী চায়—পথত জল ছটোৱা, ফুল বিছোৱা, পতাকা উৰুৱা, মন্দিৰত বৈদিক মন্ত্র আৰু বাদ্যৰ ধ্বনি, আৰু জনতাৰ উল্লাস। সি ওচৰৰ ধাত্রী (ৰাজদাসী)ক সুধে এই উচ্ছ্বাস কিয়; ধাত্রী আনন্দেৰে কয় যে পুষ্য নক্ষত্ৰত পৰদিনে ৰজা দশৰথ নিৰ্দোষ ৰামক যুবৰাজ ৰূপে অভিষেক কৰিব। এই সংবাদে মন্থৰা ক্ৰোধেৰে জ্বলি উঠে। কৈলাস-সদৃশ প্ৰাসাদৰ পৰা নামি আহি সি নিশ্চিন্তে শুই থকা কৈকেয়ীক মুখামুখি হয় আৰু ভয়-ভিত্তিক বাক্যৰে মন ভাঙিবলৈ ধৰে—ভাগ্যৰ অস্থিৰতা, আসন্ন বিপদ, আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতিৰ ছলনা দেখুৱাই ৰামৰ অভিষেকক কৈকেয়ী আৰু ভৰতৰ সর্বনাশ বুলি ৰূপায়িত কৰে। কৈকেয়ী প্ৰথমে চিন্তিত হয়, কিন্তু পাছত ৰামৰ অভিষেকৰ কথা শুনি উলহ-মালহ হয় আৰু “শুভ সংবাদ”ৰ বাবে মন্থৰাক অলংকাৰো দিয়ে—ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে আৰম্ভণিতে ৰাম-ভৰতৰ মাজত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৈকেয়ীৰ মনত নাছিল। সৰ্গৰ শিক্ষা—বাক্ (বাণী) ৰাজনৈতিক অস্ত্ৰ; জনসম্মুখৰ ধৰ্মীয় আয়োজনো গোপন প্ৰৰোচনা আৰু ভয়ৰ কাহিনী-নিয়ন্ত্ৰণে উলটাই দিব পাৰে।
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
এই সৰ্গত মন্থৰাই কৌশলেৰে কৈকেয়ীক বুজাই ৰামৰ যুৱৰাজ্য-অভিষেকক কৈকেয়ী আৰু ভৰতৰ বাবে এক অস্তিত্বগত বিপদ হিচাপে দেখুৱায়। আৰম্ভণিতে মন্থৰাই ৰাজদৰবাৰৰ সৌজন্য-প্ৰতিদানৰ নিয়ম ভাঙি দিয়ে—উপহাৰস্বৰূপ অলংকাৰ পেলাই দি সান্ত্বনা গ্ৰহণ নকৰাৰ সংকেত দিয়ে আৰু কৌশলী উপদেশ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ কৈকেয়ীৰ আনন্দক ‘দুখৰ সাগৰ’ৰ উপমাৰে উলটাই আগন্তুক ক্ষতিৰ ৰূপ দিয়ে। মন্থৰাৰ ৰাজনৈতিক যুক্তি হ’ল—উত্তৰাধিকাৰ ৰামৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ পাছত ৰামৰ পুত্ৰলৈ যাব, ফলত ভৰত ধীৰে ধীৰে বঞ্চিত হ’ব; সেয়েহে যৌথ ৰাজশক্তি প্ৰশাসনিকভাৱে অসম্ভৱ। তাড়না বঢ়াবলৈ তেওঁ কৈকেয়ীৰ কৌশল্যাৰ অধীনতা আৰু ভৰতৰ অধিকাৰহানি, নিৰ্বাসন বা তাতোকৈ ভয়ংকৰ পৰিণতিৰ আশংকা তোলে, আৰু কয় যে নিকটতা আৰু দলীয় সংযোগ (লক্ষ্মণ ৰামৰ সৈতে, শত্রুঘ্ন ভৰতৰ সৈতে) সুৰক্ষা-অসুৰক্ষা নিৰ্ধাৰণ কৰে। কৈকেয়ীয়ে প্ৰথমে ৰামৰ গুণ—ধৰ্মজ্ঞ, সংযমী, কৃতজ্ঞ, সত্যবাদী—প্ৰশংসা কৰি আশংকা মানি নলয়; তেতিয়া মন্থৰাই অধিক তীক্ষ্ণ ভাষাৰে অপমানৰ ভৱিষ্যৎ চিত্ৰ আঁকে। এই সৰ্গে দেখুৱায় কেনেকৈ অনুভূতিক নীতিত ৰূপান্তৰ কৰি অস্ত্ৰ কৰা হয়, আৰু আগলৈ বৰদান দাবী আৰু অভিষেক-পরিকল্পনা উলটোৱাৰ ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
সৰ্গ ৯ত মন্থৰাৰ কৌশলী বাক্যই কেকয়ীৰ মনত এক নিৰ্ণায়ক পৰিবর্তন আনে। আৰম্ভণিতে তেওঁ মন্থৰাৰ ইঙ্গিত শুনি কিছুটা সঁহাৰি দিছিল, কিন্তু শীঘ্ৰে ক্ৰোধ আৰু দৃঢ় সংকল্পত উপনীত হৈ ঘোষণা কৰে—ৰামক তৎক্ষণাৎ বনবাসলৈ পঠিয়াই ভৰতক সিংহাসনত স্থাপন কৰিব। মন্থৰাই অতীতৰ ঘটনাক বৰ্তমানৰ বাবে কাৰ্যকৰী অস্ত্ৰ কৰি তোলে। তেওঁ দেৱাসুৰ যুদ্ধৰ কথা স্মৰণ কৰায়, য’ত ইন্দ্ৰক সহায় কৰা দাশৰথক কেকয়ীয়ে দুবাৰ ৰক্ষা কৰিছিল; সেই উপকাৰৰ ফলস্বৰূপে দাশৰথে কেকয়ীক দুটা স্থগিত বৰ দিছিল। তাৰ পিছত মন্থৰাৰ উপদেশ পদ্ধতিগত হয়: কেকয়ীয়ে ক্ৰোধাগাৰলৈ গৈ অলংকাৰ ত্যাগ কৰিব, নিৰাভৰণ ভূমিত শুই থাকিব, ৰজাৰ ফালে নাচাব নাবুলিব, আৰু দুটা বৰ দাবী কৰিব—(১) ভৰতৰ অভিষেক, (২) ৰামৰ চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস। সৰ্গটোৱে কেকয়ীৰ মন্থৰাৰ প্ৰতি কৌশলী আৰু অতিশয় প্ৰশংসা, অলংকৃত দেহবৰ্ণনা, আৰু ‘মায়া’—প্ৰবঞ্চনাময় কৌশলৰ উপমা লিপিবদ্ধ কৰে; যাৰ দ্বাৰা ‘অনর্থ’ক ‘অর্থ-ৰূপ’ বুলি দেখুৱাই মন ঘূৰাই দিয়া হয়। এইদৰে ৰাজদৰবাৰৰ প্ৰভাৱ-যন্ত্ৰণা—স্মৃতি, প্ৰতিশ্ৰুতি, আবেগীয় প্ৰদৰ্শন, আৰু ৰাজবচনৰ বাঁধন—স্পষ্ট ৰূপে উন্মোচিত হয়।
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
এই সৰ্গত ৰামৰ আসন্ন অভিষেকক কেন্দ্ৰ কৰি তৎক্ষণাৎ মানসিক আৰু ৰাজ-আচাৰগত ভাঙন প্ৰকাশ পায়। মন্থৰাৰ কুটিল উচটনিত কৈকেয়ী এক কৌশল স্থিৰ কৰে, অলংকাৰ-মালা ত্যাগ কৰি ক্ৰোধাগাৰত মাটিত শুই পৰে। কবিয়ে কিন্নৰী, কটা লতা, আৰু পতিত অপ্সৰাৰ দৰে তীব্ৰ উপমাৰে তাৰ অৱস্থা বৰ্ণনা কৰিছে—য’ত কৰুণাৰ সৈতে নৈতিক বেসুৰোতা একেলগে ধ্বনিত হয়। দশৰথে ৰাজতিলকৰ আদেশ দিয়া আৰু সেই কথা জনসমাজত প্ৰচাৰিত হোৱা শুনি কৈকেয়ীৰ সুসজ্জিত অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে। তাত পখী, সংগীত, উপবন, হাতীদাঁত-সোণ-ৰূপাৰ আসবাব, ভোগ-উপচাৰ আদি মহলীয়া সৌন্দৰ্যৰ দীঘলীয়া তালিকা আছে; কিন্তু শয্যাত ৰাণী অনুপস্থিত। দ্বাৰপালে জনায় যে ৰাণী ক্ৰোধাগাৰলৈ দৌৰি গৈছে; স্নেহ আৰু আশ্বাস বিচাৰি ৰজা অধিক উদ্বিগ্ন হয়। শেষত তেওঁ কৈকেয়ীক অনুচিত ভঙ্গীত মাটিত শুই থকা দেখে, স্নেহস্পৰ্শ কৰি সোধে—কোনো শাপ, অপমান বা ভয় দিছে নেকি। তেওঁ চিকিৎসক, দণ্ড-পুরস্কাৰ, আৰু ভয় দূৰ কৰিবলৈ বৃহৎ ৰাজক্ষমতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিও আগবঢ়ায়। কৈকেয়ী ৰজাৰ নমনীয়তা নিশ্চিত কৰি “অপ্ৰিয়” বৰ দাবী উত্থাপন আৰু চাপ বঢ়াবলৈ সাজু হয়; এইদৰে আনন্দময় ৰীতি-উৎসৱ উপদেশ, বৰ আৰু কামনাৰ টানত ধাৰ্মিক সংকটলৈ ৰূপান্তৰিত হ’বলৈ ধৰে।
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
এই সৰ্গত কৈকেয়ীয়ে দাশৰথক কামনাত আচ্ছন্ন হোৱা দেখি তেওঁক স্পষ্ট শপথ কৰাই লয় আৰু সেই শপথক অপৰিবর্তনীয় ৰাজনৈতিক পৰিণতিত ৰূপান্তৰ কৰে। দাশৰথে বাৰে বাৰে ৰামৰ প্ৰাণ আৰু মহিমাৰ শপথ লৈ কৈকেয়ীক আশ্বাস দিয়ে যে তাইৰ ইচ্ছা নিশ্চয় পূৰ্ণ হ’ব। তাৰ পিছত কৈকেয়ীয়ে সূৰ্য, চন্দ্ৰ, দিশাসমূহ, গ্ৰহ, গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, গৃহদেৱতা আৰু সকলো জীৱক সাক্ষী কৰি ব্যক্তিগত প্ৰতিশ্ৰুতিক প্ৰায় জনসম্মুখীয় চুক্তিৰ দৰে গম্ভীৰ কৰি তোলে। তাৰপিছত তাই দেৱাসুৰ যুদ্ধৰ পুৰণি ঘটনাটো স্মৰণ কৰায়—যেতিয়া তাই ৰজাক ৰক্ষা কৰিছিল আৰু তাৰ বিনিময়ত দুটা বৰ “ধৰোণ” স্বৰূপে পাইছিল। এতিয়া তাই সেই বৰ দুটা প্ৰাপ্য বুলি দাবী কৰে: (১) ৰামৰ অভিষেকৰ বাবে সাজি থোৱা সামগ্ৰীৰে ভৰতকেই ৰাজসিংহাসনত অভিষিক্ত কৰা; (২) ৰামক চৌদ্দ বছৰৰ বাবে দণ্ডকাৰণ্যলৈ প্ৰেৰণ কৰা, য’ত তেওঁ বল্কল, মৃগচৰ্ম আৰু জটাধাৰী তপস্বীৰ দৰে বাস কৰিব। কৈকেয়ীয়ে এই দাবীক দাশৰথৰ সত্যপালন আৰু বংশৰক্ষা-ধৰ্মৰ পৰীক্ষা বুলি স্থাপন কৰে; আৰু ৰজা নিজৰ কথাৰেই পতা ফাঁদত পৰি অসহায় দেখা যায়।
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
এই সৰ্গত কৈকেয়ীৰ “ভয়ংকৰ বাক্য” শুনি দশৰথৰ মন আৰু নৈতিক বোধত তৎক্ষণাৎ ভাঙন ধৰে। তেওঁ কেতিয়াবা ইয়াক স্বপ্ন/ভ্ৰম বুলি ভাবে, কেতিয়াবা শোক আৰু ক্ৰোধত দোলায়মান হয়। উপমাৰে তেওঁৰ অৱস্থা বৰ্ণিত—বাঘিনীৰ আগত হৰিণ, বা মন্ত্রে বদ্ধ সাপৰ দৰে। দশৰথে ৰামৰ লোকখ্যাত গুণ—সত্যবাদিতা, দানশীলতা, মৃদু বাক্য, জ্যেষ্ঠসেৱা—উল্লেখ কৰি কয় যে ৰামক বনবাস আৰু ভৰতক অভিষেক ইক্ষ্বাকু বংশৰ ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰ ভংগ। কৈকেয়ী ৰাজধৰ্মৰ যুক্তি তোলে—ৰাজাই দিয়া বৰ অটল; পূৰণ নকৰিলে ৰজাৰ ধৰ্মখ্যাতি নষ্ট হ’ব। তেওঁ প্ৰতিজ্ঞাপালক ৰজাসকলৰ দৃষ্টান্ত আনে আৰু আত্মহানিৰ ভাবুকিৰে চাপ বৃদ্ধি কৰে। তাৰ পিছত দশৰথে জননিন্দা, ৰাজসিংহাসনৰ বৈধতা সংকট, আৰু কৌসল্যা-সুমিত্ৰা-সীতাৰ ওপৰত পৰিব পৰা বিপৰ্যয়ৰ কথা ভাবি ব্যাকুল হয়। শেষত তেওঁ কৈকেয়ীৰ চৰণত কাকুতি-মিনতি কৰি শাৰীৰিকভাৱে ভাঙি পৰে; এইখিনিতে চিন্তা-তৰ্কৰ পৰা অনিবার্য দুঃখজনিত কৰ্মলৈ কাহিনী গতি কৰে।
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
সৰ্গ ১৩ত ৰাজসভাৰ পৰা ব্যক্তিগত সংকটলৈ উত্তেজনা অধিক তীব্ৰ হয়। অপমান সহ্য কৰিবলৈ অভ্যস্ত নোহোৱা দাশৰথ মাটিত লুটাই পৰে; তেওঁক পুণ্য ক্ষয় হোৱাত স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হোৱা যযাতি ৰজাৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়—ই উপমাই ৰজাৰ নৈতিক আৰু মানসিক অৱনতি স্পষ্ট কৰে। কেকেয়ী নিজৰ লক্ষ্য সাধি লৈও বাহিৰে ভয় দেখুৱাই, ভিতৰে দৃঢ় হৈ, প্ৰতিশ্ৰুত বৰ দুটা দাবী কৰি পুনঃপুনঃ চাপ দিয়ে। দাশৰথ শোক আৰু ক্ৰোধেৰে ৰামৰ গুণ বৰ্ণনা কৰে—সৌন্দৰ্য, বল, বিদ্যা, আত্মসংযম, ক্ষমা—আৰু সুধে, সুখৰ যোগ্য জনক কেনেকৈ দণ্ডকাৰণ্যলৈ বনবাস দিয়া যায়? তেওঁ কেকেয়ীৰ অভিপ্ৰায়ক নিষ্ঠুৰ বুলি নিন্দা কৰে আৰু অপযশ-অপমানৰ আশংকা কৰে। সময় নিজেই কাহিনীৰ উপায় হয়: সূৰ্য অস্ত যায়, ৰাতি নামে, কিন্তু শোকাকুল ৰজাৰ বাবে ৰাতি অধিক অন্ধকাৰ। তেওঁ ৰাতিক মিনতি কৰে যেন প্ৰভাত নানে বা সোনকালে পাৰ হয়, যাতে কেকেয়ীৰ মুখ দেখা নালাগে। হাত জোৰ কৰি তেওঁ কেকেয়ীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে—“তোমাৰ দ্বাৰাই” ৰামক ৰাজ্য লাভ কৰিবলৈ দিয়া, তোমাৰ যশ বৃদ্ধি হ’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; কিন্তু কেকেয়ী অচল থাকে। অবশেষত দুখ আৰু পুনঃপুনঃ আঘাতে দাশৰথ মূৰ্ছা গৈ অচেতন হৈ পৰে। ভয়ংকৰ ৰাতি তেওঁৰ দীঘল নিশ্বাসৰ মাজেৰে পাৰ হয়, আৰু তেওঁ গায়ক-স্তোত্ৰকাৰসকলৰ প্ৰচলিত জাগৰণ-অনুষ্ঠানো ৰোধ কৰে—ই ৰাজকীয় নিয়ম-শৃঙ্খলাৰ ভাঙন সূচায়।
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
সৰ্গ ১৪ত অভিষেক-সংকট কেকয়ী আৰু দশৰথৰ সুসংগঠিত সংলাপৰ মাজেৰে অধিক তীব্ৰ হয়, য’ত ধৰ্মবদ্ধ প্ৰতিশ্ৰুতি এক অটল চুক্তিৰ দৰে স্থাপন কৰা হৈছে। কেকয়ীয়ে শোকত কঁপনি ধৰা, অচেতনপ্ৰায় ৰজাক সন্মুখীন কৰি কয় যে দিয়া বৰদান অৱশ্যে পূৰণ হ’ব লাগিব; ৰজা যদি প্ৰতিজ্ঞা ভংগ কৰে, তেন্তে তাই আত্মবিনাশৰ হুমকি দিয়ে। দশৰথক ইন্দ্ৰৰ পাষত বন্দী বলিৰ দৰে ধৰ্মৰ পাঁশত আবদ্ধ দেখুওৱা হৈছে—শোক আৰু নৈতিক বাধ্যতাই দেহ-মন দুয়োটাকে অস্থিৰ কৰি তোলে। দশৰথে কঠোৰ তিৰস্কাৰ কৰে আৰু নিজৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ কথাও আগতীয়াকৈ ভাবি কেকয়ী আৰু তাইৰ পুত্ৰক সতৰ্ক কৰে যে ৰামৰ অভিষেক বাধা দিলে তেওঁলোকে তেওঁৰ সলিল-ক্ৰিয়া কৰাৰ অধিকাৰ নাপাব। সেই সময়তে প্ৰভাত হয় আৰু অভিষেকৰ যজ্ঞীয় ব্যৱস্থা আগবাঢ়ে: বশিষ্ঠ পূৰ্ণ আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰীসহ ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু অযোধ্যা উৎসৱমুখৰ—পথ ধুই, মালাৰে সজাই, চন্দন-ধূপৰ সুবাসেৰে ভৰাই তোলা হয়। সুমন্ত্ৰে গোপন বিপৰ্যয় নাজানি প্ৰভাত-জাগৰণৰ পৰম্পৰাগত ভাষাৰে ৰজাৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু তাতে দশৰথৰ শোক পুনৰ জাগে। তেতিয়া কেকয়ীয়ে সুমন্ত্ৰক ৰামক মাতিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু ৰজাক কেৱল আনন্দময় অপেক্ষাৰ ক্লান্তিত নিদ্ৰালু বুলি দেখুৱাই, কাহিনীখনক ৰামৰ সন্মুখত দাবীৰ আনুষ্ঠানিক মুখামুখিলৈ আগুৱাই নিয়ে।
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
সৰ্গ ১৫ত ৰামৰ যুবৰাজ-অভিষেকৰ বাবে সামগ্ৰী আৰু নগৰৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুতি বৰ্ণিত হৈছে। বেদ-পাৰগ ব্ৰাহ্মণ আৰু ৰাজপুৰোহিতসকলে অভিষেক-মণ্ডপত জাগৰণ কৰি সমবেত হয়; মন্ত্ৰী, সেনানায়ক আৰু শ্ৰেণী-প্ৰধানসকলে আনন্দেৰে আহি উপস্থিত হয়। শুভ মুহূৰ্ত নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়—পুষ্য নক্ষত্ৰ, কৰ্কট লগ্ন, যি ৰামৰ জন্ম-নক্ষত্ৰৰ সৈতে সঙ্গত। অনুষ্ঠানৰ বস্তুসমূহ গণনা কৰা হয়: গঙ্গা–যমুনা সঙ্গমসহ নানা নদী, হ্ৰদ, কুঁৱা আৰু সাগৰৰ পৰা সংগৃহীত পবিত্ৰ জল; পদ্ম-অলংকৃত সোণ-ৰূপাৰ পাত্ৰ; মধু, দধি, ঘৃত, দুগ্ধ, দৰ্ভ, পুষ্প; চামৰ, চন্দ্ৰসম শ্বেত ছত্ৰ; শুভ্ৰ বৃষ আৰু অশ্ব, আৰু ৰাজাৰোহণৰ বাবে প্ৰস্তুত মহাগজ; অষ্ট অলংকৃত কন্যা, বাদ্যকাৰ আৰু স্তোত্ৰকাৰ। তথাপি সূৰ্যোদয়ৰ পাছতো সমবেতসকলে দাশৰথক দেখা নাপায়। সুমন্ত্ৰ অন্তঃপুৰত প্ৰবেশ কৰি বংশৰ প্ৰশংসা কৰে, বিজয়ৰ বাবে দেবতাসকলক আহ্বান কৰে আৰু ৰজাক জাগি দৰ্শন দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। দাশৰথ জাগ্ৰত হলেও উদ্বিগ্ন; তেওঁ সুধে—কৈকেয়ীৰ আদেশমতে ৰামক আনিবলৈ কিয় কাম সম্পন্ন নহ’ল—আৰু সুমন্ত্ৰক পুনৰ ৰামক আনিবলৈ আজ্ঞা দিয়ে। সুমন্ত্ৰ পতাকাৰে সজোৱা পথেদি গৈ নাগৰিকসকলৰ অভিষেক-আলোচনা শুনে আৰু ৰামৰ প্ৰাসাদত উপস্থিত হয়—ৰত্নসম উপমাৰে বিস্তৃত বৰ্ণিত—য’ত উপহাৰ লৈ নগৰবাসী-গ্ৰামবাসীৰ ভিৰ; শেষত তেওঁ ৰামৰ ব্যক্তিগত কক্ষত প্ৰবেশ কৰে।
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
এই সৰ্গত সুমন্ত্ৰ জনাকীৰ্ণ অন্তঃপুৰ-দ্বাৰ অতিক্ৰম কৰি এক নিৰ্জন কক্ষলৈ প্ৰৱেশ কৰে। তাত যুৱ, সাৱধান শস্ত্ৰধাৰী (প্ৰাস আৰু কাৰ্মুকধাৰী) ৰক্ষকে অন্তঃপুৰ-প্ৰাঙ্গণ কঠোৰভাৱে ৰক্ষা কৰা বৰ্ণনা আছে। দ্বাৰত অৱস্থিত কাষায়বস্ত্ৰধাৰী বৃদ্ধা স্ত্ৰী-অধ্যক্ষাসকলক দেখি সুমন্ত্ৰ বিনয়ে নিজৰ আগমন জনায়; তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ ৰামক খবৰ দিয়ে। তাৰ পাছত সুমন্ত্ৰ ৰামক দেখে—সুৱৰ্ণ পৰ্য্যঙ্কত উপবিষ্ট, উৎকৃষ্ট চন্দনে অনুলিপ্ত, বৈশ্ৰৱণ সদৃশ দীপ্তিমান; কাষতে সীতা চামৰ-বিয়জন (চৌৰী) হাতে ধৰি থিয় হৈ শোভা বঢ়াইছে, যেন চিত্ৰময় চন্দ্ৰৰ কাষত জ্যোৎস্না। সুমন্ত্ৰ নম্ৰতাৰে প্ৰণাম কৰি দাশৰথৰ বাৰ্তা জনায়—কেকেয়ীৰ সৈতে ৰজা ৰামক শীঘ্ৰে দৰ্শন কৰিব বিচাৰে, বিলম্ব নহওক। ৰাম প্ৰসন্নচিত্তে অভিষেক-সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শৰ সম্ভাৱনা মনত ধৰি সীতাক কয়। সীতা মঙ্গলকামনা কৰে, দিশাৰ দেবতাসকলৰ ওচৰত ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু দীক্ষা-ব্ৰতৰ লক্ষণ (অজিন, কুৰঙ্গ-শৃংগ আদি) উল্লেখ কৰে। পিছত ৰাম সুমন্ত্ৰৰ সৈতে বাহিৰ হয়; দ্বাৰত প্ৰহ্বাঞ্জলি ধৰি থকা লক্ষ্মণক দেখি তাকো লগত লৈ যাত্ৰা কৰে। ৰথ-প্ৰস্থান নগৰ-উৎসৱৰ দৰে চিত্ৰিত—বাদ্য-ধ্বনি আৰু স্তুতি, জনসমুদায়ৰ কোলাহল, পুষ্পবৃষ্টি, নাগৰিকৰ প্ৰশংসাবাক্য, অশ্ব-নাগ-ৰথে ভৰ্তি মহাপথ, ৰথৰ মেঘনাদ সদৃশ গর্জন আৰু মণি-হেমৰ বিভূষা। এই সৰ্গে অভিষেকৰ আশা-উৎসাহৰ জনসম্মুখ প্ৰতিধ্বনি আৰু ৰামৰ শীল-প্ৰভাৱ স্থাপন কৰে।
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
সৰ্গ ১৭ত অযোধ্যাৰ এক মহানাগৰিক দৃশ্য অংকিত হৈছে। ৰাম ৰথত আৰোহণ কৰি ৰাজপথেৰে আগবাঢ়ে; সহচৰসকল আনন্দিত, আৰু দৰ্শনৰ বাবে জনতা ঘনভাৱে সমবেত। নগৰ আৰু ৰাজমাৰ্গ ধৰ্মীয় আড়ম্বৰে সজোৱা—ধ্বজা-পতাকা, ধূপ আৰু আগৰু, চন্দন-সুগন্ধিৰ ঢিপ, ৰেশমী বস্ত্ৰ, মুক্তা আৰু স্ফটিকৰ বস্তু, ফুল আৰু নৈবেদ্য—যেন সমগ্ৰ পথ এক দেৱীয় যাত্ৰাপথ। নাগৰিকসকলে কামনা প্ৰকাশ কৰে যে ৰামক সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ জনসমক্ষে অগ্ৰসর হোৱা দেখা মাত্ৰেই দেহগত প্ৰয়োজনকো অতিক্ৰম কৰা তৃপ্তি দিব; এইদৰে ৰাজত্বক নৈতিক আৰু সৌন্দৰ্যময় আদৰ্শ ৰূপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ৰাম আশীৰ্বাদ আৰু স্তৱ শুনে, তথাপি সংযত আৰু অন্তৰ্মুখী নিৰাসক্ত থাকে; লোকসকলক পদমৰ্যাদা অনুসাৰে সন্মান জনাই আগবাঢ়ে। ধৰ্ম আৰু কৰুণাৰ চুম্বকীয় মহিমাই দৰ্শকৰ চকু-মনৰ পৰা ৰামক আঁতৰাব নোৱাৰে; সকলো বৰ্ণ আৰু সকলো বয়সৰ প্ৰতি তেওঁৰ সমদয়া উল্লেখিত। পৰিক্ৰমাৰ শিষ্টাচাৰ অনুসৰি পবিত্ৰ সংযোগস্থান, দেৱালয়-পথ, স্মাৰক আৰু মন্দিৰসমূহ সোঁফালে ৰাখি ৰাম আগবাঢ়ে। তাৰ পাছত মেঘ, কৈলাসশৃংগ আৰু শুভ্ৰ আকাশীয় বিমানের তুল্য প্ৰাসাদ-শিখৰযুক্ত ৰাজনিবাসত উপস্থিত হয়; প্ৰহৰীযুক্ত আঙিনা পাৰ হৈ সহচৰসকলক বিদায় দিয়ে আৰু পিতাৰ নিকটৱৰ্তী অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে—বাহিৰত অপেক্ষমাণ জনতা চন্দ্ৰোদয়ৰ অপেক্ষাত সাগৰৰ দৰে তেওঁৰ পুনৰ দৰ্শনৰ আশাত থাকে।
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
ৰাম অন্তঃপুৰৰ কক্ষত প্ৰৱেশ কৰি শুভ শয্যাত শুই থকা দাশৰথক দুখে জৰ্জৰিত আৰু বিবৰ্ণ দেখিলে; তেওঁৰ কাষতে কৈকেয়ী বহি আছে। প্ৰথমে পিতৃক, তাৰ পিছত কৈকেয়ীক প্ৰণাম কৰি ৰামে দেখে যে ৰজাই তেওঁৰ ফালে চাব নোৱাৰে, কেৱল “ৰাম” বুলি ক’ই অশ্ৰু আৰু গম্ভীৰ নিশ্বাসেৰে বিমূঢ় হৈ পৰে। ৰামৰ অনুসন্ধান ধাৰ্মিক আৰু সুবিন্যস্ত: অজানিতে কোনো অপৰাধ হ’ল নেকি, দেহিক বা মানসিক ব্যাধি আছে নেকি, ভৰত, শত্রুঘ্ন বা ৰাণীসকলৰ ওপৰত কোনো অমঙ্গল ঘটিল নেকি, অথবা কৈকেয়ীয়ে কঠোৰ বাক্য ক’ই ৰজাৰ মন কঁপাই দিলে নেকি। কৈকেয়ীয়ে এই নীৰৱতাক প্ৰিয় পুত্ৰক অপ্রিয় সত্য ক’বলৈ ভয় বুলি ব্যাখ্যা কৰি, পূৰ্বে দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি অনুসাৰে দুটা বৰ পূৰণ কৰিবলৈ ৰামক দাবী কৰে। ৰামে অটল আজ্ঞাপালন ঘোষণা কৰে—পিতৃ-গুৰু আৰু হিতৈষীৰ আদেশ হ’লে অগ্নিত প্ৰৱেশ, বিষ পান বা জলে ডুবিও মানি ল’ব—আৰু ৰজাৰ ইচ্ছিত আদেশ শুনিবলৈ কয়। তেতিয়া কৈকেয়ীয়ে বৰদ্বয় প্ৰকাশ কৰে: ভৰতৰ অভিষেক আৰু ৰামৰ চৌদ্দ বছৰৰ বাবে দণ্ডক অৰণ্যলৈ গমন, নিৰ্ধাৰিত অভিষেক ত্যাগ কৰি জটা-অজিন ধৰি তপস্বীৰ দৰে বাস। সৰ্গৰ অন্তত কঠোৰ বাক্যৰ মাজতো ৰামৰ স্থৈৰ্য আৰু পুত্ৰৰ ওপৰত বিপদ নামি অহাত দাশৰথৰ তীব্ৰ বেদনাৰ বিপৰীত চিত্ৰে সত্য, প্ৰতিজ্ঞা আৰু উত্তৰাধিকাৰৰ ধৰ্ম-সংকট স্পষ্ট হয়।
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
এই সৰ্গত অন্তঃপুৰৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ কথোপকথন দেখা যায়। কাইকেয়ীৰ “মৃত্যুৰ দৰে” কঠোৰ দাবী শুনিও ৰামে কোনো বাহ্যিক বিচলন প্ৰকাশ নকৰে। তেওঁ দাশৰথৰ নীৰৱতাৰ কাৰণ সুধি, ৰজাৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰিবলৈ বাকল-বস্ত্ৰ আৰু জটা ধৰি বনবাস গ্ৰহণৰ স্পষ্ট সংকল্প কৰে। পিতৃৰ বাক্য পালনকেই পৰম ধৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰি ৰামে ধন-ঐশ্বৰ্যৰ প্ৰতি অনাসক্তি দেখুৱায় আৰু নিজক ধৰ্মনিষ্ঠ ঋষিসকলৰ দৰে মানে। সেইমুহূৰ্ততে ৰাজকাৰ্যৰ ব্যৱস্থা আৰম্ভ হয়—দূতসকলক মাতুলগৃহৰ পৰা ভৰতক আনিবলৈ আদেশ দিয়া হয়। কাইকেয়ী ৰামৰ তৎক্ষণাৎ প্ৰস্থানত তাড়না কৰে আৰু দাশৰথৰ উপবাসক চাপ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে—ৰাম নাযোৱা পৰ্যন্ত ৰজা স্নান নকৰিব, আহাৰো নকৰিব। দাশৰথ শোকত ঢলি পৰে; ৰামে তেওঁক উঠাই, পিতৃ আৰু কাইকেয়ীক প্ৰদক্ষিণ কৰি বাহিৰ হয়। বৰ্ণনাই ৰামৰ অচল ধৈৰ্য উজ্জ্বল কৰে—চন্দ্ৰমাৰ দৰে তেওঁৰ কান্তি অক্ষুণ্ণ থাকে—আৰু তেওঁ বন্ধু-বান্ধৱৰ পৰা অমঙ্গল সংবাদ গোপন কৰি ছত্ৰ, চামৰ, ৰথ আদি ৰাজচিহ্ন ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰিয় সংযমেৰে মাতৃৰ ভবনত গৈ এই বিপৰীত সিদ্ধান্ত জনায়। লক্ষ্মণ চকুপানী আৰু ক্ৰোধেৰে তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰে।
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
এই সৰ্গত ৰাজপথৰ পৰা অন্তঃপুৰৰ পবিত্ৰ গৃহলৈ গমন দেখুওৱা হৈছে। ৰাম হাত জোৰি বিদায় লওঁতেই অন্তঃপুৰত শোকৰ ঢৌ উঠে; ৰাণীসকলে ক্ৰন্দন কৰি ৰজাক দোষাৰোপ কৰে। আগতেই দুখে জ্বলি থকা দশৰথে সেই বিলাপ শুনি অন্তৰে ভাঙি পৰে। ৰাম সংযমী মন লৈ লক্ষ্মণসহ একে একে আঙিনা-প্ৰাকাৰ পাৰ হয়। ক’তাও জয়ধ্বনি উঠে, ক’তাও ৰজাই সন্মান কৰা বিদ্বান বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণসকল দেখা যায়; দুৱাৰত সতৰ্ক প্ৰহৰী—স্ত্ৰী, বৃদ্ধ আৰু শিশু—থাকে। অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে দৌৰি গৈ কৌশল্যাৰ ওচৰত ৰামৰ আগমনৰ সংবাদ দিয়ে। কৌশল্যা প্ৰভাত-অনুষ্ঠানত নিয়মবদ্ধ—শ্বেত ৰেশমী বস্ত্ৰ, ব্ৰত-নিয়ম, অগ্নিহোত্ৰ, তৰ্পণ আদি কৰি পুত্ৰকল্যাণ কামনা কৰে। দধি, অক্ষত, ঘৃত, মিষ্টান্ন, হোম-দ্ৰব্য, মালা, পায়স, কৃসৰ, সমিধ আৰু পূৰ্ণ কলস আদি সামগ্ৰীৰ বৰ্ণনাই গৃহ-সাক্ৰাল পৰিৱেশ দৃঢ় কৰে। মাতা-পুত্ৰ আলিঙ্গনে মিলিত হয়; কৌশল্যাই আশীৰ্বাদ দি শীঘ্ৰ অভিষেকৰ আশা কৰে। কিন্তু ৰাম বিনয়সহ ক’লে—যুৱৰাজ্য ভৰতক দিয়া হ’ব, আৰু ৰাম চৌদ্দ বছৰৰ বাবে দণ্ডকাৰণ্যলৈ বনবাস, বনভোজনে তপস্বী জীৱন। এই কথা শুনি কৌশল্যা মূৰ্ছা যায় আৰু দীঘলীয়া বিলাপ কৰে—সহপত্নীসকলৰ অপমানৰ ভয়, পুত্ৰবিহীন জীৱনৰ নিৰাশা, আৰু নিজৰ তপস্যা-নিয়মক বৃথা বুলি ভাবা। ৰামে তেওঁক উঠাই সান্ত্বনা দিয়ে; এই সৰ্গত যজ্ঞীয় আশা আৰু ধৰ্মীয় বিপৰ্যয়ৰ তীব্ৰ টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়।
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
এই সৰ্গত অযোধ্যাত ৰামৰ আসন্ন বনবাসক কেন্দ্ৰ কৰি বহুস্বৰীয় নৈতিক বিতৰ্ক গঢ় লৈ উঠে। কৌসল্যাৰ বিলাপ দেখি ব্যথিত লক্ষ্মণে “অৱসৰ-উপযুক্ত” কিন্তু যুদ্ধংদেহী পৰামৰ্শ দিয়ে—তৎক্ষণাৎ ক্ষমতা দখল কৰা, বাধা আহিলে অযোধ্যা জনশূন্য কৰি পেলোৱাৰ ধমকি, আৰু কৈকেয়ীৰ প্ৰভাৱত দাশৰথ শত্রু হৈ উঠিলে তেওঁক বন্দী বা বধ কৰাৰ কথাও উচ্চাৰে। তাৰ পিছত কৌসল্যাই ৰামক সোজাকৈ সম্বোধন কৰি কৈকেয়ীৰ অধাৰ্মিক দাবী নাকচ কৰে। তেওঁ ৰামক অযোধ্যাত থাকি মাতৃসেৱাক ধৰ্ম বুলি মানিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু ৰাম গ’লে আধ্যাত্মিক বিনাশৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে। ৰামে সংযমিতভাৱে ব্ৰত-পালন আৰু পিতৃ-আজ্ঞা মান্যতাৰ ধৰ্মনীতি ব্যাখ্যা কৰে—পিতাৰ আদেশ অতিক্ৰম তেওঁ কৰিব নোৱাৰে। কন্দু, সগৰৰ পুত্ৰসকল, জামদগ্ন্য ৰাম আৰু ৰেণুকা আদি দৃষ্টান্ত দি আজ্ঞাপালনৰ বংশগত পৰম্পৰা দেখুৱায়; লক্ষ্মণক হিংসাত্মক ক্ষত্ৰিয়-আবেগৰ পৰা নিবাৰণ কৰে আৰু কৌসল্যাৰ অনুমতি-আশীৰ্বাদ (স্বস্ত্যয়ন) বিচাৰে। বনবাস-কাল সম্পূৰ্ণ কৰি উভতি অহাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি ইয়াক যযাতিৰ পুনৰলাভ স্বৰ্গৰ সৈতে তুলনা কৰে; এই অধ্যায়ে শোক, ক্ৰোধ আৰু ৰাজনৈতিক সুবিধাৰ ওপৰত ধৰ্ম-আশ্ৰিত সত্যক শ্ৰেষ্ঠ স্থাপন কৰে।
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
সৰ্গ ২২ত অভিষেক বাধাপ্ৰাপ্ত হোৱাত লক্ষ্মণৰ উগ্ৰ ক্ৰোধ উঠি অহা দেখি ৰামৰ স্থিৰচিত্ত হস্তক্ষেপ বৰ্ণিত হৈছে। ৰাম লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ গৈ—যাক ক্ৰোধে চকু ডাঙৰ কৰি ‘ৰাজনাগ’ৰ দৰে ফোঁকাৰা মৰা বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে—তেওঁক ধৈৰ্য (ধৈৰ্য্য) ধাৰণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু তৎক্ষণাৎ ৰাজকাৰ্যৰ দিশে মনোযোগ দিবলৈ কয়: অধিক বিঘ্ন নঘটাকৈ অভিষেকৰ সকলো আয়োজন গুচাই ল’ব লাগে। ৰাম বুজাই দিয়ে যে আয়োজন চলাই থাকিলে দাশৰথৰ মানসিক যন্ত্ৰণা বাঢ়িব, কিয়নো ৰজাই সত্য (সত্যব্ৰত) অপূৰ্ণ থাকি নৈতিক ভংগ হোৱাৰ আশংকাত কঁপে। কৈকেয়ীৰ কঠোৰ বাক্য আৰু দৃঢ় সংকল্পক ৰাম দैৱ/কৃতান্তৰ ফল বুলি ধৰি দোষাৰোপ বা প্ৰতিশোধৰ পৰা নিবাৰণ কৰে; তেওঁ কয়, বিধিৰ চাপত ঋষিসকলেও কেতিয়াবা বিচলিত হ’ব পাৰে। এই অধ্যায়ত অভিষেকৰ পবিত্ৰ জলভৰা ঘট আদি সামগ্ৰী তপস্যাৰ প্রস্তুতিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, আৰু ৰাম ঘোষণা কৰে যে ধৰ্মৰ অনুগত বনবাস ৰাজসিংহাসনতকৈও অধিক গৌৰৱময় হ’ব পাৰে। এইদৰে বাণীখনে ৰাজধৰ্মৰ পৰা তপোধৰ্মলৈ শান্ত ৰূপান্তৰৰ পথ দেখুৱাই, পৰিয়ালিক অহিংসা আৰু জনশৃঙ্খলা অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
সৰ্গ ২৩ত লক্ষ্মণ আৰু ৰামৰ মাজত নৈতিক যুক্তিৰে ভৰা তীব্ৰ মুখামুখি দেখা যায়। ৰামৰ কথা শুনি লক্ষ্মণৰ অন্তৰত কেতিয়াবা শোক, কেতিয়াবা আনন্দ দোলায়মান হয়; তাৰ পাছত তেওঁ ক্ৰোধ বাহিৰলৈ উজাৰি দিয়ে—সাপৰ দৰে ফোঁকাৰি আৰু সিংহৰ দৰে দীপ্ত মুখমণ্ডল ধৰি। ৰামৰ বাহিৰে আন কাৰো অভিষেক বৈধ নহয় বুলি তেওঁ দৃঢ়কৈ কয় আৰু এই উল্টা সিদ্ধান্তক সমাজ-ধৰ্মৰ দৃষ্টিত ঘৃণিত বুলি আখ্যা দিয়ে। লক্ষ্মণে ‘দৈৱ’ (ভাগ্য)ৰ আশ্ৰয়ক নিৰ্বল বুলি নাকচ কৰে আৰু ‘পুৰুষকাৰ’ (মানৱ-প্ৰচেষ্টা) আৰু বীৰ্যক ভাগ্যো ঘূৰাই দিব পৰা শক্তি বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। তেওঁ পুনঃপুনঃ প্ৰতিজ্ঞা কৰে যে ৰামৰ ৰাজাভিষেকত যি বাধা দিব, তাক তেওঁ পৰাস্ত কৰিব—লোকপাল বা ত্ৰিলোকো বাধা দিবলৈ যথেষ্ট নহয় বুলিও ঘোষণা কৰে। অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যুদ্ধফলৰ বৰ্ণনাৰে তেওঁৰ বাক্য অধিক উগ্ৰ হয় আৰু শেষত সম্পূৰ্ণ দাসত্ব অৰ্পণ কৰে: ৰামে কেৱল শত্রুৰ নাম ক’ব আৰু আদেশ দিব। ৰামে লক্ষ্মণক সান্ত্বনা দিয়ে, চকুপানী মচি দিয়ে আৰু পিতৃৰ বচনক ‘সৎপথ’ বুলি মানি ধৰ্মসঙ্গত সংযমেৰে পালন কৰাৰ সংকল্প পুনৰ দৃঢ় কৰে। এইদৰে ঘটনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আজ্ঞাপালন, সংযম আৰু ধৰ্মীয় স্থিৰতালৈ ঘূৰি যায়।
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
সৰ্গ ২৪ত কৌশল্যা আৰু ৰামৰ মাজত এক অন্তৰঙ্গ ধৰ্ম-সংলাপ প্ৰকাশ পায়। দাশৰথৰ আদেশ পালন কৰিবলৈ ৰামৰ অচল সংকল্প দেখি কৌশল্যাই বিলাপ কৰে—ৰাজসুখত অভ্যস্ত ৰাম কেনেকৈ বনভোজন আৰু কঠোৰ জীৱন সহিব? তেওঁ বিচ্ছেদ-দুখক অগ্নিৰূপে বৰ্ণনা কৰে: ‘শোকাগ্নি’ত বিলাপ ইন্ধন, নিশ্বাস বতাহ, আৰু অশ্ৰু আহুতি। তেওঁ ৰামৰ সৈতে যাবলৈ জোৰ দিয়ে; বাছুৰৰ পিছত যোৱা গাইৰ দৰে নিজকে তুলনা কৰে, আৰু সপত্নীসকলৰ মাজত থাকিবলৈ নোৱাৰি ‘বনৰ হৰিণী’ৰ দৰে বনলৈ লৈ যাবলৈ মিনতি কৰে। ৰামে নীতিধৰ্মৰ সুসংগঠিত যুক্তিৰে উত্তৰ দিয়ে: কৈকেয়ীয়ে ইতিমধ্যে ৰজাক প্ৰতাৰণা কৰিছে; কৌশল্যাইও যদি দাশৰথক ত্যাগ কৰে, তেন্তে বৃদ্ধ নৃপতি শোকত টিকি নাথাকিব। পত্নীৰ পতি-ত্যাগ নিন্দিত বুলি কোৱা হয়। সেয়ে ৰামে মাতৃক স্থিৰচিত্তে ৰজাৰ সেৱা কৰিবলৈ, শোকত তেওঁ ধ্বংস নহ’বলৈ সাৱধান কৰিবলৈ, গৃহধৰ্ম আৰু যজ্ঞ-কৰ্ম (অগ্নিহোত্ৰ, ব্ৰাহ্মণ-সন্মান) পালন কৰিবলৈ, আৰু চৌদ্দ বছৰৰ অন্তত তেওঁৰ প্ৰত্যাৱর্তনৰ আশাত সংযমে অপেক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ৰামৰ সিদ্ধান্ত বদলাব নোৱাৰি কৌশল্যাই শেষত অনুমতি দিয়ে, কুশল প্ৰত্যাৱর্তনৰ আশীৰ্বাদ কৰে, আৰু পুত্ৰৰ ৰক্ষাৰ্থ মঙ্গল-কল্যাণকাৰী অনুষ্ঠান কৰিবলৈ উদ্যত হয়—প্ৰতিবাদৰ পৰা ধৰ্মময় সমৰ্থনলৈ এক পৰিবর্তন এই সৰ্গত স্পষ্ট হয়।
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
সৰ্গ ২৫ত কৌশল্যাই অন্তৰৰ শোক দমন কৰি ৰামৰ বনযাত্ৰাৰ বাবে বিধিপূৰ্বক বিদায়-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰে। তেওঁ আচমন কৰি মঙ্গল-ক্ৰিয়াৰ আৰম্ভণি কৰে আৰু ৰামৰ ৰক্ষাৰ বাবে স্তৰবদ্ধ আশীৰ্বাদ উচ্চাৰে—স্মৃতি, ধৃতি, ধৰ্ম আদি বিমূর্ত ৰক্ষক; স্কন্দ, সোম, বৃহস্পতি, বৰুণ, সূৰ্য, কুবেৰ, যম আদি দেৱতা; সপ্তর্ষি আৰু নাৰদ; দিশাপাল আৰু পৰ্বত-সমুদ্ৰ-নদী, নক্ষত্ৰ-গ্ৰহ, দিন-ৰাতি, উষা-সন্ধ্যা, ঋতু-মাস-বছৰ আৰু মুহূৰ্ত-বিভাগ আদি বিশ্ব-আধাৰ। তেওঁ অৰণ্যৰ বিপদ—ৰাক্ষস, পিশাচ, মাংসভোজী, কীট-পতঙ্গ, সৰ্প আৰু হিংস্ৰ পশু—উল্লেখ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে যেন কোনোয়ে ৰামক ক্ষতি নকৰে। মালা-সুগন্ধেৰে দেৱপূজা কৰে, ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰাই আহুতি দিয়ে, শুভ্ৰ মালা আৰু শুভ্ৰ সৰিষা সংগ্ৰহ কৰে আৰু স্বস্ত্যয়ন/মঙ্গল-পাঠ কৰায়। দক্ষিণা দান কৰি তেওঁ মঙ্গল-উপমা উচ্চাৰে—ইন্দ্ৰৰ বৃত্ৰবধ, গৰুড়ৰ অমৃত-অন্বেষণ, বিষ্ণুৰ ত্ৰিবিক্ৰম পদক্ষেপ। চন্দন লেপি যজ্ঞাৱশেষ ৰামৰ মূৰত ৰাখে আৰু বিশল্যকৰণী ঔষধি ৰক্ষা-সূত্ৰৰূপে বান্ধে। অন্তৰে ব্যাকুল হ’লেও আনন্দিতৰ দৰে কথা কয়, বাৰে বাৰে আলিঙ্গন কৰে, প্ৰদক্ষিণা কৰে; ৰামে তেওঁৰ চৰণ ধৰি সীতাৰ নিবাসলৈ গমন কৰে।
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
এই সৰ্গত মঙ্গল-আচাৰৰ নিশ্চিততা এৰি নৈতিক অভিঘাতলৈ গতি দেখা যায়। কৌশল্যাই স্বস্ত্যয়ন (মঙ্গল-বিধি) সম্পন্ন কৰে; ৰাম মাতৃক প্ৰণাম কৰি, “ধৰ্মিষ্ঠে বর্ত্মনি স্থিতঃ” বুলি ধাৰ্মিক পথত অচল থাকি, জনসমুদায়ৰ মাজেৰে ৰাজপথ ধৰি বনবাসলৈ আগবাঢ়ে। লোকসকল তেওঁৰ গুণে হৃদয় কঁপাই তোলে। ইফালে নিজৰ নিবাসত সীতা—অভিষেকৰ আশাত গৃহপূজা আৰু তপস্যা সমাপ্ত কৰি—ৰামৰ বৰ্ণ-পরিবর্তন আৰু বিষাদ লক্ষ্য কৰে। তাই প্ৰশ্ন কৰে: ছত্ৰ, চামৰ, বন্দী-গায়ক, মঙ্গলধ্বনি, মধু-দধিৰ অভিষেক, মন্ত্ৰী, শ্ৰেণীপ্ৰধান, শোভাযাত্ৰাৰ ৰথ, অগ্ৰগামী হাতী আৰু সুবৰ্ণ সিংহাসন কিয় নাই—অর্থাৎ ৰাজাভিষেকৰ সকলো চিহ্ন কিয় লুপ্ত। তেতিয়া ৰামে বনবাসৰ কাৰণ প্ৰকাশ কৰে: দাশৰথে কৈকেয়ীক দিয়া পূৰ্বৱৰ, অভিষেক-প্ৰস্তুতিৰ সময়ত তাই সেই প্ৰতিশ্ৰুতি দাবী কৰা, দণ্ডক বনলৈ চৌদ্দ বছৰৰ নিৰ্বাসন, আৰু ভৰতক যুবৰাজ নিযুক্তি। লগতে ৰামে সীতাক নীতি-উপদেশ দিয়ে—ভৰতৰ আগত মোৰ প্ৰশংসা নকৰিবা, বিশেষ অনুগ্ৰহ নাখুজিবা, সদাচৰণে থাকিবা; দাশৰথ আৰু সকলো মাতৃক সন্মান কৰিবা, বিশেষকৈ শোকাকুল কৌশল্যাক; ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক আত্মীয় জ্ঞান কৰি যত্ন কৰিবা; ৰজাক অসন্তুষ্ট নকৰিবা, কিয়নো শাসকে বিশ্বস্ত সেৱাক পুরস্কৃত কৰে আৰু ক্ষতিকৰ হ’লে নিজৰ লোককো ত্যাগ কৰিব পাৰে। সৰ্গৰ অন্তত ৰামে সীতাক অযোধ্যাত স্থিৰভাৱে থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে, যাতে বাক্য আৰু কৰ্মে কাকো আঘাত নলাগে, আৰু তেওঁ বনলৈ প্ৰস্থান কৰে।
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
সৰ্গ ২৭ত সীতাই ৰামক দীঘল উত্তৰ দিয়ে, কিয়নো ৰামে যেন তেওঁৰ বনবাসত সহভাগিতাৰ ন্যায্য অধিকাৰক তুচ্ছ কৰি কথা কৈছে বুলি তেওঁ অনুভৱ কৰে। সীতাই ক’য় যে পত্নীয়েই স্বামীৰ ভাগ্য (ভৰ্তৃ-ভাগ্য)ৰ একমাত্ৰ সহভাগিনী, আৰু স্বামী এই লোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে নাৰীৰ স্থায়ী আশ্ৰয়। পিতৃ-মাতৃৰ পৰা ধৰ্মশিক্ষা লাভ কৰা বুলি উল্লেখ কৰি তেওঁ কয় যে আচৰণ সম্পৰ্কে অধিক উপদেশৰ প্ৰয়োজন নাই। সীতাই দৃঢ় সংকল্প কৰে যে তেওঁ ৰামৰ আগতেই জনশূন্য, কঠিন অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিব; ৰামৰ পথ সুকলম কৰিবলৈ কাঁইট পর্যন্ত গচকি মচি দিবলৈও প্ৰস্তুত। ফল-মূল খাই সংযমী জীৱন যাপন কৰিব আৰু কেতিয়াও বোজা নহ’ব বুলি তেওঁ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। এই অধ্যায়ত যুক্তিৰ পৰা অধিক ভক্তিময় অনুভৱ প্ৰকাশ পায়: ৰামৰ পৰা বিচ্ছেদ সীতাৰ বাবে অসহনীয়—ৰাম নাথাকিলে স্বৰ্গো অগ্ৰাহ্য। তেওঁ অৰণ্যজীৱনক নদী, পৰ্বত, পদ্মসৰোবৰ আৰু বনচৰ প্ৰাণীৰ মাজত ৰামৰ সৈতে আনন্দময় সঙ্গ হিচাপে কল্পনা কৰে। শেষত, সীতাৰ আবেদন সত্ত্বেও ৰাম অনিচ্ছুকেই থাকে আৰু তেওঁক নিবৃত্ত কৰিবলৈ অৰণ্যবাসৰ কষ্টসমূহ বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী তর্ক-বিনিময়ৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
এই সৰ্গত সীতাৰ কাতৰ অনুৰোধৰ উত্তৰত ৰামে প্ৰথমে তেওঁক বনবাসলৈ লগ নিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ধৰ্মজ্ঞ আৰু ধৰ্মৱৎসল ৰামে অৰণ্যবাসৰ বাস্তৱ কষ্টসমূহ স্মৰণ কৰি কয় যে এই অস্বীকাৰ ত্যাগ নহয়, সীতাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে বিচক্ষণতা। তেওঁ সীতাক অযোধ্যাত থাকি নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু কয় যে সীতাৰ আজ্ঞাপালনে তেওঁৰ অন্তৰত শান্তি আনিব। তাৰ পিছত ৰামে প্ৰমাণস্বৰূপে বনজীৱনৰ বিপদ-দুৰ্ভোগৰ দীঘল তালিকা দিয়ে—ঝৰ্ণা আৰু সিংহ আদিৰ ভয়ংকৰ শব্দ, হিংস্ৰ বনৰীয়া জন্তু, কুমিৰে ভৰা কাদাময় নদী, কাঁইটীয়া আৰু পানীহীন পথ, পাতৰ শয্যাত কঠোৰ নিদ্ৰা, পৰি থকা ফলত সীমিত আহাৰ, উপবাস, বাকলৰ বস্ত্ৰ আৰু জটা। লগতে দেবতা-পিতৃ-অতিথিৰ কৰ্তব্য, দিনে তিনিবাৰ স্নান, নিজে সংগ্ৰহ কৰা ফুলেৰে বৈদিক অৰ্ঘ্য, অল্প আহাৰ, অন্ধকাৰ, বতাহ, ক্ষুধা, সৰীসৃপ-সাপ আৰু দংশনকাৰী কীট—এই সকলো দেখুৱাই ৰামে সিদ্ধান্ত কৰে যে অৰণ্য ‘বহুদোষতর’ আৰু সীতাৰ বাবে অনুপযুক্ত। শেষ শ্লোকত সীতাই এই কথা মানি নলয় আৰু শোকাকুল উত্তৰ দিয়ে; ইয়াৰ পৰাই পৰৱৰ্তী অংশত তেওঁৰ প্ৰতিযুক্তি আৰম্ভ হয়।
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
সৰ্গ ২৯ত সীতাই ৰামৰ সৈতে বনলৈ যোৱাৰ সিদ্ধান্তত অটল থাকে আৰু ৰামৰ অনিচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি দৰ্শায়। চকুৰ পানীৰে সীতাই কয় যে স্বামীৰ অবিহনে জীয়াই থকাটো মৃত্যুৰ সমান। তেওঁ যুক্তি দিয়ে যে ৰামৰ সান্নিধ্যত বনৰ কষ্টবোৰো সুখলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব আৰু ৰামৰ উপস্থিতিয়ে তেওঁক সকলো বিপদৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰিব। সীতাই বৈদিক পৰম্পৰাৰ কথা উল্লেখ কৰি কয় যে এগৰাকী পত্নী মৃত্যুৰ পিছতো স্বামীৰ সৈতেই থাকে। তেওঁ পূৰ্বৰ ভৱিষ্যদ্বাণীসমূহৰ কথাও সোঁৱৰাই দিয়ে য’ত তেওঁৰ বনবাসৰ কথা উল্লেখ আছিল। সীতাই চৰম সতৰ্কবাণী দিয়ে যে যদি তেওঁক লৈ যোৱা নহয়, তেন্তে তেওঁ বিষ, জুই বা পানীৰ দ্বাৰা প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব। ৰামে তেওঁক শান্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে যদিও বনৰ বিপদৰ কথা ভাবি সন্মতি নিদিয়ে।
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
সৰ্গ ৩০ত স্বামী-স্ত্ৰীৰ ধৰ্ম-আলোচনা সান্ত্বনা আৰু প্ৰতিউত্তৰৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ৰামচন্দ্ৰে সীতাক বনবাসৰ কষ্টৰ পৰা বচাবলৈ বাধা দিয়ে, কিন্তু সীতাই দৃঢ়ভাৱে কয় যে পতিব্ৰতা ধৰ্ম অনুসাৰে স্বামীৰ পৰা বিচ্ছেদ অসহনীয়। ৰামৰ সৈতে থাকিলে বনৰ ধূলি চন্দনৰ দৰে, ঘাঁহ কোমল শয্যাৰ দৰে, আৰু সংগ্ৰহ কৰা ফল অমৃতৰ দৰে অনুভৱ হ’ব বুলি তাই কষ্টকো সান্ত্বনাত ৰূপান্তৰ কৰে। তাৰ বাক্য ক্ৰমে কঠোৰ সংকল্পলৈ উঠে—ত্যাগ বা অযোধ্যাত বৈৰী শক্তিৰ অধীনত থাকাতকৈ মৃত্যু শ্ৰেয়। তেতিয়া ৰামে সীতাক আলিঙ্গন কৰি আশ্বাস দিয়ে আৰু বুজায় যে পিতৃ-আজ্ঞা পালন আৰু মাতৃ-পিতৃৰ বাক্যৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ বনলৈ যায়; মাতৃ-পিতৃ আৰু গুৰু প্ৰত্যক্ষ দেৱতা, আৰু তেওঁলোকৰ সেৱাই সৰ্বোচ্চ ফলদায়ক। সীতাক সহধৰ্মচাৰিণী ৰূপে গ্ৰহণ কৰি ৰামে ব্যৱহাৰিক প্ৰস্তুতিৰ আদেশ দিয়ে—অলংকাৰ, বস্ত্ৰ, শয্যা, ৰথ আদি মূল্যবান বস্তু দাস-দাসী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰা, আৰু ভিক্ষুক/সন্ন্যাসীসকলক অন্নদান কৰা। সীতাই আনন্দেৰে মানি লয়, আৰু অধ্যায়টো ত্যাগ-অনুষ্ঠান আৰু নৈতিক প্ৰস্তুতিত সমাপ্ত হয়।
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
এই সৰ্গত ৰামৰ আসন্ন বনবাসক কেন্দ্ৰ কৰি ধৰ্মৰ অগ্ৰাধিকাৰ সম্পৰ্কে সুসংগঠিত বিতৰ্ক-সংলাপ দেখা যায়। লক্ষ্মণ আগতে আহি ৰাম–সীতাৰ কথোপকথন শুনি গভীৰ শোকে ব্যাকুল হয়, ৰামৰ চৰণ আঁকোৱালি ধৰি অটলভাৱে ঘোষণা কৰে যে তেওঁ ৰামৰ সৈতে বনলৈ যাবই। ৰামে ব্যৱহাৰিক নৈতিক যুক্তি দি ক’লে—লক্ষ্মণ গ’লে কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাৰ দেখভাল কোনে কৰিব, বিশেষকৈ দশৰথৰ মোহাবদ্ধ অৱস্থা আৰু কৈকেয়ীৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধিৰ ফলত ৰাজনৈতিক অনিশ্চয়তাৰ সময়ত; বয়োজ্যেষ্ঠ-সেৱা (গুরুপূজা/বৃদ্ধ-সেৱা)ক সৰ্বোত্তম ধৰ্ম বুলি কৈ লক্ষ্মণক মাতৃসকলৰ ৰক্ষক হৈ থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে। লক্ষ্মণে যুক্তিসংগত উত্তৰ দিয়ে—ভৰত ৰামৰ তেজ চিনাকি কৰি কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাক সন্মান কৰিব; কৌশল্যাৰ নিজস্ব সহস্ৰ গাঁওৰ আয় থাকি তেওঁ ভৌতিকভাৱে নিৰাপদ; আৰু ৰামৰ অনুগামী হোৱাই লক্ষ্মণৰ ধৰ্ম, তাত কোনো অধৰ্ম নাই। বনবাসত তেওঁ কাৰ্যকৰী সহায়ো আগবঢ়াব বুলি কয়—অস্ত্ৰধাৰী হৈ আগত পথ দেখুৱাব, কন্দ-মূল আৰু ফল সংগ্ৰহ কৰিব, আৰু দিন-ৰাতি সতৰ্ক প্ৰহৰা দিব। ৰাম সন্তুষ্ট হৈ বিতৰ্কৰ পৰা ব্যৱস্থাপনালৈ আহে: লক্ষ্মণে বন্ধু-বান্ধৱৰ পৰা বিদায় লৈ, বশিষ্ঠৰ গৃহত সংৰক্ষিত আৰু পূজিত বৰুণ-দত্ত দিৱ্য অস্ত্ৰসমূহ (ধনু, কবচ, অক্ষয় বাণভৰা তূণীৰ, সোণ-মণ্ডিত খড়্গ) সংগ্ৰহ কৰি শীঘ্ৰে উভতি আহক। সৰ্গৰ শেষত লক্ষ্মণে সেই কাম সম্পন্ন কৰে আৰু ৰামে পৰৱৰ্তী নিৰ্দেশ দিয়ে—প্ৰস্থানৰ আগতে সুয়জ্ঞ (বশিষ্ঠৰ পুত্ৰ) আৰু অন্যান্য ব্ৰাহ্মণক আহ্বান কৰি যজ্ঞ-কৰ্ম আৰু দান-ধৰ্মৰ ব্যৱস্থা কৰিব, যাতে বনযাত্ৰা আচাৰ-দানসহ ধৰ্মময় হয়।
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
এই সৰ্গত ৰামৰ বনবাসৰ আগতে ধন-সম্পদ বণ্টন ধাৰ্মিক অনুষ্ঠানৰ দৰে প্ৰকাশ পায়। ৰামৰ শুভ আজ্ঞা পাই লক্ষ্মণে বেদবিদ্ ব্ৰাহ্মণ সুয়জ্ঞৰ ঘৰলৈ গৈ তেওঁক ৰামৰ নিবাসলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰে। ৰাম আৰু সীতাই সুয়জ্ঞক অগ্নিৰ দৰে পবিত্ৰ জ্ঞান কৰি প্ৰণাম, সন্মান আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে আদৰ কৰে; সীতাই নিজৰ অলংকাৰ আৰু গৃহস্থালীৰ মূল্যবান বস্তুসমূহ সুয়জ্ঞৰ গৃহলৈ অৰ্পণ কৰে, আৰু ৰামে হাতী আদি মহাদান যোগ কৰে। তাৰ পাছত ৰামে লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে—অগস্ত্য আৰু কৌসিক আদি প্ৰখ্যাত ব্ৰাহ্মণ, কৌসল্যাৰ সান্নিধ্যত থকা তৈত্তিৰীয় আচার্যসকল, দীঘলীয়া সেৱক যেনে সাৰথি চিত্ৰৰথ, আৰু বেদাধ্যয়নকাৰী শিষ্যসমূহ (কঠ-কলাপ, মেখলিন ব্ৰহ্মচাৰী)ক গৰু, ৰত্নভৰা গাড়ী, বলদ, বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু পৰিচাৰকসহ দান দিবলৈ। লক্ষ্মণে কুবেৰ সদৃশ ধন বণ্টন কৰে; ৰামে পুনৰ আজ্ঞা দিয়ে যে তেওঁৰ প্ৰত্যাৱর্তনলৈকে ৰাজপ্ৰাসাদসমূহ সুৰক্ষিত থাকক আৰু নিৰ্ভৰশীল লোক আৰু দৰিদ্ৰসকলৰ বাবে ভঁৰালৰ ধন বাহিৰলৈ আনক। শেষত দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণ ত্ৰিজট (গাৰ্গ্য)ৰ কাহিনী আহে; তেওঁৰ পত্নীয়ে সহায় বিচাৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ৰামে কৌতুকভাৱে তেওঁৰ বল পৰীক্ষা কৰি দানৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে দণ্ড নিক্ষেপ কৰিবলৈ কয়; তাৰ পাছত সান্ত্বনা দি স্পষ্ট কৰে যে এই ধন ব্ৰাহ্মণসকলৰ কল্যাণৰ বাবে, আৰু দান সম্পূৰ্ণ কৰে—যাতে কোনো ব্ৰাহ্মণ, সেৱক, দৰিদ্ৰ বা ভিক্ষুক অপূৰ্ণ নাথাকে।
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
এই সৰ্গত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ সীতাৰ সৈতে ব্ৰাহ্মণসকলক দান-ধৰ্ম কৰি, ধৰ্মীয় শুচিতা আৰু সামাজিক কৰ্তব্যৰ বিধি মানি দাশৰথক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে; বনবাসো যেন বিধিবদ্ধ আচাৰৰ ভিতৰত সম্পন্ন হ’বলগীয়া কৰ্ম বুলি প্ৰতিপন্ন হয়। সীতাই ভ্ৰাতৃদ্বয়ৰ অস্ত্ৰত মালা পৰিধান কৰায়—গৃহস্থ-সাংস্কৃতিক অথচ পবিত্ৰ এক সংকেত, যিয়ে অস্ত্ৰক বিজয়ৰ নহয়, ধৰ্মকৰ্তব্যৰ উপকৰণ ৰূপে পুনৰ অৰ্থ দান কৰে। ৰাজপথ জনসমুদ্ৰে অতিক্ৰম অযোগ্য হয়; নাগৰিকসকলে ছাদত উঠি এক অস্বাভাৱিক দৃশ্য দেখে—ছত্ৰবিহীন, পদব্ৰজে ৰাম—আৰু ৰাজধৰ্মৰ উলট-পালট দেখি বিলাপ কৰে। তেওঁলোকে কয়, দাশৰথ যেন মোহগ্ৰস্ত হৈ নির্বাসনৰ কথা কৈছে; যাৰ আচৰণে ‘জগত জয়’ কৰিছে, তেনে প্ৰিয় পুত্ৰক ৰজাই কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব? জনতাই ৰামৰ ষড়্গুণ—অহিংসা, কৰুণা, বিদ্যা, সুচৰিত্ৰ, সংযম আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণ—উচ্চাৰণ কৰি তেওঁক ধৰ্মৰ সাৰ আৰু মানবতাৰ ‘মূল’ বুলি বৰ্ণনা কৰে; সমাজক তাৰ শাখা-প্ৰশাখা আৰু ফলৰ দৰে গণ্য কৰে। শোক প্ৰকৃতি-উপমাত বিস্তাৰ পায়—খৰাংত জলচৰৰ কাতৰতা, মূল কটা গছৰ ম্লানতা—আৰু অনুৰাগ ইমানেই বৃদ্ধি পায় যে বহুতে ঘৰ-দুৱাৰ ত্যাগ কৰি ৰামৰ সৈতে অৰণ্যলৈ যাবলৈও প্ৰস্তুত হয়, নগৰ আৰু বনক নৈতিক ভূগোলৰ দৰে উলটাই কল্পনা কৰে। ৰামে এই সকলো কথা শুনিও অচল থাকে; প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি বিষণ্ণ সুমন্ত্ৰক দেখে আৰু ৰজাক নিজৰ আগমনৰ সংবাদ দিবলৈ আদেশ কৰে—শান্তচিত্তে, কৰ্তব্যনিষ্ঠ অভিপ্ৰায়ে।
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
এই সৰ্গত ৰাজপ্ৰাসাদৰ সুসংবদ্ধ দৃশ্য হঠাতে চেতনাৰ সংকটলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ৰামে সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়ে দাশৰথক তেওঁৰ আগমনৰ কথা জনাবলৈ। সুমন্ত্ৰ ভিতৰত গৈ শোকত নিঃশেষ হোৱা ৰজাক দেখে—ডুবন্ত সূৰ্য, ছাইঢকা অগ্নি, শুকান পুখুৰী আদি উপমাৰে ৰজাৰ ক্ষয়িষ্ণু অৱস্থা বৰ্ণিত হয়। ৰজাৰ আজ্ঞাত সুমন্ত্ৰে ৰাণীসকলক মাতি আনে; কৌশল্যা বৃহৎ পৰিবাৰে সৈতে আহে, যি সমষ্টিগত শোকৰ চিহ্ন। ৰাণীসকল আহি পোৱাৰ পাছত দাশৰথে ৰামক ভিতৰলৈ আনিবলৈ কয়। হাত জোৰা ৰামক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি ৰজা উঠি দৌৰি যায়, কিন্তু ওচৰ পোৱাৰ আগতেই মূৰ্ছা গৈ পৰে; প্ৰাসাদত বহু নাৰীৰ কাতৰ বিলাপ আৰু অলংকাৰৰ ঝংকাৰ বিপৰ্যয়ৰ ধ্বনি হৈ উঠে। ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাই তেওঁক শয্যাত তুলি ৰাখে। জ্ঞান ঘূৰি আহিলে ৰামে দণ্ডকাৰণ্যলৈ যাত্ৰাৰ বাবে বিদায় বিচাৰে আৰু লক্ষ্মণ-সীতাক সংগী হ’বলৈ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে। সত্যৰ বন্ধনত আবদ্ধ আৰু কৈকেয়ীৰ চাপত দাশৰথে শপথ এৰাবলৈ ৰামকেই সিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ দিয়ে। ৰামে সত্য পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰাজ্য-ভোগ ত্যাগ কৰে আৰু বৰদান সম্পূৰ্ণ ৰূপে পালন হ’ব লাগিব বুলি দৃঢ় থাকে—ভৰতেই ৰাজ্য পাবে। দাশৰথ কেতিয়াবা আশীৰ্বাদ দিয়ে, কেতিয়াবা অন্ততঃ এক ৰাতি থাকিবলৈ মিনতি কৰে; ৰামে কয় পিতা দেৱতাসকলৰো বাবে দেৱসম, তেওঁৰ সংকল্প নাবদলিব আৰু চৌদ্দ বছৰৰ পাছত তেওঁ ঘূৰি আহিব। শেষত দাশৰথে পুনৰ ৰামক আঁকোৱালি ধৰি মূৰ্ছা যায়; কৈকেয়ী বাদে ৰাণীসকল আৰু সুমন্ত্ৰো অচেতন হয়, আৰু সৰ্বত্ৰ হাহাকাৰ বিয়পি পৰে।
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
সৰ্গ ৩৫ত ৰাজসভাত সুমন্ত্ৰৰ গভীৰ বেদনা আৰু ক্ৰোধেৰে ভৰা হস্তক্ষেপ দেখা যায়। তেওঁ দাশৰথৰ অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় বুজি কাইকেয়ীৰ ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱাৰ জিদৰ সন্মুখীন হয়। ক্ৰোধ-শোকৰ দেহগত লক্ষণ—মূৰ জোকাৰি দিয়া, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস, মুঠি কচি ধৰা, দাঁত ঘঁহা—তাৰ পিছত তেওঁ “শব্দৰ বাণ” আৰু “বজ্ৰসম বাক্য” সদৃশ কঠোৰ নিন্দা উচ্চাৰে। সুমন্ত্ৰ কয়, কাইকেয়ী যদি জোৰ কৰে তেন্তে ভৰত শাসন কৰিব পাৰে, কিন্তু ধৰ্মবান লোক, ব্ৰাহ্মণ আৰু সাধুসকল তাইক ত্যাগ কৰিব; ৰামক অৰণ্যলৈ ঠেলি দিলে জন-নিন্দা (পৰিবাদ) চাৰিওফালে বিয়পি পৰিব। তেওঁ প্ৰবাদ আৰু উপমাৰে বুজায়—আম গছ কাটি নিম গছ ৰোপণ কৰা; গাখীৰে নিম মিঠা নকৰে; নিমৰ পৰা মৌ নওৰে—আৰু সীমা লঙ্ঘন (অমৰ্যাদা) কৰাৰ ফল ভয়ংকৰ বুলি সতৰ্ক কৰে। কাইকেয়ীৰ পিতৃয়ে পশুৰ ধ্বনি বুজিব পৰা বৰ লাভ কৰা এক সৰু কাহিনীও উল্লেখ কৰি তেওঁ মাতৃৰ হঠ আৰু তাৰ পৰিণাম দেখুৱায়। শেষত সুমন্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে—ৰাজাৰ বাক্য মানি, স্বামীৰ ইচ্ছা ৰক্ষা কৰি, জ্যেষ্ঠ, দানশীল, দক্ষ, ধৰ্মনিষ্ঠ প্ৰজাৰক্ষক ৰামক সিংহাসনত স্থাপন কৰা, যাতে দাশৰথে প্ৰাচীন ৰীতি অনুসাৰে পাছত অৱসৰ (বনপ্ৰস্থ) ল’ব পাৰে। কিন্তু কাইকেয়ী বাহ্যত অচল থাকে; এইদৰে ধৰ্ম-সংকটত বুজাই-মনাই লোৱাৰ সীমা স্পষ্ট হয়।
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
সৰ্গ ৩৬ত অভিষেক-সংকট অধিক তীব্ৰ হৈ প্ৰক্ৰিয়াগত আৰু নৈতিক সংঘাতলৈ ৰূপ লয়। “প্ৰতিজ্ঞাৰ বেদনাত পীড়িত” দাশৰথে কান্দি কান্দি সুমন্ত্ৰক বাৰে বাৰে সম্বোধন কৰি ৰামৰ বনগমনৰ বাবে বিস্তৃত ব্যৱস্থা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে—চতুৰ্বিধ সেনা, ধন-সম্পদ, পৰিচাৰক, ৰথ-গাড়ী, অস্ত্ৰ, অৰণ্য-পথপ্ৰদৰ্শক আৰু শিকারী, আনকি অন্নভঁৰাল আৰু কোষাগাৰো লগত পঠিয়াবলৈ কয়। দাশৰথৰ এই কথাবোৰ শুনি কৈকেয়ীৰ মনত ভয় ছায়া পেলায়; কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ যায়। তাই কয় যে জনশূন্য আৰু সমৃদ্ধিহীন ৰাজ্য ভৰত গ্ৰহণ নকৰিব। দাশৰথে তাইৰ নিষ্ঠুৰতা ধিক্কাৰ দিয়ে, কিন্তু কৈকেয়ীয়ে বংশগত দৃষ্টান্ত টানি আনে—সগৰ ৰজাই জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ অসমঞ্জসক বর্জন কৰাৰ কথা। বৃদ্ধ মন্ত্ৰী সিদ্ধাৰ্থে অসমঞ্জসৰ অপৰাধ—নাগৰিকৰ শিশুসকলৰ ওপৰত কৰা অত্যাচাৰ—বৰ্ণনা কৰি কৈকেয়ীৰ যুক্তি খণ্ডন কৰে আৰু প্ৰশ্ন তোলে: ৰামৰ কোনো বাস্তৱ দোষ আছে নে? নাথাকিলে এই নিৰ্বাসন অধৰ্ম, যিয়ে ইন্দ্ৰৰ ঐশ্বৰ্যও দগ্ধ কৰিব। সৰ্গৰ অন্তত দাশৰথে কৈকেয়ীৰ “নীচ পথ”ক তীব্ৰ ভৰ্ৎসনা কৰি ঘোষণা কৰে যে তেওঁ ৰামৰ পিছে পিছে যাব, ৰাজ্য আৰু ধন ত্যাগ কৰিব, আৰু কৈকেয়ীয়ে ভৰতৰ সৈতে শাসন “ভোগ” কৰক—এই বাক্য নৈতিক ব্যঙ্গ আৰু গভীৰ হতাশাৰে ভৰা।
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
সৰ্গ ৩৭ত ৰাজজীৱনৰ পৰা তপস্বী শৃঙ্খলালৈ দৃশ্যমান ৰূপান্তৰ চীৰ (গছৰ বাকলিৰ বস্ত্ৰ) ধাৰণৰ বিধিবদ্ধ কৰ্মৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ পায়। মন্ত্ৰীসকলৰ পৰামৰ্শ শুনি ৰামে দাশৰথৰ আগত বিনয়সহ কথা কৈ স্পষ্ট কৰে যে তেওঁ ভোগ-আসক্তি ত্যাগ কৰিছে; সেয়ে অনুচৰ বা সামৰিক জাঁকজমকৰ প্ৰয়োজন নাই। বনবাসৰ বাবে কেৱল ন্যূনতম উপকৰণহে তেওঁ বিচাৰে। কেকেয়ী লাজ-সংকোচ নকৰাকৈ চীৰ উলিয়াই পিন্ধিবলৈ আদেশ দিয়ে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণে সুন্দৰ বস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি তপস্বীৰ বেশ গ্ৰহণ কৰে। ৰেশমত থকা সীতাই চীৰ দেখি সংকুচিত হয়; কেকেয়ীয়ে কুশা-তন্তুৰ বস্ত্ৰ দিয়ে। চকুপানীৰে ভৰা, লজ্জিত সীতাই পিন্ধিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু অভ্যাস নথকাৰ বাবে সোধে—বনৰ ঋষিসকলে এইদৰে কেনেকৈ পিন্ধে? তেতিয়া ৰামে নিজে সীতাৰ ৰেশমৰ ওপৰত চীৰ বেঁধি দিয়ে; অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে কান্দি অনুৰোধ কৰে যাতে সীতাক বনকষ্টলৈ বাধ্য নকৰা হয়। এই বিলাপৰ মাজতে বশিষ্ঠ মুনিয়ে হস্তক্ষেপ কৰে। তেওঁ কেকেয়ীক মৰ্যাদা অতিক্ৰম আৰু ছলনাৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰে, কয় সীতাৰ যোৱা অনিবাৰ্য নহয়; বৰঞ্চ ৰামৰ সিংহাসনত বহিবলৈও সীতা যোগ্য। তেওঁ সতৰ্ক কৰে—যদি সীতাক জোৰ কৰি পঠোৱা হয়, তেন্তে নগৰ আৰু ৰাজ্য ৰামৰ পিছে পিছে যাব, আৰু কেকেয়ীৰ হাতত থাকিব শূন্য ৰাজ্য। তথাপি বশিষ্ঠৰ উপদেশ সত্ত্বেও সীতা অচল থাকে—প্ৰিয় স্বামীৰ সেৱা আৰু সহধৰ্মৰ আদৰ্শত স্থিৰ হৈ স্বেচ্ছায় তপস্যাময় পথ বাছি লয়।
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
এই সৰ্গত বনবাসৰ মুহূৰ্তটো জনসাধাৰণৰ সন্মুখ সাক্ষ্য আৰু পিতৃ-ভাঙনৰে চিত্ৰিত হৈছে। নাগৰিকসকলে স্বামীৰ ‘ৰক্ষাত’ থকা সীতাক ছাল-বস্ত্ৰত দেখি দাশৰথৰ বিৰুদ্ধে হাহাকাৰ কৰে আৰু অন্তঃপুৰৰ ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তক জনধৰ্মৰ নৈতিক বিচাৰৰ সন্মুখত উন্মোচিত কৰে। এই কোলাহলে ৰজাৰ অন্তৰ-স্থিতি কঁপাই তোলে; জীৱন আৰু ধৰ্মত তেওঁৰ আস্থা ভাঙি পৰে। তাৰ পাছত দাশৰথে কৈকেয়ীক ধাৰ্মিক যুক্তিৰে ক’বলৈ ধৰে—জনকৰ কন্যা সীতাই কাকো অনিষ্ট কৰা নাই; তপস্বিনী-বেশ পিন্ধোৱাটো অনুচিত। তেওঁ প্ৰস্তাৱ কৰে যে সীতা অলংকাৰ আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীসহ যাক, আৰু নিজৰ আগৰ প্ৰতিজ্ঞাক এই বৰ্বৰ নিষ্ঠুৰতাৰ পৰা পৃথক কৰি দেখুৱায়। সীতাৰ কি অপৰাধ বুলি সুধি, ৰামৰ বনবাসৰ ওপৰত অধিক ‘ঘোৰ পাপকৰ্ম’ নকৰিবলৈ তেওঁ ধিক্কাৰ দিয়ে। শোকত অভিভূত হৈ দাশৰথে দুখৰ অন্ত নেদেখি ভূমিত লুটাই পৰে। ৰাম যাত্ৰাৰ বাবে সাজু হৈ উভতি চাই পিতাক উপদেশ দিয়ে—বৃদ্ধা, মহিমাময়ী আৰু ৰজাক দোষ নেদিয়া কৌশল্যাৰ সন্মান-সেৱা কৰক, যাতে বিচ্ছেদত তেওঁ টিকি থাকে আৰু পুত্ৰ-শোকে দগ্ধ নহয়। এইদৰে অধ্যায়টোৱে জননৈতিকতা, ৰাজধৰ্ম (বচন বনাম কৰুণা), আৰু পুত্ৰধৰ্মক একেলগে স্থাপন কৰে।
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
এই সৰ্গত তপস্বী-বেশত ৰামৰ আগমনৰ পিছত গৃহস্থালি আৰু ৰাজকাৰ্যৰ তৎক্ষণাৎ পৰিণতি বৰ্ণিত হৈছে। দাশৰথ আৰু ৰাণীসকল শোকত ভাঙি পৰে; ৰজা অতিশয় ব্যাকুল হৈ ৰামৰ চকুত চকু মিলাব নোৱাৰে, উত্তৰো দিব নোৱাৰে। অলপ সংযত হৈ তেওঁ কৰ্মফলৰ অনিবার্যতা স্মৰণ কৰি কৈকেয়ীৰ কৌশলৰ ফলত জন্মা দুখৰ বিলাপ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়ে—শ্ৰেষ্ঠ অশ্বযুক্ত যাত্ৰাযোগ্য ৰথ সাজি ৰামক নগৰ-সীমাৰ বাহিৰলৈকে সঙ্গ দিয়া। তাৰ পাছত ৰাজদৰবাৰৰ নিয়ম অনুসাৰে ৰজা ভঁৰাল/কোষাগাৰৰ অধিকাৰীক মাতি সীতাৰ বনবাস-কালৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰিবলৈ কয়। অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ আনা হয়; সীতাক দীপ্তিময় অলংকৃত ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যেন প্ৰভাতৰ উষাই প্ৰাসাদ আলোকিত কৰে। মুখ্য অংশত কৌশল্যা আৰু সীতাৰ ধৰ্ম-সংবাদ: কৌশল্যাই পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ শুদ্ধ নীতি ক’য়ে আৰু বিপদত স্বামীক ত্যাগ নকৰিবলৈ সতর্ক কৰে। সীতাই কৰযোৰে উত্তৰ দিয়ে—তাঁক চঞ্চল আচৰণৰ সৈতে তুলনা নকৰিব; স্বামীহে নাৰীৰ দেৱতা। তাৰ পিছত ৰামে কৌশল্যাক সান্ত্বনা দি চৌদ্দ বছৰৰ নিৰ্দিষ্ট অৱধি স্মৰণ কৰায় আৰু অনিচ্ছাকৃত কঠোৰ বাক্যৰ বাবে সকলো ৰাণীৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰে। যি অন্তঃপুৰ আগতে মঙ্গল-সঙ্গীতে মুখৰিত আছিল, সি এতিয়া সমবেত ক্ৰন্দনত ভৰি উঠে—অযোধ্যা অভিষেকৰ আশাৰ পৰা শোকাচাৰৰ দিশে গতি কৰে।
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
সৰ্গ ৪০ত বিদায়ৰ আনুষ্ঠানিকতা আৰু হৃদয়বিদাৰক বেদনা একেলগে প্ৰকাশ পায়। ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ হাত জোৰ কৰি ৰজাৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰে আৰু পৰিক্ৰমা কৰি শোকময় বিদায় লয়। তাৰ পিছত ৰামে কৌশল্যাৰ চৰণত প্ৰণাম কৰে; লক্ষ্মণে কৌশল্যা আৰু নিজৰ মাতৃ সুমিত্ৰা—দুয়োকে ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰে। সুমিত্ৰাৰ উপদেশে বনবাসক ৰাজধৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতা ৰূপে স্থাপন কৰে: লক্ষ্মণে ৰামক পিতা দশৰথৰ দৰে, সীতাক মাতৃৰ দৰে, আৰু অৰণ্যক অযোধ্যাৰ দৰে মানি সেৱা-ৰক্ষা কৰিব লাগিব। সুমন্ত্ৰ বিনয়সহ ৰামক ৰথত উঠিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু চৌদ্দ বছৰৰ সময় গণনা ইতিমধ্যে আৰম্ভ হৈছে বুলি স্মৰণ কৰায়। দশৰথে বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ৰক্ষাসামগ্ৰী ৰথত সজাই দিয়ে। ৰথ আগবাঢ়তেই অযোধ্যাৰ জনতা ঢল খাই পিছে পিছে দৌৰে, ৰথৰ কাষ ধৰি ধীৰে চলাবলৈ মিনতি কৰে যাতে ৰামৰ মুখদৰ্শন অব্যাহত থাকে; ঘণ্টা, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ শব্দ নগৰৰ সমষ্টিগত শোকৰ সুৰ হৈ উঠে। দশৰথৰ মন ৰাহুৱে আৱৰি ধৰা পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে ম্লান হয় আৰু তেওঁ ঢলি পৰে; নাগৰিকসকলে কাতৰ চিঞৰ মাৰে, কৌশল্যাই ৰথৰ পিছে পিছে দৌৰে। পিতৃ-মাতৃৰ দুখ সহিব নোৱাৰি ৰামে বাৰে বাৰে পিছে চায়, তথাপি সুমন্ত্ৰক ত্বৰিত গতিৰে চলাবলৈ কয়। ‘থামা’ বুলি ৰজাৰ আদেশ আৰু ‘যোৱা’ বুলি ৰামৰ আদেশৰ মাজত পৰি সুমন্ত্ৰে ৰামৰ কথাই মানে; পিছত তিৰস্কাৰৰ উত্তৰত কয়—দীর্ঘায়িত বেদনা ধৰ্মত দোষণীয়, সেয়ে ৰজাৰ মাত তেওঁ শুনা নাছিল। সৰ্গৰ শেষত মন্ত্রীসকলে ৰজাক উপদেশ দিয়ে—যাক ঘূৰি আহিব বুলি আশা কৰা হয়, তাক বহুদূৰলৈ অনুসৰণ নকৰাই উচিত; দশৰথ ঘাম আৰু শোকে জৰ্জৰিত হৈ পুত্ৰৰ দিশে চাই থিয় হৈ থাকে।
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
সৰ্গ ৪১ত ৰামৰ প্ৰস্থানৰ লগে লগে অযোধ্যাত তৎক্ষণাৎ নাগৰিক আৰু জাগতিক প্ৰতিকম্পন দেখুওৱা হৈছে। ৰাম ভাঁজ কৰা হাতৰে বাহিৰ ওলাই যেতিয়া আগবাঢ়ে, ৰাজপ্ৰাসাদৰ অন্তঃপুৰৰ পৰা শোক-চিত্কাৰ উঠি আহে। বিচ্ছেদে আগতেই দগ্ধ দশৰথে সেই কান্দোন শুনি অধিক গভীৰ দুঃখত নিমজ্জিত হয়। এই শোক ঘৰুৱা সীমা পাৰ হৈ নগৰজুৰি অচলাবস্থা আনে—অগ্নিহোত্ৰৰ অগ্নি আহ্বান নোহোৱা হয়, গৃহস্থালীৰ ৰন্ধন বন্ধ হয়, আৰু নিত্যকৰ্ম ভাঙি পৰে। পশু-পক্ষীৰ আচৰণতো শোকৰ ছাঁ: হাতীয়ে আহাৰ পেলাই দিয়ে, গাইয়ে বাচ্চাক দুধ খুৱাব নোখোজে; পৰিয়ালৰ বন্ধনো শিথিল যেন লাগে, কিয়নো সকলোৰে মন একান্তে ৰামৰ দিশে। তাৰ পিছত অমঙ্গল-লক্ষণৰ ঘন বৰ্ণনা—তৰা ম্লান হয়, গ্ৰহৰ দীপ্তি কমে, বিশাখা নক্ষত্ৰ ধোঁৱাৰে আৱৃত দেখা যায়, চন্দ্ৰৰ ওচৰত ভয়ংকৰ গ্ৰহসমূহ গোট খায়; দিশসমূহ অন্ধকাৰত ঢাকি ধৰা যেন। শেষত অযোধ্যা ইন্দ্ৰবিহীন পৃথিৱীৰ দৰে ‘কঁপি’ উঠে—যথাৰ্থ ৰক্ষকৰ অনুপস্থিতিত সৃষ্টি হোৱা ৰাজনৈতিক-ধাৰ্মিক শূন্যতাক নাটকীয়ভাৱে প্ৰকাশ কৰি, এই সৰ্গে ব্যক্তিগত শোকক ধৰ্ম-বিঘ্নৰ জাগতিক ফ্ৰেমত সংযোগ কৰে।
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
এই সৰ্গত ৰামৰ প্ৰস্থানৰ তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী দৃশ্য বৰ্ণিত। দশৰথে যোৱা ৰথখনলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰি ৰাখে; ধূলিৰ মেঘ দেখা পোৱা পৰ্যন্ত তেওঁ চকু আঁতৰাব নোৱাৰে, আৰু ধূলিও অদৃশ্য হ’তেই শোকত মাটিত ঢলি পৰে। কৌশল্যাই ধূলিমাখা ৰজাক তুলি ধৰি মহললৈ উভতি নিয়ে। ধৰ্ম-ন্যায়ৰ উপমাৰে দশৰথৰ অনুতাপ অধিক তীব্ৰ হয়—ব্ৰাহ্মণবধৰ দোষীৰ দৰে তেওঁ দগ্ধ অনুভৱ কৰে, যেন অগ্নি স্পৰ্শ কৰিছে; তেওঁৰ মুখমণ্ডল গ্ৰহণগ্ৰস্ত সূৰ্যৰ দৰে নিষ্প্ৰভ হয়। তেওঁ বিলাপ কৰে—ৰাম দেখা নাযায়, কেৱল ঘোঁৰাৰ খুৰৰ দাগহে ৰৈ যায়; যি ৰাম চন্দন, শয্যা আৰু গদীৰ অভ্যস্ত, তেওঁ এতিয়া বনাঞ্চলত গছৰ গুৰিত কাঠ বা শিলক বালিশ কৰি শুব লাগিব। সীতাৰ বন-অভ্যাস নথকা আৰু বনৰ গর্জনত ভয় পোৱা কথাও স্মৰণ কৰি তেওঁ অধিক ব্যথিত হয়। নৈতিক বিচ্ছেদত তেওঁ কৈকেয়ীক ত্যাগ কৰে—তাঁৰ স্পৰ্শ অস্বীকাৰ কৰে আৰু বিবাহ-বন্ধনো ত্যাগ কৰাৰ কথা কয়—আৰু ভৰতৰ পিণ্ডদান সম্পৰ্কে তিক্ত কামনা উচ্চাৰে। নাগৰিকসকলৰ মাজেৰে তেওঁ নীৰৱ অযোধ্যা আৰু ৰাম-সীতা-লক্ষ্মণশূন্য ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে। ৰুদ্ধ কণ্ঠে দাস-দাসীক কৌশল্যাৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ কয়—তেওঁৱেই একমাত্ৰ আশ্ৰয়। মধ্যৰাতিৰ মৃতপ্ৰায় নীৰৱতাত তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে দৃষ্টি এতিয়াও ৰামৰ পিছে পিছে যায়; কৌশল্যা কাষতে বহি দীঘল নিশ্বাসে বিলাপ কৰে।
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
সৰ্গ ৪৩ত কৌশল্যাই শোকাকুল হৈ দাশৰথক সম্বোধন কৰে; দাশৰথ শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে ক্লান্ত হৈ পৰি আছে। কৌশল্যাই কৈকেয়ীৰ আচৰণক সাপৰ উপমাৰে ব্যাখ্যা কৰে—বাঁকা গতি, মুক্ত বিষ, আৰু গৃহৰ ভিতৰতেই শত্রুৰ উপস্থিতিৰ ভয়ংকৰতা—ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাজনৈতিক অন্যায়ক ধৰ্ম-নৈতিক সংকেতযুক্ত বিপদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। তাৰ পিছত অভিযোগৰ পৰা আঁতৰি তেওঁ উদ্বিগ্ন ভবিষ্যৎ কল্পনা কৰে: ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ অচিন কষ্টকৰ বনবাসত প্ৰৱেশ কৰিব, ৰাজসুখৰ পৰা বঞ্চিত হৈ ফল-মূল আৰু কন্দ-শাকত জীৱন ধাৰণ কৰিব লাগিব। অধ্যায়টো ‘কদা…?’ ধ্বনিৰে পুনঃপুন প্ৰশ্নৰ মাজেৰে সম্ভাৱ্য গৃহাগমন আঁকে—অযোধ্যাত পতাকা উৰিব, জনসমুদায়ে ৰাজপথত ভাজা শস্য ছটিয়াব, আৰু ভ্ৰাতৃসকল অস্ত্ৰ আৰু মঙ্গল অলংকাৰসহ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিব। মাতৃস্নেহৰ আকুলতা এই আশাত চূড়ান্ত হয় যে ৰাম সৰু শিশুৰ দৰে খেলি-ধেমালি কৰি উভতি আহিব, যি বৰ্তমানৰ হতাশাৰ সৈতে তীব্ৰ বৈপৰীত্য সৃষ্টি কৰে। শেষত কৌশল্যাই কৰ্মফলৰ দোষ নিজৰ ওপৰত লয়—পূৰ্বজন্মত গাই আৰু বাছুৰৰ প্ৰতি কোনো অপৰাধৰ ফল বুলি ভাবে—আৰু কয় যে একমাত্ৰ পুত্ৰৰ দৰ্শন নোহোৱাকৈ জীৱন ধাৰণ প্ৰায় অসম্ভৱ। শোকক দহনকাৰী অগ্নিৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যেন গ্ৰীষ্মৰ সূৰ্যই পৃথিৱীক দগ্ধ কৰে।
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
সৰ্গ ৪৪ত ৰাম বনবাসলৈ গুচি যোৱাৰ পিছত শোকাকুল কৌশল্যাৰ ওচৰত ৰাণী সুমিত্ৰাই সান্ত্বনামূলক উপদেশ দিয়ে। তেওঁ বিলাপক অনাৱশ্যক বুলি দেখুৱাই ৰামৰ ধৰ্ম-স্থিতি, দশৰথৰ সত্যব্ৰত পালন, আৰু জ্ঞানীসকলৰ আচৰণৰ প্ৰেত্য-ফল (পৰলোকীয় ফল) স্মৰণ কৰাই মন দৃঢ় কৰে। সুমিত্ৰাই স্তৰ-স্তৰে আশ্বাস দিয়ে—লক্ষ্মণৰ মহৎ সঙ্গ আৰু যুদ্ধ-সাজু অৱস্থা, সীতাৰ স্বেচ্ছাই দুঃখ-কষ্ট ভাগ লোৱাৰ সংকল্প, আৰু প্ৰকৃতি নিজেই যেন ৰামক সহায় কৰিব—বতাহ, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য তেওঁৰ সঙ্গী হ’ব। তাৰ পাছত তেওঁ ৰামৰ অজেয়তা আৰু ন্যায়সঙ্গত অধিকাৰৰ কথা উত্থাপন কৰে—বিশ্বামিত্ৰৰ পৰা লাভ কৰা দিব্য অস্ত্ৰ, তীৰৰ পৰিসৰত শত্রুনাশ, আৰু নিশ্চিত ভৱিষ্যতে প্ৰত্যাৱর্তন তথা অভিষেক। তেওঁ পুনৰ পুনৰ মিলনৰ দৃশ্য আঁকে—ৰামৰ কৌশল্যাৰ চৰণত প্ৰণাম, আৰু শোকৰ অশ্ৰুৰ ঠাইত আনন্দাশ্ৰু। এই উপদেশে কৌশল্যাৰ শোক তৎক্ষণাৎ গলি যায়, যেন শৰৎকালৰ পাতল মেঘ ছিন্নভিন্ন হৈ যায়।
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
সৰ্গ ৪৫ত ৰাম বনবাসলৈ ৰথেৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰোঁতেই অযোধ্যাৰ নাগৰিক আৰু যজ্ঞ-আচাৰ-সংলগ্ন ধৰ্মসমাজ তেওঁৰ পিছে পিছে আগবাঢ়ে। ৰজাঘৰৰ লোক আৰু বন্ধু-বান্ধৱে বলপূৰ্বকভাৱে তেওঁলোকক উভতাই পঠিয়াব খোজে, তথাপি জনসাধাৰণৰ ভক্তি নডৰে। ৰামে পিতৃসুলভ স্নেহেৰে অযোধ্যাবাসীক বুজাই কয়—ভৰতৰ প্ৰতি আনুগত্য ৰাখা, ৰাজাজ্ঞা মানা, আৰু ধৰ্মৰ অংশ হিচাপে নগৰৰ স্থিৰতা ৰক্ষা কৰা; কিন্তু ৰামৰ অচল ধৰ্মনিষ্ঠাই প্ৰজাৰ ভিতৰত তেওঁৰ ৰাজত্বৰ আকাঙ্ক্ষা আৰু অধিক তীব্ৰ কৰি তোলে। দূৰৰ পৰা বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণসকল—যিসকলক জ্ঞান, বয়স আৰু তপঃশক্তিত জ্যেষ্ঠ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে—বিলাপ কৰে আৰু ঘোঁৰাবোৰকো অনুৰোধ কৰে যেন ৰথখন নগৰমুখী কৰে; শুদ্ধ সংকল্পৰ অধিপতিক অৰণ্যমুখী নহয়, নগৰমুখী বহন কৰা উচিত বুলি তেওঁলোকে যুক্তি দিয়ে। দয়াত দ্ৰৱিত হৈ ৰামে ৰথৰ পৰা নামি সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ পদব্ৰজে আগবাঢ়ে, যাতে ব্ৰাহ্মণসকল পিছ পৰি নাযায়। ব্ৰাহ্মণসকলে ঘোষণা কৰে—সমগ্ৰ ব্ৰাহ্মণ্যবৰ্গ পবিত্ৰ অগ্নি কাঁধত বহন কৰি তেওঁৰ পিছে পিছে আহিছে; বাজপেয় যজ্ঞে লাভ কৰা ছত্ৰেৰে ছাঁ দিয়ে আৰু দৃঢ় সংকল্প প্ৰকাশ কৰে—যদি ৰামেই ধৰ্ম উপেক্ষা কৰে, তেন্তে ধৰ্মপথৰ কি অৱশিষ্ট থাকিব? অসম্পূৰ্ণ যজ্ঞ আৰু সকলো প্ৰাণীৰ—গছ-চৰাইলৈকে—ভক্তিৰ কথা কৈ তেওঁলোকে উভতি আহিবলৈ মিনতি কৰে। তমসা নদী যেন প্ৰতীকীভাৱে ৰামক থমকাই ধৰে; তাৰ তীৰত সুমন্ত্ৰে ঘোঁৰাবোৰৰ যত্ন লয়, আৰু নগৰ আৰু অৰণ্যৰ মাজত এক সীমান্ত-ক্ষণের বিরতি স্থাপিত হয়।
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
সৰ্গ ৪৬ত বনবাসৰ প্ৰথম ৰাতিটো নগৰ-জীৱনৰ পৰা অৰণ্যলৈ শৃঙ্খলিত আৰু সুপৰিকল্পিত ৰূপান্তৰ হিচাপে চিত্ৰিত হৈছে। শ্ৰী ৰাম তমসা নদীৰ মনোৰম তীৰত আশ্ৰয় লয়, লক্ষ্মণক স্থিৰচিত্তে উপদেশ দিয়ে আৰু বনফল-আহাৰ উপলব্ধ থাকিলেও কেৱল জল গ্ৰহণ কৰি তপস্যা বাছি লয়—ই দাৰিদ্ৰ্য নহয়, স্বেচ্ছা-সংযমৰ লক্ষণ। সুমন্ত্ৰ ঘোঁৰাবোৰৰ যত্ন লয়, সন্ধ্যা-উপাসনা কৰে আৰু তীৰত পাতৰ শয্যা সাজে; ৰাম সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ বিশ্ৰাম কৰে। লক্ষ্মণ ৰাতি জাগি থাকি সুমন্ত্ৰক ৰামৰ গুণগান শুনাই সূৰ্যোদয়লৈকে প্ৰহৰা দিয়ে। প্ৰভাতত ৰামে গছৰ তলত শুই থকা নাগৰিকসকলক দেখি বুজে যে তেওঁলোকৰ ভক্তি অতি দৃঢ় সংকল্প হৈ নিজেই কষ্টদায়ক হ’ব পাৰে। তেতিয়া তেওঁ ৰাজধৰ্মৰ নীতি উচ্চাৰে—প্ৰজাক দুখৰ পৰা মুক্ত কৰা উচিত, ৰাজকুমাৰৰ বিপদেৰে বোজা দিয়া উচিত নহয়। সেইবাবে তেওঁলোক শুই থকা অৱস্থাতেই গোপনে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কৌশল স্থিৰ কৰে। পিছুৱা অনুসৰণ ৰোধ কৰিবলৈ ৰামে সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়ে যে ৰথখন অলপ দূৰ উত্তৰ দিশে চলাই পুনৰ ঘূৰাই আনিব, যাতে পুৰবাসী বিভ্ৰান্ত হয়। তাৰপিছত তেওঁলোকে যোজিত ৰথত উঠি ঘূৰ্ণিবতী তীব্ৰ সোঁতযুক্ত তমসা পাৰ হয় আৰু তপোবনৰ দিশে যোৱা শুভ ‘কণ্টকহীন’ ৰাজপথত উপস্থিত হয়—বনবাস একে সময়তে নৈতিক সংকল্প আৰু সুসংগঠিত যাত্ৰা।
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
প্ৰভাতত অযোধ্যাৰ পৌৰসকলে বুজি পায় যে শ্ৰীৰাম আর দেখা নাযায়। এই বিচ্ছেদে তেওঁলোক মানসিকভাৱে স্তম্ভিত হয়—শোকক কৰ্মক্ষমতা আৰু চিনাক্তকৰণ-শক্তি হেৰুৱাৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁলোকে ইফালে-সিফালে ৰামৰ কোনো চিহ্ন বিচাৰে, সচেতনতা ম্লান কৰা নিদ্ৰাক ধিক্কাৰ দিয়ে, আৰু সমবেতভাৱে বিলাপ কৰে যে ৰাম পিতৃসম ৰক্ষক; তেওঁৰ প্ৰস্থানত জীৱন অৰ্থহীন। বিলাপ ক্ৰমে চূড়ান্ত প্ৰস্তাৱলৈ গতি কৰে—মৃত্যু বা আত্মদাহ—যেন নগৰৰ নৈতিক কেন্দ্ৰৰ পৰা বিচ্ছেদেই অস্তিত্বৰ শেষ। ৰথৰ চকাৰ দাগ অনুসৰি তেওঁলোকে কিছু দূৰ আগবাঢ়ে, কিন্তু পথ হেৰাই যায়; ৰথ-মাৰ্গ অদৃশ্য হোৱাটো ভাগ্যৰ বাধাৰ স্পষ্ট প্ৰতীক হয়। শেষত ক্লান্তচিত্তে তেওঁলোকে অযোধ্যালৈ উভতি আহে। ধনী গৃহত প্ৰৱেশ কৰাও কষ্টসাধ্য লাগে, আৰু শোকত নিজৰ আত্মীয়কো চিনিব নোৱাৰে। সৰ্গৰ অন্তত উপমাৰে কোৱা হয়—ৰামবিহীন অযোধ্যা গৰুড়ে সাপশূন্য কৰা নদী, চন্দ্ৰহীন আকাশ আৰু জলশূন্য সাগৰৰ দৰে শূন্যতা আৰু বঞ্চনাৰে ভৰা।
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
সৰ্গ ৪৮ত ৰামৰ পিছে পিছে গৈ পুনৰ অযোধ্যালৈ উভতি অহা নাগৰিকসকলৰ মনস্তাত্ত্বিক অৱস্থা চিত্ৰিত হৈছে। লোকসকল চকুলোত অন্ধ, প্ৰাণ যেন ওলাই যাব ধৰিছে, মৃত্যুক কামনা কৰা দৰে বিলাপ কৰে। গৃহজীৱন ভাঙি পৰে—ঘৰে ঘৰে কান্দোন, নাৰীসকলে তীক্ষ্ণ বাক্যৰে স্বামীসকলক ধিক্কাৰ দিয়ে; বাণিজ্য, ৰন্ধন, উৎসৱ আৰু সন্তান জন্মৰ আনন্দো অৰ্থহীন হৈ পৰে। একেলগে গ্ৰন্থই ৰামৰ সৈতে যোৱা সকলৰ মহিমা বঢ়ায়—সীতাৰ সৈতে লক্ষ্মণ—আৰু কল্পনা কৰে যে বন, নদী, পৰ্বত, ফুলফুলীয়া গছ আৰু ঝৰ্ণাই ৰামক প্ৰিয় অতিথিৰ দৰে সন্মান জনাব, ঋতুবহিৰ্ভূত ফুল আৰু নিৰ্মল জল আগবঢ়াব। নাৰীসকলে সেবাৰ ভাগ-বতৰা প্ৰস্তাৱ কৰে—নাৰীসকল সীতাৰ, পুৰুষসকল ৰামৰ—যাতে বনবাসো যত্ন-সেৱাৰ চলন্ত সমাজ হৈ উঠে। তাৰ পাছত নাগৰিকসকলে কেকেয়ীৰ অধাৰ্মিক শাসনৰ নিন্দা কৰে, নেতাহীন ৰাজ্যৰ ধ্বংস আশংকা কৰে, আৰু দশৰথৰ মৃত্যু তথা তাৰ পিছৰ মহাশোক আগতীয়াকৈ কল্পনা কৰে। ৰামৰ গুণসমূহ সংক্ষিপ্ত কিন্তু গম্ভীৰ স্তৱত উল্লেখিত হয়। সন্ধ্যা নামিলে যজ্ঞাগ্নি আৰু শাস্ত্ৰপাঠ স্তব্ধ হয়, বজাৰ বন্ধ হয়, আৰু অযোধ্যা তৰাবিহীন, অন্ধকাৰ আৰু ক্ষীণ—জল কমি যোৱা সাগৰৰ দৰে—ধৰ্মক্ষয়ৰ নগৰীয় ৰূপক হৈ দেখা দিয়ে।
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
এই সৰ্গত ৰামচন্দ্ৰই ৰাতিৰ অন্তিম ভাগত দ্ৰুতগতিত অগ্ৰসৰ হয় আৰু দাশৰথৰ আজ্ঞা স্মৰণ কৰি বনবাসক কেৱল স্থানচ্যুতি নহয়, সচেতনভাৱে পালন কৰা ধৰ্ম-প্ৰতিজ্ঞা হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। প্ৰভাতত শুভ প্ৰাতঃসন্ধ্যা উপাসনা কৰি তেওঁ কোসলৰ সীমান্তত উপস্থিত হয় আৰু তাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে। পথত গাঁৱৰ লোকৰ কথাবতৰা শুনা যায়—দাশৰথৰ আসক্তি-প্ৰেৰিত সিদ্ধান্ত আৰু কৈকেয়ীৰ মৰ্যাদা-ভংগৰ সমালোচনা; এই জনবাণী ৰাজগৃহৰ বাহ্য নৈতিক পৰীক্ষা স্বৰূপ হয়। ইয়াৰ পিছত যাত্ৰাৰ বিৱৰণত ৰামে পবিত্ৰ বেদাশ্ৰুতি নদী পাৰ হৈ দক্ষিণ দিশে অগস্ত্য-সম্বন্ধীয় দিশলৈ আগবাঢ়ে। দীঘলীয়া পথচলাৰ পাছত শীতল জলেৰে ভৰা গোমতী (দলদলি তীৰত গৰু-গাই চৰে) আৰু তাৰ পাছত ময়ূৰ-হংসৰ ধ্বনিত অনুৰণিত স্যন্দিকা নদী অতিক্ৰম কৰে। ৰামে সীতাক মনুৰ দ্বাৰা ইক্ষ্বাকুক দান কৰা বুলি পৰম্পৰাত কোৱা বিস্তীৰ্ণ ভূমিখণ্ড দেখুৱাই বংশস্মৃতিৰ সৈতে ৰাজনৈতিক ভূগোল জড়িত কৰে। ৰথচালকক বাৰে বাৰে “সূত” বুলি সম্বোধন কৰি ৰাম হংস-মধুৰ স্বৰে সৰয়ূৰ ফুলে-ফুলে ভৰা উপবনৰ প্ৰতি প্ৰত্যাৱর্তনৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰে আৰু শিকাৰক ৰাজা-ঋষিৰ এক বিনোদনমূলক আচাৰ বুলি স্মৰণ কৰে—আনন্দদায়ক যদিও তেওঁৰ মুখ্য কামনা নহয়—এইদৰে ক্ষত্ৰিয় সংস্কৃতি আৰু আত্মসংযমৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়।
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
সৰ্গ ৫০ত বিদায়-বক্তৃতাৰ পৰা ভূগোলিক আৰু নৈতিক পৰিৱর্তনৰ দিশে কাহিনী আগবাঢ়ে। সমৃদ্ধ কোসল দেশ অতিক্ৰম কৰি ৰাম অযোধ্যাৰ ফালে মুখ কৰি নগৰী আৰু তাৰ ৰক্ষক দেৱতাসকলক বিধিবৎ প্ৰণাম কৰি আনুষ্ঠানিক বিদায় লয়। জনসাধাৰণে তেওঁ দৃষ্টিৰ পৰা আঁতৰি যোৱালৈকে বিলাপ কৰে, আৰু তাৰ পিছত ৰাম অদৃশ্য হয়। তাৰ পাছত কোসলৰ মঙ্গলময়তা অলংকৃতভাৱে বৰ্ণিত হয়—যজ্ঞচিহ্ন (যূপ, চৈত্য), কৃষিৰ প্ৰাচুৰ্য, নিৰ্ভয় নাগৰিক জীৱন, আৰু বেদপাঠৰ ধ্বনি—যাৰ দ্বাৰা সুশাসনক ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ এক জীৱন্ত পৰিবেশ হিচাপে দেখুওৱা হয়। তাৰপিছত ৰাম গঙ্গাৰ দৰ্শন কৰে; ফেনক হাঁহিৰ সৈতে আৰু জলধাৰাক জটা-সদৃশ বুলি উপমা দি, লগতে তাৰ দিৱ্য বংশাৱলী—বিষ্ণুপাদ-উৎপত্তি, শিৱৰ জটাত ধাৰণ, ভগীৰথৰ তপস্যাত প্ৰবাহ—উল্লেখ কৰি পবিত্ৰতা আৰু সীমান্ত-ভাব উজ্জ্বল কৰা হয়। শৃঙ্গীবেরপুৰত উপস্থিত হৈ ৰাম ইঙ্গুদী গছৰ তলত শিবিৰ পাতিবলৈ স্থিৰ কৰে। নিষাদৰাজ গুহ, অন্তৰঙ্গ মিত্ৰ, আতিথ্যসহ আহি নিজৰ ৰাজ্যো অৰ্পণ কৰে; কিন্তু তপস্বী-ধৰ্ম অনুসৰি ৰাম দান গ্ৰহণ নকৰে আৰু কেৱল দশৰথৰ ঘোঁৰাসকলৰ বাবে ঘাঁহ আৰু পানী বিচাৰে। ৰাতি গুহে সজাগ প্ৰহৰা দি কটায়, যাৰ মাজেৰে মিত্ৰতা, সংযম আৰু অৰণ্যৰ দহলিজত ৰক্ষাধৰ্ম প্ৰকাশ পায়।
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
এই সৰ্গত নিৰ্বাসন-শিবিৰৰ নিশাৰ দৃশ্য বৰ্ণিত, য’ত ৰক্ষাৰ দায়িত্ব আৰু শোক একেলগে মিলি যায়। ৰামৰ সুৰক্ষাৰ বাবে লক্ষ্মণক নিদ্ৰাহীন প্ৰহৰাত জাগি থকা দেখি গুহা গভীৰভাৱে দ্ৰৱিত হয়। তেওঁ সাজি থোৱা শয্যা আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনসহ অস্ত্ৰধাৰী পাহাৰা দিবলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰে—সৌহৃদক ধৰ্মীয় কৰ্তব্য ৰূপে স্থাপন কৰে। কিন্তু লক্ষ্মণ আৰাম গ্ৰহণ নকৰে। তেওঁ কয়, ৰামতকৈ তেওঁৰ বাবে আন কোনো প্ৰিয় নাই; ৰাম সীতাসহ ঘাঁহৰ ওপৰত শুই থাকোঁতে তেওঁৰ বাবে নিদ্ৰা আৰু সংসাৰিক সুখ অসম্ভৱ। তাৰ পিছত তেওঁৰ বিলাপ ৰাজনৈতিক-নৈতিক আশংকাত পৰিণত হয়: অভিষেকৰ অপূৰ্ণ কামনাই দাশৰথক মৃত্যুমুখলৈ ঠেলিব পাৰে বুলি তেওঁ ভাবি উঠে, কৌশল্যাৰ ভাঙি পৰাৰ আশংকা কৰে, আৰু অযোধ্যাৰ নগৰ-ধ্বনি শোক আৰু ক্লান্তিত নীৰৱ হৈ পৰিব বুলি কল্পনা কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে অযোধ্যাৰ উৎসৱময় সমৃদ্ধি আৰু সুসংগঠিত নগৰ-জীৱনৰ সংক্ষিপ্ত তালিকা দিয়া হয়, যিয়ে আসন্ন বিৰহৰ বেদনা অধিক তীব্ৰ কৰে। নিশা পাৰ হয়, লক্ষ্মণৰ শোক নাথামে; জনকল্যাণৰ বাবে কোৱা সত্য বৃত্তান্ত শুনি গুহাও কান্দি উঠে—মিত্ৰতা সামূহিক বেদনা আৰু ধৰ্মীয় সংহতিৰ বাহক হৈ উঠে।
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
সৰ্গ ৫২ত অযোধ্যাৰ নাগৰিক শৃঙ্খলা আৰু বনবাসৰ ব্ৰত-নিয়মৰ মাজৰ সীমাৰেখা স্পষ্ট হয়। প্ৰভাতত ৰাম গঙ্গাৰ দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি লক্ষ্মণ, সীতা আৰু সহচৰসকলক সুস্পষ্ট বিধি-মতে আগবঢ়িবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাৰ পাছত তেওঁ কৰুণ কিন্তু দৃঢ়ভাৱে সুমন্ত্ৰক বিদায় দিয়ে—দশৰথৰ সেবাত অবহেলা নকৰিবলৈ, ভৰতক আহ্বান কৰি ৰাজবংশীয় উত্তৰাধিকাৰ স্থিৰ কৰিবলৈ, আৰু সকলো ৰাণীৰ প্ৰতি সমতা ৰাখিবলৈ, বিশেষকৈ কৌশল্যাৰ প্ৰতি গভীৰ সন্মান দেখুৱাবলৈ উপদেশ দিয়ে। সুমন্ত্ৰৰ শোক অযোধ্যাৰ আগন্তুক বেদনাৰ লক্ষণ হৈ উঠে। খালী ৰথ লৈ নগৰলৈ উভতি যোৱাৰ দুঃখ ভাবি তেওঁ ৰামক অনুৰোধ কৰে যাতে তেওঁলোকৰ সৈতে বনলৈ যায়; আনকি আত্মদাহৰ কথাও তোলে। ৰামে ৰাজ্যধৰ্মৰ যুক্তিৰে তেওঁক নিবাৰণ কৰে—কৈকেয়ীয়ে বনবাস সত্যই ঘটিছে বুলি নিশ্চিত হ’ব লাগিব। গুহাই নাও যোগায়। ৰামে আশ্ৰম-জীৱনৰ অভিপ্ৰায়ে বটগছৰ দুগ্ধেৰে জটা ধাৰণ কৰে; লক্ষ্মণো তপস্বীৰ চিহ্ন গ্ৰহণ কৰে। তীব্ৰ স্ৰোতস্বিনী গঙ্গা পাৰ হোৱাৰ সময়ত সীতাই নদীদেৱীক ব্ৰত-প্ৰাৰ্থনা কৰে—নিরাপদে উভতি আহিলে যথাবিধি পূজা কৰিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। দক্ষিণ তীৰত উপস্থিত হৈ ৰামে সুৰক্ষা-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে—আগত লক্ষ্মণ, মাজত সীতা, পিছত ৰাম—যি বনযাত্ৰাৰ শৃঙ্খলিত নীতি আৰু পৰস্পৰ ৰক্ষাৰ ধৰ্ম প্ৰকাশ কৰে।
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
এই সৰ্গত বসতি-ভূমিৰ বাহিৰত প্ৰথম ৰাতিৰ চিত্ৰণ আছে; বনবাসক এক ধৰ্মীয় সংক্রমণ আৰু নৈতিক পৰীক্ষা ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। এটা গছৰ তলত উপস্থিত হৈ ৰামে পশ্চিমীয়া সন্ধ্যা-উপাসনা সম্পন্ন কৰে আৰু সীতাৰ যোগক্ষেম তেওঁলোকৰ সাৱধানতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে বুলি লক্ষ্মণক ৰাতিৰ প্ৰহৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাজসুখৰ যোগ্য হ’লেও মাটিত শয়ন কৰি ৰামে অযোধ্যাৰ কথা চিন্তা কৰে—দশৰথৰ দুঃখ, কৈকেয়ীৰ অভিলাষ, আৰু আগন্তুক ৰাজনীতি য’ত ভৰত একমাত্ৰ অধিপতি হ’ব পাৰে। ৰামে ৰাজধৰ্মৰ শিক্ষা দিয়ে: কামে যেতিয়া অৰ্থ আৰু ধৰ্মক আচ্ছন্ন কৰে, তেতিয়া ৰজা সুখৰ বশ হৈ ধৰ্ম ত্যাগ কৰে আৰু শীঘ্ৰ পতিত হয়—দশৰথৰ বৰ্তমান অৱস্থা তাৰ দৃষ্টান্ত। তাৰ পিছত তেওঁ কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাৰ বাবে উদ্বিগ্ন হয়, লক্ষ্মণক মাতৃসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ উভতি যাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু কৌশল্যাৰ ফলপ্ৰাপ্তিৰ মুহূর্তত দুখ দিয়াৰ বাবে আত্মগ্লানি প্ৰকাশ কৰে। শেষত সংযম-নীতি স্পষ্ট হয়: ৰাম ক’বলৈ ধৰে যে বাণেৰে অযোধ্যা আৰু পৃথিৱীকো বশ কৰিব পাৰে, কিন্তু উদ্দেশ্যহীন শক্তি-প্ৰদৰ্শন নকৰে; অধৰ্মৰ ভয় আৰু পৰলোকৰ চিন্তাত অভিষেক ত্যাগ কৰে। ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নীৰৱ হ’লে লক্ষ্মণে ভক্তি আৰু সাহসেৰে সান্ত্বনা দিয়ে—ৰামবিহীন অযোধ্যাক চন্দ্ৰহীন ৰাতিৰ দৰে বৰ্ণনা কৰি কয় যে সীতা বা তেওঁ কোনেও ৰামৰ পৰা পৃথক থাকিব নোৱাৰে। ত্ৰয়ী ন্যগ্ৰোধৰ তলত সাজি থোৱা শয্যাত বিশ্ৰাম লয়; ৰামে লক্ষ্মণৰ এই সংকল্প গ্ৰহণ কৰে যে তেওঁ বনধৰ্ম মানি সম্পূৰ্ণ বনবাস ভাগ-বতৰা কৰিব। নিৰ্জন অৰণ্যত দুয়ো ভায়েক সিংহসম নিৰ্ভীক থাকে।
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
সৰ্গ ৫৪ত যাত্ৰাৰ পৰা প্ৰয়াগৰ আশ্ৰম-সংলাপলৈ গতি বৰ্ণিত হৈছে, য’ত গঙ্গা-যমুনাৰ পবিত্ৰ সঙ্গম। এক মহান বৃক্ষৰ তলত শুভ ৰাতি কটাই ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ বিস্তীৰ্ণ অৰণ্য পাৰ হৈ সঙ্গমৰ দিশে আগবাঢ়ে; অচিনাকি কিন্তু মনোমোহা ভূমি-দৃশ্য তেওঁলোকে লক্ষ্য কৰে। যজ্ঞৰ ধোঁৱা দেখি ওচৰত তপস্বীৰ নিবাস আছে বুলি অনুমান কৰি সন্ধিয়ালৈ ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়। তিনিও প্ৰথমে দূৰত বিনয়ে অপেক্ষা কৰি পিছত ভিতৰলৈ গৈ মুনিক প্ৰণাম কৰে—মুনি সংযমী, অগ্নিহোত্ৰ-অনুষ্ঠান পালনকাৰী আৰু অন্তর্দৃষ্টিসম্পন্ন ৰূপে চিত্ৰিত। ৰামে নিজে, সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ পৰিচয় দি বনবাসৰ কাৰণ জনায় আৰু ধৰ্ম অনুসাৰে মূল-ফল আহাৰ কৰি বাস কৰাৰ সংকল্প প্ৰকাশ কৰে। ভৰদ্বাজে অতিথিধৰ্ম পালন কৰি অৰ্ঘ্য, জল, আহাৰ-সামগ্ৰী আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে; শিষ্য, ঋষি আৰু অৰণ্যচৰ প্ৰাণীৰ মাজত তেওঁলোকক আদৰ কৰা হয়। সংলাপত মুনিয়ে সঙ্গমৰ ওচৰত আৰামতে থাকিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে, কিন্তু ৰামে নিকটৱৰ্তী জনপদৰ লোকৰ আগমন-গমন বেছি হ’ব বুলি ভাবি অস্বীকাৰ কৰে আৰু সীতাৰ সুবিধাৰ বাবে অধিক নিৰ্জন স্থান বিচাৰে। তেতিয়া ভৰদ্বাজে দহ ক্রোশ দূৰৰ খ্যাত চিত্ৰকূট পৰ্বতৰ কথা কয়—তাৰ পবিত্ৰতা, প্ৰাকৃতিক সমৃদ্ধি আৰু দর্শনে নৈতিক উন্নতি ঘটায় বুলি প্ৰশংসা কৰে। তেওঁ প্ৰভাতত যাত্ৰাৰ অনুমতি দি চিত্ৰকূটক উপযুক্ত বন-আবাস বুলি পুনৰ নিশ্চিত কৰে।
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত ৰাতি কটাই ৰাম আৰু লক্ষ্মণ নমস্কাৰ জনাই বিদায় লয়। মুনি চিত্ৰকূটলৈ যোৱাৰ সুস্পষ্ট পথ-নিৰ্দেশ দিয়ে—গঙ্গা-যমুনাৰ সঙ্গমলৈ গৈ, পশ্চিমমুখী কালিন্দী (যমুনা) নদীৰ কাষে কাষে আগবাঢ়ি, প্ৰাচীন ঘাট/উত্তৰণ-স্থান বিচাৰি, ভেলা সাজি পাৰ হ’ব। তেখেতে সিদ্ধ-সান্নিধ্যযুক্ত এক প্ৰসিদ্ধ ন্যগ্ৰোধ (বট) গছৰ কথাও কয় আৰু তাত সীতাই মঙ্গল-আহ্বান কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগিব বুলি বিধান দিয়ে। তাৰ পাছত উপদেশ কাৰ্যত ৰূপ লয়। দুয়ো ভায়ে কাঠৰ গুঁড়ি বান্ধি, ওপৰত বাঁহ বিছাই, উশীৰে ঢাকি ডাঙৰ ভেলা তৈয়াৰ কৰে; লক্ষ্মণে সীতাৰ বাবে আৰামদায়ক আসন সাজে। ৰামে লাজুক সীতাক সহায় কৰি ভেলাত উঠায় আৰু বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, সঁজুলি আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰো তাত ৰাখে। মাজনদীত সীতাই নদীক নমস্কাৰ কৰি কুশলে পাৰ হ’লে পুনৰ পূজা দিব বুলি সংকল্প কৰে; সকলোৱে দক্ষিণ তীৰত অৱতৰণ কৰে। পাৰ হৈ সীতাই বটগছৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি ৰামৰ প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ হোৱাঁ আৰু কৌশল্যা-সুমিত্ৰাৰ সৈতে পুনৰ মিলনৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। ৰামে লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে—সীতাক আগত লৈ যোৱা, বনৌষধি-গছগছনি বিষয়ে তাইৰ কৌতূহল পূৰণ কৰা; মই অস্ত্ৰধাৰী হৈ পাছফালে থাকিম। সৰ্গৰ অন্তত সীতাই যমুনাৰ সৌন্দৰ্যত আনন্দ পায়, ভায়েদ্বয়ে বনফল সংগ্ৰহ কৰে আৰু নদীকাষত উপযুক্ত বাসস্থান নিৰ্বাচন কৰে—ধৰ্ম, আচাৰ আৰু ভূগোলীয় নিখুঁততা একেলগে বোৱাই।
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত ৰামে কোমলভাৱে লক্ষ্মণক জগাই তোলে আৰু বনাঞ্চলৰ শুভ ধ্বনি শুনি সজাগতাৰে আগবঢ়াৰ সংকেত দিয়ে। ঋষি ভাৰদ্বাজে দেখুওৱা পথ অনুসৰি তেওঁলোক চিত্ৰকূটলৈ যাত্ৰা কৰে। ৰামে সীতাক ঋতুৰ শোভা—ফুলে ভৰা গছ, মৌ-চাক, পক্ষীৰ কলৰৱ আৰু হাতীৰ বিচৰণ—দেখুৱাই এই বনক আশ্ৰয় আৰু নিয়মিত তপস্যাৰ উপযোগী নিবাস বুলি বৰ্ণনা কৰে। চিত্ৰকূটত উপস্থিত হৈ ৰামে জল, কন্দ-মূল, ফল আৰু মহাৰ্ষিসকলৰ সান্নিধ্যৰ বাবে পৰ্বতখন বাসযোগ্য বুলি নিৰ্ণয় কৰে। তেওঁলোকে বাল্মীকিৰ আশ্ৰমলৈ গৈ প্ৰণাম জনায়; ঋষিয়ে সন্মানেৰে আদৰণি জনাই আসন দিয়ে। তাৰ পিছত ৰামে লক্ষ্মণক দৃঢ় পৰ্ণশালা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। কুটীৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে ৰামে বাস্তু-শান্তি তথা গৃহদেৱতাৰ প্ৰসন্নতাৰ বিধি কৰে—মৃগমাংসৰ নিবেদন, মন্ত্রজপ, স্নান আৰু বিশ্বদেৱ, ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আদি দেবতালৈ বলি। তেওঁ বেদী আৰু অগ্নিস্থান স্থাপন কৰি বন-উপহাৰেৰে নানা সত্তাক তৃপ্ত কৰে। শেষত তিনিও একেলগে কুটীৰত প্ৰৱেশ কৰে, যেন দেৱতাসকল সুধৰ্মা সভালৈ, আৰু সমৃদ্ধ বনাঞ্চলত শান্তচিত্তে বাস কৰে।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
এই সৰ্গত গঙ্গাতীৰত ৰামৰ পৰা বিদায় লৈ সুমন্ত্ৰৰ দৃষ্টিৰে কাহিনী পুনৰ অযোধ্যালৈ ঘূৰি আহে। গুহাই ৰামক দক্ষিণ তীৰলৈ পাৰ কৰি সুমন্ত্ৰৰ সৈতে কিছুদূৰ কথা পাতি, শোকাকুল হৈ নিজৰ ঘৰলৈ উভতি যায়। সুমন্ত্ৰে বন, নদী, হ্ৰদ, গাঁও আৰু নগৰ পাৰ হৈ তৃতীয় দিনৰ সন্ধিয়াত অযোধ্যাত উপস্থিত হয় আৰু নগৰখন নীৰৱ, নিৰানন্দ দেখিবলৈ পায়। লোকসমূহ দৌৰি আহি সুধে—“ৰাম ক’ত?”—আৰু বিলাপ কৰে যে ধৰ্মনিষ্ঠ ৰাজকুমাৰক এতিয়া যজ্ঞ, বিবাহ, সভা আৰু দান-ধৰ্মৰ সমাৱেশত আৰু দেখা নাযাব; তেওঁলোকে ৰামৰ পিতৃসম শাসনধৰ্ম স্মৰণ কৰে। ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি সুমন্ত্ৰে ভিৰে ভৰা আঙণ পাৰ হয়; অট্টালিকা আৰু অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকল চকু ভৰি অশ্ৰু লৈ কন্দে, আৰু দশৰথৰ পত্নীসকলৰ মাজত ফুচফুচনি উঠে—কৌশল্যাৰ সৈতে কথা কোৱা কিমান কঠিন হ’ব। শেষত সুমন্ত্ৰে ৰজা দশৰথক সাক্ষাৎ কৰি ৰামৰ বাণী হুবহু জনায়। গভীৰ শোকে দশৰথ মূৰ্ছিত হৈ পৰি যায়; অন্তঃপুৰত হাহাকাৰ উঠে। সুমিত্ৰাৰ সহায়ত কৌশল্যাই পতিত ৰজাক উঠাই, কৈকেয়ী অনুপস্থিত থাকোঁতে ভয় নকৰাকৈ দূতৰ পৰা সুধিবলৈ অনুৰোধ কৰে; তাৰ পিছত কৌশল্যাও ঢলি পৰে, আৰু সমগ্ৰ নগৰত পুনৰ শোকৰ ঢৌ বাঢ়ি উঠে।
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
চেতনালাভ কৰাৰ পাছত মহাৰাজ দশৰথে ৰামৰ সঠিক সংবাদ জানিবলৈ সুমন্ত্ৰক আহ্বান কৰে। শোকে ব্যাকুল হৈ তেওঁ অতি স্থূল বিৱৰণ সুধে—ৰামে ক’ত বহিল, ক’ত শুইল, কি আহাৰ কৰিলে—যেন উপস্থিতিৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ কাহিনীৰ আশ্ৰয় লয়। সুমন্ত্ৰ অঞ্জলি বদ্ধ কৰি আহে আৰু দশৰথক বৃদ্ধ, ধূলিমলিন, নৱধৃত হাতীৰ দৰে দীঘল নিশ্বাস তোলা বুলি বৰ্ণনা কৰে; দেহগত চিত্ৰণৰ মাজেৰে ৰাজনৈতিক ভাঙোনৰ দৃশ্য উন্মোচিত হয়। সুমন্ত্ৰে বনসীমাত ৰামৰ ধৰ্মনিষ্ঠ আচৰণ জনায়। মস্তক নত কৰি অঞ্জলি ধৰি ৰামে অন্তঃপুৰলৈ প্ৰণাম আৰু কুশল-সংবাদ পঠিয়াবলৈ কয়—বিশেষকৈ কৌশল্যাৰ ওচৰলৈ—আৰু নিত্যকর্ম-অনুষ্ঠান নিয়মিত ৰাখিবলৈ, দশৰথক দেবতাসদৃশ সেৱা কৰিবলৈ, সহ-পত্নীসকলৰ মাজত বিনয়ী হৈ থাকিবলৈ, আৰু কৈকেয়ীৰ সৈতে সম্পৰ্ক সতর্কতাৰে বজাই ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ভৰত সম্পৰ্কে ৰাজধৰ্মো তেওঁ স্পষ্ট কৰে—তেওঁক ৰজা বুলি মানি সন্মান কৰা, কুশল সুধা, সকলো মাতৃক সমান মান দিয়া, আৰু বৃদ্ধ নৃপতিৰ আজ্ঞাপালন কৰা। তাৰ পাছত লক্ষ্মণৰ ক্ৰোধ আৰু বনবাসৰ অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে নৈতিক প্ৰতিবাদ উঠে। সীতা প্ৰথমে স্তম্ভিত হয়, তাৰ পাছত সুমন্ত্ৰ বিদায় লওঁতেই কান্দোনত ভাঙি পৰে। সৰ্গৰ অন্তত ৰাম অঞ্জলি বদ্ধ কৰি অশ্ৰুসিক্ত, লক্ষ্মণে সহায় কৰি ধৰে, আৰু সীতা ৰাজৰথলৈ চাই থাকে—বিচ্ছেদৰ সেই দৃশ্যত ব্যক্তিগত শোক আৰু কৰ্তব্য-ধৰ্ম একেলগে মিলি যায়।
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
সৰ্গ ৫৯ত সুমন্ত্ৰে ৰজা দশৰথৰ আগত নিজৰ বৃত্তান্ত আগবঢ়াই যায়। ৰাম আৰু লক্ষ্মণে তপস্বীৰ বেশ ধৰি গংগা পাৰ হৈ প্ৰয়াগৰ দিশে আগবাঢ়ে। সাৰথিয়ে কয়—লক্ষ্মণে সদায় ৰামক ৰক্ষা কৰি আছিল; ঘোঁৰাবোৰে পথ ল’বলৈ অনিচ্ছা দেখুৱাই যেন গৰম অশ্ৰু ঝৰাইছিল। সুমন্ত্ৰে গুহৰ সৈতে ৰামৰ পুনৰ আহ্বানৰ আশাত অপেক্ষা কৰিছিল, কিন্তু অসহায় হৈ অযোধ্যালৈ উভতি আহে। তাৰ পিছত শোকৰ এক বৃহৎ চিত্ৰ দেখা যায়—গছ-গছনি, নদী, পুখুৰী, বন আৰু উদ্যান শুকাই যোৱা বা তাপত দগ্ধ যেন লাগে, যেন ৰামৰ বিপদে ৰাজ্য আৰু প্ৰকৃতি দুয়োকে বিষণ্ণ কৰি তুলিছে। ৰামবিহীন অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰি সুমন্ত্ৰে সৰ্বত্ৰ শোক দেখে: কোনো অভিবাদন নাই, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস, অট্টালিকা-মহলৰ পৰা নাৰীৰ কান্দোন, আৰু বন্ধু-শত্ৰু-নিৰপেক্ষ সকলো নাগৰিকৰ মাজত একে ধৰণৰ বেদনা। দশৰথে অশ্ৰুৰে ৰুদ্ধ কণ্ঠে নিজকে দোষী সাব্যস্ত কৰে—‘এগৰাকী নাৰীৰ কাৰণে’ পৰামৰ্শ নোলোৱাকৈ তাড়াহুড়া কৰি কাম কৰিলে বুলি। তেওঁ কৈকেয়ীৰ উচটনি আৰু বিধিৰ বিধ্বংসী শক্তিক স্মৰণ কৰি সুমন্ত্ৰক অনুৰোধ কৰে—মোক ৰাম (আৰু সীতা)ৰ ওচৰলৈ লৈ চলা; তেওঁ কয়, দৰ্শন নকৰাকৈ এক মুহূৰ্তও জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। শেষত ‘শোক-সাগৰ’ৰ দীঘল ৰূপক উঠে—কৈকেয়ী যেন বডৱানল-মুখ, মন্থৰাৰ বাক্য কুমিৰ, অশ্ৰু ফেন—আৰু দশৰথ অচেতন হৈ পৰে; কৌসল্যাৰ মনত পুনৰ ভয় জাগে।
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
এই সৰ্গত শোকবিহ্বল সংলাপৰ মঞ্চায়ন দেখা যায়। ৰাণী কৌসল্যা দেহে কঁপনি উঠি, স্থিৰতা হেৰুৱাই, সাৰথি সুমন্ত্ৰক সম্বোধন কৰি তৎক্ষণাৎ ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ আদেশ কৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে পুত্ৰ-বিচ্ছেদ তেওঁ সহিব নোৱাৰে; এই বিচ্ছেদত জীৱন ধাৰণ অসম্ভৱ। সুমন্ত্ৰ হাত জোৰ কৰি বিনীতভাৱে সান্ত্বনা দিয়ে। তেওঁ নিৰাশা ত্যাগ কৰিবলৈ কয় আৰু ৰামৰ বনবাসক নীতিধর্মৰ দৃঢ় অনুশীলন, ধৈৰ্য্যশীল সহনশীলতা বুলি ব্যাখ্যা কৰে। লক্ষ্মণৰ সেবাক তেওঁ শৃঙ্খলাবদ্ধ ধৰ্মকৰ্তব্য ৰূপে বৰ্ণনা কৰে, যাৰ ফল পুণ্য আৰু আধ্যাত্মিক মঙ্গল। তাৰ পিছত সুমন্ত্ৰ সীতাৰ আচৰণৰ প্ৰশংসা কৰে—তেওঁ বিষণ্ণ নহয়, নিৰ্জন বনকো ঘৰ যেন মানি আত্মবিশ্বাসী; গাঁও, নদী আৰু বৃক্ষসমূহৰ বিষয়ে কৌতূহলেৰে সুধে; আৰু ৰামত মন এনেদৰে স্থিৰ যে ৰামবিহীন অযোধ্যাও তেওঁৰ বাবে বনভূমিৰ দৰে। সুমন্ত্ৰ সীতাৰ অক্ষয় কান্তি বৰ্ণনা কৰে—যাত্ৰাৰ কষ্টতেও দীপ্তি নুমাই, পদ্ম-চন্দ্ৰ সদৃশ উপমা, অলংকাৰহীন তথাপি উজ্জ্বল পদযুগল, আৰু ৰামৰ আশ্ৰয়ত বন্য জন্তুৰ মাজতো নিৰ্ভয়ে চলা। সৰ্গৰ অন্তত এই আচৰণৰ চিৰস্থায়ী কীৰ্তিৰ কথা কোৱা হয়, তথাপি যথোচিত উপদেশ সত্ত্বেও কৌসল্যাৰ মাতৃশোক থামে নোৱাৰে আৰু তেওঁ পুনঃপুনঃ প্ৰিয় পুত্ৰক আহ্বান কৰি ক্ৰন্দন কৰে।
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
এই সৰ্গত ৰাম বনলৈ গ’লত কৌসল্যা তীব্ৰ শোকত ব্যাকুল হৈ দাশৰথৰ প্ৰতি বেদনাময় বাক্যধাৰা প্ৰবাহিত কৰে। তেওঁ প্ৰথমে ৰাম-সীতা-লক্ষ্মণৰ বনজীৱনৰ দুঃসহ কষ্টৰ কথা সুধে—সীতাৰ কোমলতা আৰু ৰাজভোগত অভ্যস্ততা, বনীয়া আহাৰ, শীত-উষ্ণৰ যন্ত্ৰণা, সিংহনাদ আদি ভয়ংকৰ পৰিস্থিতিৰ কথা স্মৰণ কৰি উদ্বিগ্ন হয়। তাৰ পাছত দাশৰথৰ সিদ্ধান্তক ‘অকৰুণ কৰ্ম’ বুলি আখ্যা দি, ৰাম আদি স্বজনসকল সুখৰ যোগ্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। ভৰতৰ ৰাজ্যত্যাগ অসম্ভৱ বুলি ক’লে কৌসল্যাই বহু উপমান-ন্যায় প্ৰয়োগ কৰে—শ্ৰাদ্ধত প্ৰথমে নিজৰ লোকক খুৱাই পাছত দ্বিজশ্ৰেষ্ঠক বিচৰা অনুচিত; উত্তম ব্ৰাহ্মণে ‘পাছত ভোজন’ গ্ৰহণ নকৰে; ব্যাঘ্ৰে আনৰ এৰি থোৱা আহাৰ নাখায়; যজ্ঞদ্ৰব্য পুনৰ্ব্যৱহাৰযোগ্য নহয়; আৰু ‘হৃতসাৰ সুৰা’ বা ‘নষ্টসোম অধ্বৰ’ যেন নিষ্ফল, তেনেদৰে পৰভুক্ত ৰাজ্য গ্ৰহণ অগ্ৰাহ্য। এইদৰে তেওঁ ৰামৰ স্বাভিমান আৰু ধৰ্মনিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে—ৰামে অপমান সহ্য নকৰে, ক্ৰোধত পৰ্বতও বিদাৰণ কৰিব পাৰে, কিন্তু পিতৃগৌৰৱৰ বাবে দাশৰথক আঘাত কৰিবলৈ সাহস নকৰে। সৰ্গশেষত স্ত্ৰীধৰ্মৰ আশ্ৰয়-নীতি (পতি–পুত্ৰ–জ্ঞাতি) উল্লেখ কৰি কৌসল্যাৰ পৰিত্যক্তবোধ আৰু আত্মবিনাশৰ ভাবনা প্ৰকাশ পায়।
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
সৰ্গ ৬২ত ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভিতৰত নৈতিক-মনস্তত্ত্বৰ এক গভীৰ দৃশ্য দেখা যায়। কৌসল্যাৰ ক্ৰোধ আৰু পুত্ৰ-বিৰহৰ শোকত কোৱা কঠোৰ বাক্যৰ পিছত দাশৰথ অতি ব্যাকুল হৈ মূৰ্ছা যায়; পাছত তপ্ত নিশ্বাসেৰে চেতনালৈ ঘূৰি আহে। ৰাম-বিচ্ছেদৰ তৎক্ষণাৎ দুখৰ সৈতে তেওঁৰ মনত পুৰণি পাপ-স্মৃতি জাগে—শব্দবেধী ধনুৰ্বিদ্যাৰে অনিচ্ছাকৃতভাৱে এক ঋষিৰ পুত্ৰক বধ কৰা—ইয়াৰ ফলত দোষবোধ আৰু ক্ষতিৰ দুগুণ বোজা বাঢ়ে। কঁপনি ধৰি, ম্লান মুখে তেওঁ জোৰহাত কৰি কৌসল্যাক অনুৰোধ কৰে—ধৰ্মনিষ্ঠা নাৰীৰ বাবে স্বামী প্ৰত্যক্ষ দেৱতাৰ সদৃশ; সেয়ে ইতিমধ্যে শোকেৰে দমি থকা মানুহক তিতা বাক্য নক’ব। কৌসল্যাৰ মনোভাৱ ক্ৰোধৰ পৰা কৰুণালৈ ঘূৰে; তেওঁ অশ্ৰুধাৰা বোৱাই, মূৰত অঞ্জলি ধৰি ক্ষমা বিচাৰে আৰু স্বীকাৰ কৰে যে পুত্ৰ-শোকে তেওঁক অনুচিত কঠোৰতা কৰাইছিল। তাৰ পিছত তেওঁ শোক বিষয়ে উপদেশ দিয়ে—শোক ধৈৰ্য, বিদ্যা আৰু সকলো স্থিৰতা নষ্ট কৰে; ই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শত্রু, শত্রুৰ আঘাততকৈও অধিক অসহনীয়। মন শোকত ডুবিলে তপস্বী আৰু পণ্ডিতো মোহিত হয়। পাঁচ ৰাতিৰ বনবাস যেন পাঁচ বছৰৰ দৰে লাগে, আৰু তেওঁৰ বাঢ়ি অহা দুখ নদীৰ সোঁতত উথলি উঠা সাগৰৰ দৰে। এই হৃদয়স্পৰ্শী বাক্য চলি থাকোঁতেই সূৰ্যৰ কিৰণ ম্লান হয়, ৰাতি নামে; দাশৰথ ক্ষণিক সান্ত্বনা পাইও শোকেৰে আচ্ছন্ন হৈ নিদ্ৰাৰ অধীন হয়।
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
এই সৰ্গত ৰামৰ বনবাসৰ পিছত জাগি উঠা দাশৰথ শোকেৰে আচ্ছন্ন হয়। তেওঁ কৌশল্যাৰ আগত কৰ্ম-ফলৰ নীতি উচ্চাৰণ কৰে—কৰ্তাই নিজৰ কৰ্মৰ ফল অৱশ্যে ভোগ কৰে, আৰু লাভ-ক্ষতি বিচাৰ নকৰাকৈ কাম আৰম্ভ কৰা ব্যক্তি শিশুসদৃশ। তেওঁ উদাহৰণ দিয়ে—আমগছ কাটি পলাশ (কিংশুক) গছত পানী দি ফলৰ ঋতুত পচতোৱা—আৰু সেই কথাই নিজৰ ওপৰত খাপ খুৱাই কয় যে ফলৰ সময়তে তেওঁ ৰামক দূৰ কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁ আগৰ এক দোষ স্মৰণ কৰে। বৰ্ষাকালত সৰয়ূ নদীৰ কাষত শিকাৰলৈ গৈ, অন্ধকাৰত পানীঘাটত অপেক্ষা কৰি, শব্দৰ ভ্ৰমত হাতী বুলি ভাবি তীৰ নিক্ষেপ কৰে। তৎক্ষণাৎ কাতৰ চিঞৰ শুনি বুজে যে তীৰ লাগিছে এজন তপস্বী যুৱকৰ গাত, যি অন্ধ বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃৰ বাবে পানী আনিবলৈ আহিছিল। মৰণাসন্ন বনবাসী যুৱকে সন্ন্যাসীৰ ওপৰত হোৱা অন্যায় হিংসাৰ বাবে বিলাপ কৰে আৰু বিশেষকৈ পিতৃ-মাতৃৰ আগন্তুক দুখৰ কথা ক’বলৈ থাকে। তেওঁ দাশৰথক শাপৰ পৰা বাঁচিবলৈ তেওঁলোকৰ ক্ষমা বিচাৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু তীৰখন উলিয়াই দিবলৈ কয়। দাশৰথ ধৰ্মসংকটত কঁপে—থাকিলে যন্ত্ৰণা, উলিয়ালে মৃত্যু—শেষত তীৰ উলিয়াওঁতেই যুৱক প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। এই ঘটনাই দাশৰথৰ বৰ্তমান বিপৰ্যয়ৰ কৰ্মিক মূল কাৰণ হিচাপে প্ৰকাশ পায়।
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
এই সৰ্গত দশৰথে কৌশল্যাৰ আগত কৰুণাভাৱে বিলাপ কৰি নিজৰ পূৰ্বকৃত ‘শব্দৱেধী’ অভ্যাসজনিত পাপ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। সৰযূ তীৰত পানীত ঘট ভৰাৰ শব্দক দ্বিপৰ শব্দ বুলি ভুল কৰি তেওঁ বাণ নিক্ষেপ কৰে, কিন্তু বাস্তৱতে তপস্বীৰ পুত্ৰক আঘাত কৰে। মৃত্যুমুখত পতিত মুনিপুত্ৰক দেখি তেওঁ বাণ উলিয়াই দিয়ে আৰু অন্ধ-বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃক সকলো কথা জনায়; পুত্ৰবিয়োগৰ শোক-বিলাপ আৰু অন্তিম দৰ্শনৰ কৰুণ দৃশ্যো প্ৰকাশ পায়। ধৰ্ম-ন্যায়ৰ কথা ক’ই মুনি সূচায় যে অজ্ঞানত কৰা কৰ্মত তৎক্ষণাৎ ব্ৰহ্মহত্যাৰ দোষ নধৰে; তথাপি ৰজাই পুত্ৰশোকসম মৃত্যু ভোগ কৰিব—এই শাপ দিয়ে। মুনিদম্পতি চিতাত আৰোহণ কৰি স্বৰ্গগমন কৰে আৰু মুনিপুত্ৰ দিৱ্যৰূপে শক্ৰৰ সৈতে স্বৰ্গাৰোহণ কৰে। এই শাপ কৰ্মবিপাকৰ দৰে বৰ্তমানত ফলিত হয়: ৰামবিয়োগৰ গভীৰ শোকে দশৰথৰ ইন্দ্ৰিয়ক্ষয় আৰু চিত্তবিধ্বংস অনুভৱ হয়। ৰামদৰ্শন নাপাই সৰ্বাধিক দুঃখ মানি কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাৰ সান্নিধ্যত অর্ধৰাত্ৰিৰ পাছত তেওঁ প্ৰাণত্যাগ কৰে।
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
সৰ্গ ৬৫ত ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভিতৰত প্ৰভাতৰ মঙ্গলাচাৰ হঠাতে শোক-দুৰ্যোগলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা দেখা যায়। ভোৰতে নিয়মমাফিক বন্দী-গায়ক, সূত, গায়নকাৰ আৰু পৰিচাৰকসকল আহি মঙ্গলাশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰি প্ৰাসাদক স্তৱ, সঙ্গীত আৰু পবিত্ৰ ধ্বনিত ভৰাই তোলে। স্নান-অনুষ্ঠানৰ বাবে পৰম্পৰামতে সকলো সাজু হয়—হলধীয়া চন্দনৰ সুগন্ধিযুক্ত জল, পাত্ৰ, অনুলেপন আৰু ইন্দ্ৰিয়-অৰ্পণ—সকলো সুসংগঠিত আৰু উৎকৃষ্ট। কিন্তু মহাৰাজ দশৰথ দেখা নিদিয়ে। সূৰ্যোদয়লৈকে পৰিচাৰকসকলে অপেক্ষা কৰে; উদ্বেগে সন্দেহৰ ৰূপ লয়। শয্যা-সেৱিকা নাৰীসকলে সংযমেৰে কক্ষত প্ৰৱেশ কৰি শয্যা স্পৰ্শ কৰে, জীৱনৰ কোনো লক্ষণ নাপাই কঁপিবলৈ ধৰে; আশংকা নিশ্চিততালৈ পৰিণত হয়। অন্তঃপুৰত তীব্ৰ ক্ৰন্দন উঠি যায়। কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰা সেই চিঞৰ-বাখৰ শুনি জাগি উঠে, ৰজাক স্পৰ্শ কৰি শোকত লুটাই পৰে। কৈকেয়ীৰ নেতৃত্বত অন্য ৰাণীসকলেও মূৰ্ছা যায়। যি প্ৰাসাদ অলপ আগতে স্তৱ-ধ্বনিত গুঞ্জৰিত আছিল, সেয়া এতিয়া বিলাপত প্ৰতিধ্বনিত হয়—আনন্দৰ প্ৰকাশ্য পতন আৰু সমূহ শোকৰ আৰম্ভণি।
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
দশৰথৰ স্বৰ্গাৰোহণৰ পিছত অযোধ্যাত শোকৰ ঘনীভূত পৰ্ব আৰম্ভ হয়। কৌসল্যা দুখত বিমূঢ় হৈ ৰজাৰ মূৰ নিজৰ কোলাত তুলি ধৰে আৰু কৈকেয়ীক দোষাৰোপ কৰি বিলাপ কৰে। তেওঁ এই বিপৰ্যয়ক তীক্ষ্ণ উপমাৰে চিত্ৰিত কৰে—নিভি যোৱা অগ্নি, পানীশূন্য সাগৰ, কিৰণহীন সূৰ্য। তেওঁৰ বাক্যত দুখৰ বৃত্ত বিস্তাৰ পায়: বনভূমিৰ ভয়ংকৰতাৰ মাজত সীতাৰ অসহায়তা, আৰু জনকৰো এই সংবাদত শোকত ভাঙি পৰাৰ আশংকা। কৌসল্যা স্বামীৰ দেহৰ সৈতে অগ্নিপ্ৰৱেশ কৰাৰ আত্মবিধ্বংসী সংকল্পো প্ৰকাশ কৰে—ৰাজকীয় বিধৱা-বেদনাৰ চূড়ান্ত প্ৰকাশ। দাসী-সখীসকলে তেওঁক বাধা দি আঁতৰাই নিয়ে। জ্যেষ্ঠসকলৰ নিৰ্দেশত মন্ত্ৰীসকলে ৰজাৰ দেহ তেলভৰা পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰে আৰু পুত্ৰ উপস্থিত নোহোৱালৈকে অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া স্থগিত ৰাখে—বংশীয়-আচাৰ আৰু ধৰ্মনীতিৰ স্পষ্ট ঘোষণা। অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে একেলগে বিলাপ কৰে, আৰু অযোধ্যা চন্দ্ৰহীন ৰাতি বা সূৰ্যবিহীন দিনৰ দৰে ম্লান আৰু বিশৃঙ্খল দেখা যায়। জনমনে কৈকেয়ীৰ নিন্দালৈ ঘূৰি যায়, ব্যক্তিগত ৰাজদৰবাৰী সিদ্ধান্ত কেনেকৈ নগৰজুৰি আঘাত আৰু নৈতিক বিচাৰ হৈ উঠে সেয়া প্ৰকাশ পায়।
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
এই সৰ্গত অযোধ্যাৰ ৰাতি “আক্ৰন্দিত-নিৰানন্দা” বুলি বৰ্ণিত হৈছে। দশৰথ মহাৰাজৰ দেহাৱসান আৰু শ্ৰীৰামৰ বনবাসৰ ফলত নগৰ শোকাকুল হয়; চৌদিশে কান্দোনি, প্ৰজাৰ মনত গভীৰ বিষাদ। প্ৰভাতত ৰাজাভিষেক-কাৰ্যৰ দ্বিজাতিসকল সভালৈ প্ৰৱেশ কৰে। ৰাজপুৰোহিত বশিষ্ঠৰ সন্মুখত মাৰ্কণ্ডেয় আদি ব্ৰাহ্মণ আৰু অমাত্যসকলে পৃথক পৃথক মত নিবেদন কৰি ‘অৰাজক’ অৱস্থাৰ অনিষ্ট বুজাই দিয়ে। উপদেশৰ মূল কথা—ৰাজা নাথাকিলে সমাজ ভাঙি পৰে: বৰষুণৰ নিয়ম, কৃষি, ধনৰ সুৰক্ষা, ন্যায়-বিচাৰ, যজ্ঞ-প্ৰবৃত্তি, উৎসৱ-সংস্কাৰ, বাণিজ্য-পথৰ নিৰাপত্তা, আৰু সৈন্য-প্ৰতিৰোধ—এই সকলো ৰাজশক্তি বিনা ক্ৰমে ক্ষয় হয়। নদী শুকাই যোৱা, বন তৃণহীন হোৱা, গৰু গোপালবিহীন হোৱা আদি উপমাৰে ৰাজ্যৰ ‘পালক’ তত্ত্ব স্পষ্ট কৰা হয়। শেষত ৰজাক সত্য-ধৰ্মৰ আধাৰ, মাতৃ-পিতৃসম হিতকাৰী বুলি স্থাপন কৰি ৰাজধৰ্মৰ মীমাংসা কৰা হয় আৰু ইক্ষ্বাকু বংশৰ কোনো যোগ্য কুমাৰক (ভৰত আহিবৰ আগতে) অভিষেক কৰিবলৈ বশিষ্ঠক প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হয়।
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
এই সৰ্গত মন্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ মত শুনি মহর্ষি বশিষ্ঠে তৎক্ষণাৎ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ কেকয় দেশত (মাতৃকুলৰ মামাৰ ৰাজ্য) থকা ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক আহ্বান কৰিবলৈ তড়িৎ দূতপ্ৰেৰণ অনুমোদন কৰে। সিধাৰ্থ, বিজয়, জয়ন্ত, অশোক, নন্দন আদি দূতক মাতি স্পষ্ট বিধান দিয়ে—ৰাজগৃহ (কেকয়ৰ ৰাজধানী)লৈ দ্ৰুত গমন কৰিব, শোকৰ লক্ষণ গোপন ৰাখিব, পুৰোহিত আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ কুশল-মঙ্গল জনাব, আৰু “অতি জরুৰী কাৰ্য”ৰ বাবে ভৰতক তৎক্ষণাৎ উভতি আনিব। এটা গুৰুত্বপূর্ণ নিয়ম আৰোপ কৰা হয়—ভৰতক ৰামৰ বনবাস, দশৰথৰ মৃত্যু, বা ৰঘুবংশত নামি অহা দুঃসময়ৰ কথা একো নক’ব; যাতে আকস্মিক আঘাত নপৰে আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতা অক্ষুণ্ণ থাকে। দূতসকলক যাত্ৰাৰ সামগ্ৰী আৰু উপহাৰ দিয়া হয়—কেকয়ৰাজ আৰু ভৰতৰ বাবে ৰেশমী বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ—যা কূটনৈতিক শিষ্টাচাৰৰ নিদৰ্শন। পাছত তেওঁলোকৰ পথৰ বৰ্ণনা আছে: হস্তিনাপুৰত গঙ্গা পাৰ হৈ কুরু-জাঙ্গল অতিক্ৰম কৰি পাঞ্চাললৈ, মালিনী, শৰদণ্ডা, ইক্ষুমতী, বিপাশা, শাল্মলী আদি নদী পাৰ হয়। সুদামা পৰ্ব্বতৰ ওচৰত বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন দৰ্শন কৰি ৰাতি গিৰিব্ৰজত উপস্থিত হয়; এইদৰে সৰ্গটোৱে কৰ্তব্য, দ্ৰুততা আৰু ভৌগোলিক নিৰ্দিষ্টতা প্ৰকাশ কৰে।
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
সৰ্গ ৬৯ত ভৰতৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্ব গভীৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। দূতসকল নগৰত উপস্থিত হোৱাৰ সময়তে প্ৰভাতবেলি ভৰত এক অশুভ দুস্বপ্নত বিচলিত হয়। স্বপ্নত তেওঁ পিতৃ দশৰথক অপবিত্ৰ পৰিৱেশ আৰু অমঙ্গল কৰ্মত দেখে—পৰ্বতৰ পৰা পৰি গোবৰ-পুখুৰীত পৰি যোৱা, তেল পান কৰি ভাঁহি থকা, তিল-ভাত খোৱা, আৰু দেহ লেপা অৱস্থাত বাৰে বাৰে মূৰ আগত তেলত ডুব দিয়া। ইয়াৰ পিছত স্বপ্নত জগত আৰু ৰাজধৰ্মৰ উলট-পালট অশকুন দেখা যায়—সাগৰ শুকাই যোৱা, চন্দ্ৰ পতিত হোৱা, পৃথিৱী অন্ধকাৰ হোৱা, ৰাজহস্তীৰ দন্ত ভাঙি যোৱা, অগ্নি হঠাতে নিভি যোৱা, ভূমি ফাটি যোৱা, গছ-গছনি শুকাই যোৱা, ধোঁৱাময় ধ্বংসপ্ৰাপ্ত পৰ্বত। তাৰপিছত ৰজা ক’লা বস্ত্ৰ পিন্ধি লোহাৰ আসনত বহি আছে আৰু ক’লা বৰ্ণৰ নাৰীসকলে উপহাস কৰে; পুনৰ ৰক্তমালা আৰু ৰক্তলেপে সজ্জিত ৰজা গাধা-যোজিত ৰথে দক্ষিণ দিশলৈ তাড়াতাড়ি যায়, আৰু শেষত ৰক্তবৰ্ণ ভয়াৱহ ৰাক্ষসীয়ে তেওঁক টানি লৈ যায়। ভৰত এই স্বপ্নক মৃত্যুৰ অশুভ সংকেত বুলি ধৰে আৰু নিজৰ, ৰামৰ, ৰজাৰ বা লক্ষ্মণৰ বিষয়ে আশংকা কৰে। তেওঁ স্বপ্ন-নিয়মো স্মৰণ কৰে—গাধা-যোজিত বাহনত কোনো ব্যক্তিক দেখা মানে শীঘ্ৰে চিতাৰ ধোঁৱা উঠিব। বন্ধু-বান্ধৱে সংগীত, নৃত্য, নাট আৰু হাস্যৰে মন ঘুৰাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু ভৰতৰ কণ্ঠ শুকাই যায়, বাক্য ভাঙি যায়, মুখ মলিন হয় আৰু কাৰণ নুবুজাকৈ আত্মবিতৃষ্ণা জন্মে; স্বপ্নত ৰজাৰ “অগম্য” উপস্থিতিয়ে তেওঁৰ ভয় আঁতৰ নকৰে।
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
সৰ্গ ৭০ত কেকয় দেশৰ পৰা অযোধ্যালৈ যাত্ৰাৰ এক বিধিবদ্ধ কিন্তু অন্তৰত বেদনাময় পৰিৱর্তন দেখা যায়। ভৰত এক অশুভ স্বপ্নৰ কথা কয়; সেই সময়তে অযোধ্যাৰ অশ্বাৰোহী দূতসকল খাই-সুৰক্ষিত ৰাজগৃহ নগৰত উপস্থিত হয়। কেকয় ৰজা আৰু যুব্ধাজিত তেওঁলোকক সন্মান জনায়, তাৰ পিছত দূতসকলে বিনয়ে ভৰতক সম্বোধন কৰে। ভৰত কুটুম্ব-কেন্দ্ৰিক খবৰ লয়—দশৰথ, ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু ৰাণী কৌশল্যা, সুমিত্ৰা, কৈকেয়ীৰ কুশল, ধৰ্মাচৰণ আৰু গৃহস্থালীৰ স্থিতি বিষয়ে। দূতসকলে ৰাষ্ট্ৰকাৰ্যৰ এক অতি জৰুৰী বিষয়ৰ বাবে তৎক্ষণাৎ অযোধ্যালৈ উভতি যাবলৈ অনুৰোধ কৰে; লগতে কেকয় ৰজা আৰু যুব্ধাজিতৰ বাবে পঠোৱা মূল্যবান উপহাৰো তেওঁলোকে আগবঢ়ায়। ভৰত সেয়া গ্ৰহণ কৰি দূতসকলকো যথোচিত সন্মান দিয়ে। জৰুৰীতাৰ বাবে ভৰত মাতামহৰ পৰা বিদায়ৰ অনুমতি বিচাৰে। কেকয় ৰজাই অনুমতি দিয়ে, ভৰতক কৈকেয়ীৰ যোগ্য পুত্ৰ বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু বশিষ্ঠ তথা ৰাজকুমাৰসকললৈ কুশল-সম্বাদ পঠায়। হাতী, ঘোঁৰা, সোণ, বস্ত্ৰ, চামৰা, আনকি ৰাজপ্ৰাসাদত পালিত কুকুৰলৈকে উপহাৰ-বিনিময় হয়; তথাপি ভৰত আনন্দ নাপায়—স্বপ্ন আৰু দূতসকলৰ তাড়নাই উদ্বেগ বঢ়ায়। শেষত ভৰত শত্রুঘ্নসহ সশস্ত্ৰ ৰক্ষাৰ মাজত, মন্ত্রীসকল আৰু বৃহৎ বহৰৰ সৈতে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে—বাহিৰে শুভ আয়োজন, ভিতৰে অশংকাৰ ছাঁ।
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
সৰ্গ ৭১ত ভৰতৰ অযোধ্যালৈ আগবঢ়া যাত্ৰা বিস্তৃত ভৌগোলিক বৰ্ণনাৰে দাঙি ধৰা হৈছে। ৰাজগৃহৰ পৰা পূব দিশে গতি কৰি তেওঁ সুদামা, হ্লাদিনী আৰু ঢৌ-শিৰাযুক্ত বিস্তৃত শতদ্ৰূ (যি পশ্চিমমুখে বয়) আদি বহু নদী লক্ষ্য কৰি পাৰ হয়। ইলাধান, সৰ্বতীৰ্থ, লৌহিত্য আদি নামধাৰী স্থানত পুনৰ পাৰাপাৰ, আৰু উত্তানিকা, কুটিকা, কপীৱতী আদি নদীৰ উল্লেখে এই যাত্ৰাবৃত্তান্ত এক বৰ্ণনামূলক মানচিত্ৰৰ ৰূপ লয়। পাহাৰ-উৎপন্ন ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ আৰোহন আদি ব্যৱহাৰিক বাহনৰ কথাও কোৱা হৈছে। দূৰৰ পৰা অযোধ্যা দেখা দিতেই—শ্বেত-মাটিৰে উজ্জ্বল, উদ্যান-শোভিত, বেদজ্ঞ ঋত্বিক-যাজকেৰে পূৰ্ণ—ভৰতৰ মনত অশুভ লক্ষণ উদয় হয়। গৃহসমূহ অমাৰ্জিত আৰু অৱহেলিত, দুৱাৰ অবন্ধ, নৈবেদ্য-ধূপ-ধুনিৰ অভাৱ; পৰিয়ালসমূহ ক্ষুধাতুৰ, আৰু জনসাধাৰণ চকুপানী, কৃশতা আৰু শোকত নিমগ্ন। এইদৰে অধ্যায়টোৱে পূৰ্বৰ ধৰ্ম-অনুষ্ঠানময় ৰাজধানীৰ আদৰ্শ স্মৃতিৰ সৈতে বৰ্তমানৰ গৃহস্থ-ধাৰ্মিক ছন্দৰ স্থবিৰতা তুলনা কৰি ৰাজকীয় আৰু নৈতিক বিচ্যুতিৰ চিহ্ন প্ৰকাশ কৰে।
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
সৰ্গ ৭২ত ভৰত ৰাজপ্ৰাসাদত পিতৃ দাশৰথক বিচাৰে, কিন্তু তেখেতক নাপায়। পিতৃস্নেহৰ পৰম্পৰাগত আদৰণি আৰু আশীৰ্বাদ লাভৰ আশাৰে ভৰত কৈকেয়ীৰ অন্তঃপুৰলৈ যায়। তাত শূন্যতা, খালি শয্যা, আনন্দহীন পৰিচাৰক-পরিচাৰিকা আৰু ৰাজকাৰ্যৰ চাঞ্চল্যৰ অভাৱ দেখি ভৰতৰ মন অশুভ আশংকাৰে ভৰি উঠে। সেয়ে তেওঁ কৈকেয়ীক সঠিককৈ সুধে—কিয় তেওঁক মাতি পঠোৱা হ’ল আৰু ৰজা ক’ত আছে। ৰাজনৈতিক অভিলাষে চালিত কৈকেয়ীয়ে ভয়ংকৰ সংবাদ দিয়ে—ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণক স্মৰণ কৰি দাশৰথে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিছে। ভৰত শোকত মূৰ্ছা যায়, কান্দে আৰু পিতৃৰ স্নেহময় স্পৰ্শৰ বিৰহত বিলাপ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ ৰজাৰ অন্তিম বাণী কি আছিল সুধে আৰু ৰামৰ আচৰণত কোনো কলংক নপৰে বুলি আশংকা কৰি স্পষ্টকৈ প্ৰশ্ন কৰে—ৰামে কি কাকো ক্ষতি, চুৰি বা পৰস্ত্ৰী-আকাঙ্ক্ষাৰ দৰে কোনো দোষ কৰিছিল নে। কৈকেয়ীয়ে ৰামৰ কোনো দোষ নাই বুলি ক’লে আৰু খোলাখুলি স্বীকাৰ কৰিলে যে তেওঁ ভৰতৰ বাবে ৰাজ্য আৰু ৰামৰ বাবে বনবাস দাবী কৰিছিল; সেই দুখতেই দাশৰথৰ মৃত্যু হয়। তেওঁ ভৰতক অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি ৰাজাভিষেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে, ক’লে যে নগৰী আৰু ৰাজ্য এতিয়া তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—এই আহ্বানেই পৰৱৰ্তী সময়ত ভৰতৰ ধৰ্মনিষ্ঠ অস্বীকৃতি আৰু ৰামৰ ন্যায়সঙ্গত অধিকাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অটল ভক্তিৰ ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
সৰ্গ ৭৩ত ভৰত দাশৰথৰ মৃত্যু আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বনবাসৰ সংবাদ শুনি শোকত ভাঙি পৰে, তথাপি তেওঁৰ বিলাপত ধৰ্ম-নীতিৰ যুক্তি স্পষ্ট। তেওঁ কয়—পিতা আৰু জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতৃবিহীন ৰাজ্য তেওঁৰ বাবে অৰ্থহীন; এই দুখ তেওঁৰ হৃদয়ত দ্বিগুণ আঘাতৰ দৰে বাঢ়ে। ভৰত কৈকেয়ীক কঠোৰ ধিক্কাৰ দিয়ে যে তাই বংশৰ সর্বনাশ ঘটালে আৰু কৌশল্যা-সুমিত্ৰাৰ দুখ অধিক বৃদ্ধি কৰিলে। তেওঁ স্মৰণ কৰায় যে ৰামে কৈকেয়ীকো নিজৰ মাতৃসম আদৰ-সন্মান কৰিছিল, তথাপি ৰামৰ ওপৰত অন্যায় কৰা হ’ল। তাৰ পিছত ভৰত ইক্ষ্বাকু কুলৰ প্ৰথা আৰু ৰাজধৰ্মৰ কথা তোলে—জ্যেষ্ঠ পুত্ৰেই অভিষিক্ত হয়, আৰু কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলে শৃঙ্খলিত সন্মানেৰে তেওঁৰ সহায়-সেৱা কৰে; কৈকেয়ীৰ কৰ্ম পুৰ্বপুৰুষৰ যশ আৰু চিৰন্তন ৰাজধৰ্ম ভাঙি পেলোৱা। ভৰত ঘোষণা কৰে যে তেওঁ কৈকেয়ীৰ কামনা পূৰণ নকৰে, নিৰ্দোষ আৰু জনপ্ৰিয় ৰামক বন পৰা ঘূৰাই আনিব, আৰু অন্তৰৰ অটল নিষ্ঠাৰে ৰামৰ সেৱা কৰিব। সৰ্গৰ অন্তত ভৰতৰ শোকগর্জন পৰ্বতগুহাৰ সিংহৰ দৰে বৰ্ণিত—য’ত আবেগৰ তীব্ৰতা আৰু নৈতিক অভিযুক্তি একেলগে মিলি যায়।
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
দশৰথৰ দেহাৱসান আৰু ৰামৰ বনবাসৰ পিছত এই সৰ্গত ভৰতৰ কেকেয়ীৰ প্ৰতি ত্যাগ-ভাব আৰু অধিক তীব্ৰ হয়। ক্ৰোধে আচ্ছন্ন ভৰত কেকেয়ীৰ আচৰণক অধৰ্ম বুলি ধিক্কাৰ দিয়ে আৰু দেখুৱায় যে ইয়াৰ ফলত ৰাজনীতি আৰু সমাজত গভীৰ বিপৰ্যয় নামিছে—পিতৃবিয়োগ, ভ্ৰাতৃবিচ্ছেদ, আৰু প্ৰজাৰ ঘৃণা। তেওঁ কয়, এই পাপৰ দোষ সঙ্গতিসূত্ৰে তেওঁৰ ওপৰতো আৰোপিত হৈছে; শোকাকুল নাগৰিকৰ সন্মুখত তেওঁ এই “ভাৰ” বহন কৰিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত সুৰভী/কামধেনুৰ দৃষ্টান্ত আহে। অসংখ্য সন্তান থকা সুৰভীয়ে দুটা পুত্ৰ-বলদক অতিভাৰত ক্লিষ্ট দেখি কান্দে; ইন্দ্ৰে তেতিয়া বুজে যে পুত্ৰৰ মৰম তুলনাহীন। ভৰত এই উদাহৰণে কৌসল্যাৰ মাতৃ-দুখ উজ্জ্বল কৰে—একমাত্ৰ পুত্ৰ ৰামৰ পৰা বিচ্ছিন্ন মাতৃৰ বেদনা—আৰু কেকেয়ীৰ ওপৰত নৈতিক অভিযোগ অধিক তীক্ষ্ণ কৰে। শেষত ভৰত প্ৰতিজ্ঞা কৰে যে ৰামক উভতাই আনি বংশৰ মান ৰক্ষা কৰিব; নহ’লে সুখ-সুবিধা ত্যাগ কৰি তপস্বীৰ দৰে অৰণ্যলৈ যাব। আবেগৰ চূড়ান্তত তেওঁ মাটিত লুটাই পৰে—ইন্দ্ৰৰ উৎসৱ-ধ্বজ পতিত হোৱা দৰে—যি শোক আৰু ক্লান্ত অধিকাৰৰ প্ৰতীক।
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
সৰ্গ ৭৫ত গৃহস্থালীৰ ভিতৰতে ন্যায়সভাৰ দৰে নৈতিক মুখামুখি সংঘটিত হয়। ভৰত চেতনালাভ কৰি শোকাকুল মাতৃক দেখি মন্ত্রী-পরিষদৰ সন্মুখত কৈকেয়ীৰ ভূমিকাক কঠোৰভাৱে নিন্দা কৰে, আৰু বুজাই দিয়ে যে সিংহাসনৰ অধিকাৰ নৈতিক বৈধতাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়। কৌশল্যা শোক আৰু সন্দেহত আচ্ছন্ন হৈ তিক্ত ব্যঙ্গৰে ভৰতক কয়—কৈকেয়ীৰ কুটিল কৰ্মৰ ফলত ‘বাধাহীন’ভাৱে লাভ হোৱা ৰাজ্যৰ প্ৰতি সি লোভী। ভৰত আনুষ্ঠানিকভাৱে অস্বীকাৰ কৰে: সি ৰাজ্য বিচৰা নাছিল, অভিষেকৰ পৰিকল্পনাও নাজানিছিল; শত্রুঘ্নৰ সৈতে বাহিৰত আছিল। তাৰপিছত সি আত্মশুদ্ধিৰ দৰে শর্তসাপেক্ষ শাপ-সম প্ৰতিজ্ঞাৰ দীঘল শৃংখল উচ্চাৰণ কৰে—ৰামৰ বনবাসত যিয়ে সন্মতি দিলে, সেইজনৰ ওপৰত পাপৰ অভিশাপ পৰক। শেষত ভৰত কৌশল্যাৰ চৰণত লুটি পৰে, বিলাপ কৰে, মূৰ্ছিত হয় আৰু সান্ত্বনা পায়। কৌশল্যা তাৰ ধৰ্মনিষ্ঠা আৰু সত্যত স্থিৰতা চিনাক্ত কৰি আলিঙ্গন কৰে; ৰাতি শোক আৰু ক্লান্তিত অতিবাহিত হয়।
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
সৰ্গ ৭৬ত ভৰতৰ তীব্ৰ বিলাপৰ পৰা কাহিনী ৰাজমৃত্যুৰ প্ৰশাসনিক-আচাৰগত কৰ্তব্যলৈ ঘূৰি যায়। বাক্পটু ঋষিসকলৰ অগ্ৰগণ্য বশিষ্ঠে ভৰতক উপদেশ দিয়ে যে শোক সংযম কৰি যথাসময়ে মহাৰাজ দশৰথৰ অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰা উচিত। ভৰত ধৈৰ্য ধৰি ঋত্বিক, পুৰোহিত আৰু আচার্যসকলক আহ্বান কৰি শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সকলো ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰায়। ৰাজ অগ্নিসমূহ যথাবিধি সংৰক্ষণ কৰা হয়; তেলৰ সংৰক্ষণ-আৱৰণৰ পৰা দেহ উলিয়াই অলংকৃত শয্যাত স্থাপন কৰা হয় আৰু পৰিচাৰকসকলে শিবিকা (বাহন-পালকি)ত অৱশেষ বহন কৰে। যাত্ৰাপথত দান-অৰ্পণ হয়, সোণ আৰু বস্ত্ৰ ছটিয়াই দিয়া হয়; তাৰ পিছত চন্দন, আগৰু, গুগ্গুল আদি সুগন্ধি কাঠেৰে চিতা নিৰ্মাণ কৰা হয়। পুৰোহিতসকলে আহুতি দিয়ে, মন্ত্রোচ্চাৰণ কৰে আৰু সামগায়কসকলে শাস্ত্ৰানুসাৰে স্তোত্ৰ গায়। কৌশল্যাৰ নেতৃত্বত ৰাণীসকল আহি জ্বলন্ত চিতাৰ চাৰিওফালে প্ৰসব্য (উলটা পৰিক্ৰমা) কৰে; নগৰত কৰুণ ৰোদন ক্ৰৌঞ্চী পখীৰ কাতৰ ধ্বনিৰ দৰে প্ৰতিধ্বনিত হয়। ভৰতসহ জল-তৰ্পণ অৰ্পণ কৰা হয় আৰু অযোধ্যা দহদিনীয়া নিয়মিত শোকাচাৰত প্ৰৱেশ কৰে—ভূমিত শয়ন কৰি—য’ত বেদনা, আচাৰ আৰু নগৰ-শৃঙ্খলা একেলগে ৰক্ষিত হয়।
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
দশৰথ মহাৰাজৰ দেহাৱসানৰ পিছত দশদিনীয়া শোক-কাল সম্পূৰ্ণ হোৱাত ভৰত শুদ্ধি-কৰ্ম কৰে। দ্বাদশ দিনে তেওঁ পিতৃৰ উদ্দেশ্যে শ্ৰাদ্ধ-কৰ্ম আয়োজন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক ধন-সম্পদ, অন্ন-ধান, বস্ত্ৰ, মণি-ৰত্ন, গৰু-ধন, দাস-দাসী, বাহন আৰু বাসস্থান আদি প্ৰচুৰ দান কৰে; ইয়াত ৰাজধৰ্ম আৰু অন্ত্যেষ্টি-ব্যৱস্থাৰ গম্ভীৰতা প্ৰকাশ পায়। ত্রয়োদশ দিনৰ প্ৰভাতে ভৰত অধিক শুদ্ধিৰ বাবে শ্মশানভূমিলৈ যায়। ছাই আৰু অস্থিৰ চিহ্ন থকা চিতাস্থান দেখি তেওঁ মূৰ্ছা গৈ পৰে আৰু পিতৃ-বিয়োগ, কৌশল্যাৰ একাকীত্ব, আৰু ৰামৰ বনবাস স্মৰণ কৰি বিলাপ কৰে। ভৰতৰ শোক দেখি শত্রুঘ্নো অচেতন হয়; সজাগ হৈ তেওঁ মন্থৰাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ‘শোক-সাগৰ’ৰ উপমা দিয়ে আৰু কয় যে কৈকেয়ীয়ে বৰদানসমূহক অচল শক্তি কৰি এই বিপদক অধিক ভয়ংকৰ কৰিলে। চাকৰ-চামৰ আৰু মন্ত্ৰীসকলে দৌৰি আহি দুয়োকে ধৰি তোলে। বশিষ্ঠে ভৰতক উপদেশ দিয়ে যে ত্ৰয়োদশ দিন উপস্থিত, তথাপি অৱশেষ কৰ্ম সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই; তেওঁ দ্বন্দ্বসমূহৰ অনিবার্যতা (ক্ষুধা-তৃষ্ণা, সুখ-দুখ, জন্ম-মৃত্যু) বুজাই ধৈৰ্য ধাৰণ কৰায়। সুমন্ত্ৰেও শত্রুঘ্নক জগতৰ উৎপত্তি-লয়ৰ নিয়ম স্মৰণ কৰাই সান্ত্বনা দিয়ে। শেষত দুয়ো ভায়েক চকুপানী আৰু ক্লান্তিৰ মাজতো উঠি ধৰ্মবিধি অনুসাৰে বাকী অন্ত্যেষ্টি-কৰ্ম সম্পন্ন কৰিবলৈ আগবাঢ়ে।
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
অযোধ্যাৰ ৰাজদৰবাৰত শোকময় পৰিণতিৰ মাজত ভৰত ৰামৰ ওচৰলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ সাজু হয়। তেতিয়া শত্রুঘ্ন ক্ৰোধেৰে উথলি উঠে প্ৰশ্ন তোলে—সকল জীৱৰ আশ্ৰয় ৰামক কেনেকৈ এজনী নাৰীৰ কথাত বনবাসলৈ পঠোৱা হ’ল, লক্ষ্মণে কিয় এই আদেশ ৰোধ নকৰিলে, আৰু ধৰ্ম-অধৰ্ম বিচাৰ কৰি ৰজা দশৰথে কিয় নিজকে সংযত নকৰিলে। এই সময়তে মন্থৰা ৰাজবস্ত্ৰ-অলংকাৰ পিন্ধি প্ৰাসাদৰ দুৱাৰত দেখা দিয়ে। দ্বাৰপালসকলে তাক ধৰি আনি ৰামৰ বনবাস আৰু দশৰথৰ মৃত্যুৰ দোষী বুলি দেখুৱায়। এই কথা শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় হলেও শোকে আচ্ছন্ন শত্রুঘ্ন প্ৰতিশোধৰ হুংকাৰ দিয়ে আৰু মন্থৰাক টানি-হেঁচৰি নিয়ে; তাৰ অলংকাৰ ছিটকি পৰে, প্ৰাসাদ শৰত্-আকাশৰ দৰে ঝলমল কৰে। ভয়ত সঙ্গিনীবোৰ দয়ালু কৌশল্যাৰ শৰণ লয়। শত্রুঘ্নৰ ক্ৰোধ কৈকেয়ীৰ প্ৰতিও তীব্ৰ নিন্দা হৈ পৰে; কৈকেয়ী ভৰতৰ আশ্ৰয় বিচাৰে। ভৰত ধৰ্মনীতিৰে বাধা দিয়ে—নাৰীহত্যা অনুচিত, ক্ষমা কৰাই উচিত। শত্রুঘ্ন স্বীকাৰ কৰে যে ৰামৰ তিৰস্কাৰ—‘মাতৃহন্তা’—ৰ ভয় নাথাকিলে সি কৈকেয়ীকো বধ কৰিলেহেঁতেন; সেয়ে সি থমকি মন্থৰাক মুক্ত কৰে। মন্থৰা কৈকেয়ীৰ চৰণত ঢলি পৰি বিলাপ কৰে, আৰু কৈকেয়ীয়ে কোমলভাৱে সান্ত্বনা দিয়ে—এইদৰে ক্ৰোধ, সংযম আৰু ৰাজদৰবাৰৰ কৰুণাৰ বৈপৰীত্যে সৰ্গ শেষ হয়।
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
চতুৰ্দশ দিনৰ প্ৰভাতত ৰাজাভিষেক ঘোষণা আৰু অভিষেক সম্পাদনৰ অধিকাৰীসকল সমবেত হৈ ভৰতক তৎক্ষণাৎ ৰাজসিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। দাশৰথৰ দেহাৱসানৰ পিছত নেতৃত্বহীন ৰাজ্যৰ বিপদ আৰু অভিষেকৰ সামগ্ৰী সাজু থকাৰ কথা তেওঁলোকে উল্লেখ কৰে। কিন্তু ভৰত ধাৰ্মিক সংকল্পত অটল; অভিষেকৰ দ্ৰব্যসমূহৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি তেওঁ ক’লে—বংশ-মৰ্যাদা অনুসাৰে জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ৰামেই ৰজা হ’ব লাগিব। ভৰত উল্টা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়—চৌদ্দ বছৰ বনবাস তেওঁ নিজে সহিব, আৰু ৰামকেই সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হওক। তাৰ পিছত তেওঁ ব্যৱহাৰিক আদেশ দিয়ে: চতুৰঙ্গিনী সেনা সাজু কৰা, অভিষেকৰ উপকৰণ আগত বহন কৰা, শিল্পীসকলক পথ সমান আৰু সোজা কৰিবলৈ কোৱা, আৰু দুৰ্গম ভূমি চিনাক্ত কৰিব পৰা প্ৰহৰীসকলক লগত ৰখা। প্ৰজা আৰু পৰিষদে মঙ্গলধ্বনিৰে সঁহাৰি দিয়ে আৰু ন্যায়সঙ্গত উত্তৰাধিকাৰীক ৰাজ্য অৰ্পণ কৰাৰ ভৰতৰ সংকল্পত লক্ষ্মীৰ আশীৰ্বাদ কামনা কৰে। আনন্দাশ্ৰুতে সমূহৰ উদ্বেগ দূৰ হয়; এই সৰ্গে সংবিধানগত ন্যায়, অভিষেক-প্ৰস্তুতি আৰু ৰাজ্যচালনাৰ কৌশল একেলগে দেখুৱাই দিয়ে—ধৰ্মৰ প্ৰতি নিষ্ঠা আৰু ত্যাগেই সত্য অধিকাৰৰ প্ৰমাণ।
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
সৰ্গ ৮০ত ভৰতৰ যাত্ৰাপথ আৰু শিবিৰ আগতীয়াকৈ সাজি তোলাৰ এক বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে। অধিকাৰপ্ৰাপ্ত কৰ্মচাৰীয়ে বিভিন্ন কুশলী শ্ৰেণী-সংঘ পঠিয়ায়—জৰীপকাৰ, মাপকাৰ, খননকাৰ, অভিযন্তা, স্থপতি, কাঠমিস্ত্ৰী, পথ-শ্ৰমিক, কাঠকটা, কুঁৱা-খননকাৰ, চূণ-লেপনকাৰ, বাঁহ-কৰ্মী আৰু তত্ত্বাৱধায়ক—যাতে পথ আৰু নিবাস-স্থানসমূহ সুসংগঠিত হয়। তেওঁলোকে জংঘল-ঝোপ আৰু ডাঙৰ শিল আঁতৰায়, অগম্য ভূমি সমান কৰে, গহ্বৰ আৰু কুঁৱা পূৰণ কৰে, প্ৰয়োজনীয় ঠাইত সেতু নিৰ্মাণ কৰে, পানী নিষ্কাশনৰ বাবে বাধাদায়ক শিল ভাঙি-চিৰে আৰু দ্ৰুতগতিত জলপথ/জলাধাৰ গঢ়ি তোলে। শুকান অঞ্চলত বৃত্তাকাৰ বাঁধযুক্ত অলংকৃত পানীয় কুঁৱা খনন কৰা হয়। তাৰ পাছত পথখন ৰাজকীয় শোভাযাত্ৰাৰ দৰে সজোৱা হয়—মোজাইক পাথৰ-বিছনি, ফুলেৰে ভৰা পথ-দুৱাৰ, পখীৰ কলৰৱ, পতাকা, চন্দন-জল ছিটা আৰু ফুল ছটিয়াই দিয়া। এই পথক দেৱপথৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়, আৰু চন্দ্ৰ-তাৰাৰে অলংকৃত নিশাৰ আকাশৰ দৰে দীপ্তিময় বুলিও কোৱা হয়। বিশ্ৰাম-স্থান (নিবেশ) উৰ্বৰ, মনোৰম অঞ্চলত বাছনি কৰি শুভ নক্ষত্ৰ আৰু মুহূৰ্তত শিবিৰ স্থাপন কৰা হয়। বালিৰ ঢিপ, খাই, প্ৰাচীৰ, অট্টালিকা সদৃশ বাসস্থান আৰু পতাকা-শিখৰযুক্ত উচ্চস্থান আদি কিলাবন্দী বৈশিষ্ট্য দেখা যায়; শিবিৰসমূহ ইন্দ্ৰপুৰীৰ দৰে লাগে। শেষত দলটি জাহ্নৱী (গঙ্গা) নদীত উপস্থিত হয়—শীতল স্বচ্ছ জল, প্ৰচুৰ মাছ আৰু বনভৰা তীৰেৰে পবিত্ৰ ভূগোলক স্পষ্ট কৰি তোলে।
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
নন্দীমুখী বুলি বৰ্ণিত শুভ ৰাত্ৰিৰ অন্তিম প্ৰহৰত সূত-মাগধ বাদক আৰু প্ৰহৰীৰ বাদ্য—সোনালী দণ্ডেৰে বজোৱা ঢোল আৰু বহু শঙ্খ—ভৰতক সন্মান জনাবলৈ মঙ্গলধ্বনি তুলিলে। কিন্তু এই জন-জয়ধ্বনিয়ে ভৰতৰ শোক অধিক তীব্ৰ কৰে। শোকাকুল ভৰত ৰাজত্বৰ ইঙ্গিত অগ্ৰাহ্য কৰি বাদ্য থমকাই দিয়ে আৰু শত্রুঘ্নক কয় যে তেওঁ ৰজা নহয়। কেকেয়ীৰ কৰ্মক নগৰ-ৰাজ্যৰ অনিষ্টৰ মূল বুলি ধৰি তেওঁ বিলাপ কৰে যে সকলোৰে ৰক্ষক ৰাম বনবাসলৈ যোৱাৰ ফলত ৰাজ্যৰ ভাগ্য নাবিকবিহীন নাওৰ দৰে দুলিছে। ভৰতৰ বিলাপ শেষত মূৰ্ছাত পৰিণত হয়; অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে একেলগে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰে। এই গৃহান্তৰ সংকটৰ সমান্তৰালে ৰাজধৰ্মবিত্ বশিষ্ঠ দাশৰথৰ সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰে—ৰত্নখচিত, সুবৰ্ণময় সভা, ইন্দ্ৰৰ সুধৰ্মাৰ সদৃশ। সুবৰ্ণ সিংহাসনত আৰামদায়ক আসনত বহি তেওঁ দূতসকলক আদেশ দিয়ে যে বৰ্ণসমূহৰ লোক, মন্ত্ৰী, সেনাপতি, ৰাজসেৱক, ভৰত, শত্রুঘ্ন, যুধাজিত, সুমন্ত্ৰ আৰু অন্যান্য হিতৈষীসকলক তৎক্ষণাৎ আহ্বান কৰা হওক। ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰে আহি উপস্থিত হোৱা লোকসকলৰ বাবে বৃহৎ কোলাহল উঠে। ভৰত আগবাঢ়ি আহোঁতেই প্ৰজাই তেওঁক দাশৰথক যিদৰে সম্ভাষণ কৰিছিল সেইদৰে সম্ভাষণ কৰে; সভা এনেকৈ দীপ্ত হয় যেন দাশৰথ পুনৰ উপস্থিত—এই চিত্ৰই বৈধতা, স্মৃতি আৰু জনসম্মতিক একসূত্ৰে বাঁধে।
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
সৰ্গ ৮২ত অযোধ্যাত এক বিধিবদ্ধ সভাৰ বৰ্ণনা আছে; চন্দ্ৰ-উপমা আৰু মহাপুৰুষসকলৰ দীপ্তিৰে সভাখন উজ্জ্বল হৈ উঠে। বশিষ্ঠ মুনিয়ে ৰাজধৰ্ম স্মৰণ কৰাই, সিংহাসনৰ হস্তান্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱা বুলি কৈ, ভৰতক অভিষেক গ্ৰহণ কৰি কৰ-উপহাৰে সমৃদ্ধ, কণ্টকহীন ৰাজ্য ভোগ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। কিন্তু ভৰত শোকত নিমগ্ন আৰু নৈতিক ঘৃণাৰে কঁপাই উঠি জনসমক্ষে স্পষ্টকৈ কয় যে ৰামৰ ন্যায়সঙ্গত অধিকাৰ কেঢ়ি লোৱা তেওঁ কেতিয়াও নকৰে; তেওঁ নিজক আৰু ৰাজ্যকো ৰামৰেই বুলি ঘোষণা কৰে। মাতৃৰ কৰ্মৰ সৈতে জড়িত পাপৰ নিন্দা কৰি, সিংহাসন গ্ৰহণক ইক্ষ্বাকু বংশৰ অপমান বুলি গণ্য কৰে আৰু প্ৰতিজ্ঞা কৰে—ৰামক ঘূৰাই আনিব, নহ’লে লক্ষ্মণৰ দৰে বনবাস গ্ৰহণ কৰিব। ভৰতৰ ধৰ্মময় বাক্য শুনি সভাসদসকল আনন্দাশ্ৰু ঢালে। তাৰ পিছত ভৰত সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়ে—নেতা আৰু সৈন্যসমূহ তৎক্ষণাৎ সমবেত কৰা; আগতেই গুপ্তচৰ আৰু পথ-ৰক্ষক পঠোৱা হৈছে। গৃহস্থ আৰু সেনাদল ৰথ-যান আৰু পশু সাজু কৰে, আৰু ৰামক সন্তুষ্ট কৰি জগতৰ কল্যাণৰ বাবে তেওঁক পুনৰ সিংহাসনত স্থাপন কৰিবলৈ যাত্ৰাৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হয়।
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
সৰ্গ ৮৩ত ভৰতৰ প্ৰভাতকালীন যাত্ৰাৰ বৰ্ণনা আছে। ৰামক শীঘ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ একাগ্ৰ আকাঙ্ক্ষাই তেওঁক উৎকৃষ্ট ৰথত উঠাই আগবঢ়ায়। মন্ত্রী আৰু পুৰোহিতসকল সূৰ্যসম দীপ্ত ৰথত আগত যায়, আৰু ৰাজসেনাৰ সংখ্যা হাতী, ৰথ আৰু অশ্বাৰোহীসহ বিধিবদ্ধভাৱে গণনা কৰা হয়—ই ৰাজ্যশক্তি বিজয়ৰ বাবে নহয়, মিলন আৰু সমাধানৰ উদ্দেশ্যে সংগঠিত হোৱা বুলিয়েই সূচিত কৰে। কৈকেয়ী, সুমিত্ৰা আৰু কৌশল্যা জ্যোতিষ্মান যানত যাত্ৰা কৰে; নগৰবাসীসকলে একাত্ম হৈ ৰামৰ গুণ কীৰ্তন কৰি পিছে পিছে আগবঢ়ে, শোকৰ প্ৰতিষেধক ৰূপে ৰাম-স্মৰণক ধৰি ৰাখে। এই অধ্যায়ত শিল্পী-কাৰিগৰ, বণিক, সেৱা-পেশাৰ লোক, নট-গায়ক, মৎস্যজীৱী আদি বহু বৃত্তিৰ উল্লেখে অযোধ্যাৰ সামাজিক বিস্তাৰ প্ৰকাশ পায়। দীঘলীয়া পথ অতিক্ৰম কৰি ৰথ, গাড়ী, ঘোড়া আৰু হাতীৰে সৈতে যাত্ৰাদল শৃঙ্গীবেৰপুৰৰ ওচৰৰ গঙ্গাতীৰত উপস্থিত হয়—ই গুহৰ অধীন সুসুশাসিত আৰু সতৰ্ক ৰাজ্য, যি ৰামৰ মিত্ৰ। পাখিৰ কলৰৱে শোভিত তীৰত সেনাই শিবিৰ স্থাপন কৰে; ভৰত মন্ত্রীসকলক সুবিধামতে ডেৰা পাতিবলৈ আদেশ দিয়ে, পৰদিনা নদী পাৰ হোৱাৰ সংকল্প কৰে আৰু প্ৰয়াত ৰজাৰ উদ্দেশ্যে জল-তৰ্পণ কৰিবলৈ মনস্থ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত ভৰত ৰামক ঘূৰাই আনিবলৈ উপায় চিন্তা কৰে আৰু ৰাজকাৰ্যক ধৰ্ম-প্ৰতিষ্ঠাৰ নৈতিক সাধনা হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
সৰ্গ ৮৪ত গঙ্গাৰ তীৰত এক উত্তেজনাপূৰ্ণ সাক্ষাৎ দেখা যায়। নিষাদ-প্ৰধান গুহাই নদীৰ কাষত ধ্বজাবাহী ভৰতৰ সেনা শিবিৰ পাতি থকা দেখি প্ৰথমে ভাবিলে যে এই বাহিনী নিৰ্বাসিত শ্ৰী ৰামৰ বাবে সম্ভাৱ্য বিপদ। তেওঁ কৌশলগত আশংকা প্ৰকাশ কৰে—ভৰত কি নদীবাসীক বাঁধিবলৈ বা হত্যা কৰিবলৈ, অথবা ৰামক অনিষ্ট কৰিবলৈ আহিছে নেকি। সেয়ে তেওঁ ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰে: মাছমৰা আৰু নদী-প্ৰহৰীসকলক নিজৰ স্থানত স্থিৰ থাকিবলৈ আদেশ দিয়ে, আৰু সম্পূৰ্ণ সজ্জিত নাওচালকসহ পাঁচশ নাও সাজু কৰি ৰাখিবলৈ কয়। গুহাৰ শর্ত স্পষ্ট: যদি ভৰতৰ মনোভাৱ ৰামৰ প্ৰতি অকল্যাণকাৰী নহয় বুলি প্ৰমাণ হয়, তেন্তে সেই দিনাই সেনাক নিৰাপদে পাৰ হ’বলৈ দিয়া হ’ব। পৰিস্থিতি স্পষ্ট হোৱাৰ পাছত গুহাই ভৰতৰ ওচৰলৈ উপহাৰ (মাছ, মাংস, মদ্য) লৈ যায় আৰু অনুৰোধ কৰে যে তেওঁ গুহাৰ দাস-গৃহত আশ্ৰয় লওক; নিজৰ ৰাজ্যক অধীন বুলি মানি সন্মানেৰে আতিথ্য আগবঢ়ায়। ইয়াত সুমন্ত্ৰ কূটনৈতিক মধ্যস্থ হয়। তেওঁ ভৰতক চিনাকি কৰাই দিয়ে যে গুহা ৰামৰ বৃদ্ধ বন্ধু, দণ্ডকাৰণ্য অঞ্চলৰ পৰিচিত, আৰু তেওঁক সাক্ষাৎ দিয়া উচিত। এইদৰে সন্দেহ মিত্ৰতালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু গঙ্গা-পথ এক নিয়ন্ত্ৰিত, ধৰ্মসন্মত সমঝোতাৰে নিৰ্ধাৰিত পাৰাপাৰৰ পথ হৈ উঠে।
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
সৰ্গ ৮৫ত ভৰত আৰু নিষাদ-নেতা গুহৰ মাজত সুসমঞ্জস সংলাপ দেখা যায়, যাৰ উদ্দেশ্য সন্দেহ দূৰ কৰি গঙ্গাৰ কঠিন পথ অতিক্ৰম কৰি ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমলৈ নিৰাপদে আগবঢ়া। সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সজাগ গুহে সোধে—ভৰতৰ বৃহৎ সেনা কি ৰামৰ প্ৰতি বৈৰ-উদ্দেশ্য লুকুৱাই ৰাখিছে নেকি? ভৰত সংযত কোমলতাৰে উত্তৰ দিয়ে যে ৰাম তেওঁৰ বাবে পিতৃসম পূজনীয় জ্যেষ্ঠ, আৰু স্পষ্টকৈ কয়—তেওঁৰ উদ্দেশ্য ৰামক উভতাই আনিব; গুহক সন্দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পিছত আতিথ্য-ধৰ্ম আৰু মৈত্ৰীৰ নৈতিকতা আলোচনালৈ ঘূৰে। ভৰত গুহৰ সেই মহৎ উদাৰতাৰ প্ৰশংসা কৰে—সমগ্ৰ বাহিনীলৈ আতিথ্য দিবলৈ আগবঢ়া; গুহ আনন্দিত হৈ ভৰতৰ ত্যাগময় সংকল্পৰ গুণগান কৰে আৰু তেওঁৰ স্থায়ী কীৰ্তিৰ কথা কয়। দিন ঢলি ৰাতি নামিলে ভৰত শিবিৰ পাতি শত্রুঘ্নসহ বিশ্ৰাম লয়। অধ্যায়ৰ শেষত ভৰতৰ অন্তৰৰ শোকক পৰ্বত আৰু বন-অগ্নিৰ উপমাৰে বৰ্ণনা কৰা হয়—দুখে ভিতৰত জ্বলি ঘাম, হৃদয়ৰ দাহ আৰু মনৰ বিভ্ৰান্তি জন্মায়; গুহে ৰামৰ আশ্ৰয় স্মৰণ কৰাই সান্ত্বনা দিবলৈ চেষ্টা কৰে।
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
সৰ্গ ৮৬ত নদীতীৰত ৰাতিভৰ জাগৰণ আৰু বিষাদময় কথোপকথন বৰ্ণিত। বননায়ক গুহাই ভৰতক লক্ষ্মণৰ স্বভাৱ বুজাই কয়—তেওঁ অস্ত্ৰধাৰী হৈ, কেৱল ৰামৰ ৰক্ষাৰ বাবে, অচল জাগি থাকিল। গুহাই সাজি থোৱা শয্যা আগবঢ়ায় আৰু মিত্ৰ-ধৰ্ম তথা আতিথ্য-ধৰ্মৰ দায়িত্বত ৰাম-সেৱাক ধৰ্ম আৰু যশ লাভৰ সাধনা হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে। তাৰ পাছত কৰুণাৰ সুৰ গাঢ় হয়: ভৰতৰ নিদ্ৰা নাহে, কাৰণ ৰাম সীতাসহ ঘাঁহৰ ওপৰত শুই আছে। যুঁজত অজেয় ৰামেই বনবাসত স্বেচ্ছায় তপস্যাৰ কঠোৰতা গ্ৰহণ কৰিছে—এই বৈপৰীত্য ভৰতক দগ্ধ কৰে। তেওঁ দাশৰথৰ সন্নিকট মৃত্যুৰ আশংকা আৰু অযোধ্যাৰ ক্লান্ত শোকৰ ছবি আঁকে, ৰজা নথকা পৃথিৱীক ‘বিধবা ভূমি’ৰ দৰে কল্পনা কৰে। প্ৰভাতত ভাগীৰথীৰ তীৰত ৰাম-লক্ষ্মণে জটা ধাৰণ কৰে। গুহাই নাওৰে তেওঁলোকক পাৰ কৰায়; সীতা ছাল-বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, ৰাম-লক্ষ্মণ অস্ত্ৰধাৰী আৰু সজাগ হৈ বনপথলৈ আগবাঢ়ে—ক্ষাত্ৰ শক্তি তপস্যামুখী নিৰ্বাসনত ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ পবিত্ৰ প্ৰতিমা।
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
গুহাৰ বাক্য শুনি ভৰত অতি দুখত নিমগ্ন হৈ ধ্যানস্থ হ’ল। কিছুমান ক্ষণ সান্ত্বনা পাই পুনৰ শোকৰ বেগত ঢলি পৰিল; শত্রুঘ্নে তেওঁক আলিঙ্গন কৰোঁতে নিজেও শোকত অচেতন হ’ল। তেতিয়া উপবাসে ক্ষীণ আৰু দীন ভৰতৰ মাতৃসকল আহি পৰি থকা ভৰতক ঘেৰি ধৰি বিলাপ কৰিলে। কৌসল্যাই বিশেষ মাতৃস্নেহে ভৰতক বুকুত জাপি ধৰি কুশল-সমাচাৰ সুধিলে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বিষয়ে ‘কোনো অপ্রিয় কথা’ নুশুনাৰ আশ্বাস বিচাৰিলে। ভৰত কিছুমান স্থিৰ হৈ কৌসল্যাক সান্ত্বনা দি গুহাক সুধিলে—ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণে ৰাতি ক’ত থাকিল, কি খাইছিল, ক’ত শুইছিল। গুহাই আনন্দে আতিথ্যৰ বিৱৰণ দিলে: বহু অন্ন, ফল আৰু ভক্ষ্য আগবঢ়োৱা হৈছিল, কিন্তু ৰামে ক্ষত্রধর্ম স্মৰি কোনো দান গ্ৰহণ নকৰিলে আৰু মৈত্ৰীৰ উপদেশ দিলে—‘সদায় দিয়া উচিত, গ্ৰহণ কৰা নহয়।’ ৰামে সীতাসহ লক্ষ্মণে আনিছিলা জল পান কৰি উপবাস পালন কৰিলে; লক্ষ্মণে অৱশিষ্ট জলে তৃপ্ত হ’ল, আৰু তিনিও মৌন ধৰি সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিলে। তাৰ পাছত লক্ষ্মণে দৰ্ভ আনি শুভ শয্যা সাজি ৰাম-সীতাৰ পদ ধুই দূৰত থিয় হৈ ৰাতি জাগি পাহৰা দিলে। গুহাও নিজৰ সশস্ত্ৰ লোকসকলসহ লক্ষ্মণৰ কাষতে থাকি মহেন্দ্ৰসম ৰামক ৰক্ষা কৰিলে। এই সৰ্গে ভ্ৰাতৃভক্তি, আতিথ্যধর্ম, ক্ষত্রিয় নৈতিকতা আৰু তপোময় বনজীৱনৰ শৃঙ্খলা একেলগে প্ৰকাশ কৰে।
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
এই সৰ্গত গুহৰ বৃত্তান্ত শুনি ভৰত মন্ত্রীসকলসহ ইঙ্গুদী গছৰ ওচৰলৈ আহে আৰু য’ত ৰামে মাটিত শুইছিল সেই চেপা ঘাঁহৰ শয্যাখন চকুৰে চাই পৰীক্ষা কৰে। মাতৃসকলৰ আগত তেওঁ এই দৃশ্যক স্বপ্নসম, অবিশ্বাস্য বুলিয়ে নৈতিক চিন্তা প্ৰকাশ কৰে—কাল (সময়/বিধি) সকলো লৌকিক আশ্ৰয়ক অতিক্ৰম কৰি শাসন কৰে। শয্যাত সোনালী ধূলি আৰু ৰেশমী সূতাৰ চিহ্ন দেখি তেওঁ সীতাৰ উপস্থিতি অনুমান কৰে; অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰৰ স্পৰ্শে বিছনাখন স্পৰ্শ কৰিছিল—ইয়ে ৰাজকীয় ত্যাগৰ বেদনাক অধিক গভীৰ কৰে। ভৰত ৰামৰ পূৰ্বৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ সুখ—সোনা-ৰূপাৰ মেঝে, সুগন্ধি, সংগীত আৰু স্তুতিগান—আৰু বৰ্তমানৰ নিৰ্মম কষ্ট, খালী মাটিত শয়ন, এই দুয়োটাক তুলনা কৰি নিজকে এই স্থানচ্যুতিৰ কাৰণ বুলি দোষাৰোপ কৰে। তেওঁ লক্ষ্মণৰ অটল ভক্তি-নিষ্ঠাৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু স্বামীৰ সৈতে বনলৈ যোৱাত সীতাৰ ধৰ্ম-উদ্দেশ্য পূৰ্ণ হোৱা বুলি মানে। ৰাজনৈতিক দিশত তেওঁ দৰ্শৰথৰ মৃত্যুৰ পাছত আৰু ৰামৰ বনবাসত ৰাজ্যক নাওচালকবিহীন জাহাজৰ দৰে বৰ্ণনা কৰে; অযোধ্যা অরক্ষিত আৰু মনোবলহীন হৈ পৰিছে বুলি কয়। সৰ্গৰ অন্তত ভৰত সংকল্প কৰে—ৰামৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ তপস্বী জীৱন গ্ৰহণ কৰিব, প্ৰয়োজনে বনতেই থাকিব, আৰু ৰামক পুনৰ সিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ বিনয়-অনুৰোধ কৰি যাব যেতিয়ালৈকে ৰামে সন্মতি নেদিয়ে।
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
গঙ্গাৰ তীৰত, ৰামে আগতে য’ত শিবিৰ পাতিছিল সেই একে ঠাইতে ৰাতি কটোৱাৰ পাছত ভৰত প্ৰভাতে উঠি শত্রুঘ্নক কয় যে নিষাদ-নায়ক গুহক মাতি চলন্ত সেনাৰ গঙ্গা পাৰাপাৰৰ ব্যৱস্থা কৰাব লাগে। শত্রুঘ্নে কয় যে তেওঁ জাগি আছে আৰু ৰামৰ চিন্তাত নিমগ্ন; তেতিয়াই গুহ হাত জোৰ কৰি আহি সেনাৰ কুশল-সুবিধা সুধে। ৰামৰ ইচ্ছাৰ অনুগত ভৰত গুহক অনুৰোধ কৰে যাতে তেওঁৰ মাছুৱাল লোকসকলে নাওযোগে সকলোকে পাৰ কৰাই দিয়ে। গুহ তৎক্ষণাৎ আত্মীয়-স্বজনক আদেশ দিয়ে; নাওবোৰ টানি আনা হয় আৰু ৰাজ-আজ্ঞাত চাৰিওফালৰ পৰা পাঁচশ নাও একত্ৰ হয়—ঘণ্টা, পাল, পতাকা আৰু দৃঢ় গঠনৰ অলংকৃত “স্বস্তিক” নাওসমেত। গুহ নিজে শুভ, শ্বেত ছত্ৰযুক্ত নাও লৈ আহে। উঠা-নমা ধৰ্মীয়-সামাজিক ক্ৰমে হয়: প্ৰথমে পুৰোহিত আৰু ব্ৰাহ্মণ, তাৰ পাছত ভৰত-শত্রুঘ্ন, তাৰ পাছত কৌশল্যা, সুমিত্ৰা আৰু অন্যান্য ৰাজমহিলা, আৰু শেষত ৰথ, ৰসদ আৰু সামগ্ৰী। শিবিৰ ভাঙি সামগ্ৰী তুলাৰ কোলাহলৰ মাজতে নাওবহৰ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ে; কিছুমান নাওত মহিলাসকল, কিছুমানত ঘোঁৰা, বাহন-পশু আৰু ধন-সম্পদ। যিসকলে নাওত উঠিব নোৱাৰে তেওঁলোকে ভেলা, ঘট বা সাঁতুৰি পাৰ হয়। মহাৱতৰ অংকুশত চালিত, পতাকাবাহী হাতীবোৰ পতাকা-শিখৰ পৰ্বতৰ দৰে পানী ফালি পাৰ হয়। শুভ মৈত্ৰ মুহূৰ্তত পাৰ হৈ সেনা প্ৰয়াগৰ বনাঞ্চল পায়; ভৰত শিবিৰ পাতি পুৰোহিতসকলসহ মহামুনি ভৰদ্বাজৰ দৰ্শনলৈ যায় আৰু আশ্ৰমৰ মনোমোহা কুটীৰ আৰু উপবন-উদ্যান দেখে।
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
এই সৰ্গত ভৰতৰ ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমলৈ আগবঢ়া এক গভীৰ বিনয় আৰু ৰাজনৈতিক আত্ম-প্ৰকাশৰ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। এক ক্ৰোশ দূৰত আশ্ৰম দেখা পাই ভৰত সমগ্ৰ সেনাক থমকাই দিয়ে, ৰাজচিহ্ন আৰু অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰে, আৰু মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পদব্ৰজে আগবঢ়ে। কুলগুৰু বশিষ্ঠক আগত ৰাখি তেওঁ আচার-ধৰ্মীয় কর্তৃত্বৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু বলপ্ৰয়োগ নকৰাৰ সংকেত দিয়ে। ভৰদ্বাজ তপস্বী-মৰ্যাদা অনুসাৰে অৰ্ঘ্য, পাদ্য, ফল-মূল আদিৰে আতিথ্য কৰে আৰু অযোধ্যাৰ কুশল-মঙ্গল সুধে; কিন্তু দশৰথৰ নাম উল্লেখ নকৰে—যেন তেওঁ ৰজাৰ মৃত্যুৰ কথা জানে। ৰামৰ প্ৰতি স্নেহবশতঃ তেওঁ ভৰতৰ আগমনৰ কাৰণ সুধে আৰু সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে যে ভৰত হয়তো নিৰ্বিঘ্ন ৰাজত্বৰ বাবে বনবাসী ৰাম-লক্ষ্মণক অনিষ্ট কৰিবলৈ আহিছে। ভৰত শোকাকুল হৈ মাতৃৰ কৰ্মক নিজৰ অনুপস্থিতিত হোৱা বুলি কৈ ত্যাগ কৰে আৰু নিজৰ উদ্দেশ্য ঘোষণা কৰে—ৰামৰ চৰণ পূজা কৰি তেওঁক অযোধ্যালৈ উভতাই আনিব। ভৰতৰ অন্তৰ্ভাৱ পৰীক্ষা কৰি নিশ্চিত হোৱাৰ পাছত ভৰদ্বাজ তেওঁৰ সংযম আৰু গুৰুভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰে, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ৰামৰ চিত্ৰকূটত অৱস্থানৰ কথা জনায়, আৰু পৰদিনা যাত্ৰাৰ আগতে ৰাতি আশ্ৰমত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে।
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
সৰ্গ ৯১ত ৰাজনীতি আৰু তপস্যাৰ আশ্ৰম-জগতৰ মাজত এক বিধিবদ্ধ, মৰ্যাদাপূৰ্ণ সাক্ষাৎ দেখুওৱা হৈছে। ভৰত ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত ৰাতি থাকিবলৈ স্থিৰ কৰে, আৰু মুনি আতিথ্য প্ৰদান কৰে। ভৰদ্বাজে সোধে—সেনাক কিয় দূৰত ৰাখিলা? ভৰত উত্তৰ দিয়ে যে আশ্ৰমৰ গছ-গছনি, পানী, ভূমি আৰু কুটীৰসমূহ বিঘ্নিত নহ’বলৈ তেওঁ ভয় কৰিছিল; সেয়ে একেলগে নহয়, একাই আগবাঢ়ি আহিল—তপস্বী সমাজৰ ওচৰত ৰজাৰ সংযম আৰু সংৰক্ষণ-নীতি প্ৰকাশ পায়। মুনিৰ আদেশত সেনাক মাতি অনা হয়। ভৰদ্বাজ অগ্নিশালাত প্ৰৱেশ কৰি শুদ্ধি সম্পন্ন কৰে আৰু বিশ্বকৰ্মা আৰু ত্বষ্টৃক আহ্বান কৰে যাতে সকলো ব্যৱস্থা অলৌকিকভাৱে সজাই তোলা যায়। লগতে দিশাপাল, নদীসমূহ, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, কুবেৰদেৱৰ দিব্য বন আৰু সোমদেৱকো আহ্বান কৰি প্ৰচুৰ আহাৰ-পানীয়ৰ ব্যৱস্থা কৰে। তাৰ পাছত শীতল বতাহ, পুষ্পবৃষ্টি, সংগীত আৰু তালবদ্ধ ধ্বনিৰ দৰে দিব্য লক্ষণ দেখা যায়। সেনাই বিশ্বকৰ্মাৰ সৃষ্ট সমতল ভূমি, ফলভৰা গছ, দিব্য নদী, অশ্বশালা, তোৰণ আৰু ৰত্নভৰা ৰাজভৱন দেখিবলৈ পায়। পাছত যোগান-ধাৰাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আহে—পায়সৰ ধাৰা যেন নদী, বাসগৃহ, হাজাৰ হাজাৰ নাৰী আৰু অপ্সৰা, গন্ধৰ্ব-ৰাজাসকলৰ গীত-বাদ্য, স্নান-অভিষেক, পশুধনৰ আহাৰ, আৰু বিপুল খাদ্য, পাত্ৰ, বস্ত্ৰ আৰু সামগ্ৰী। সৈনিকসকল স্বপ্নৰ দৰে বিস্মিত হৈ ৰাতি ভৰি আনন্দ কৰে; পুৱা আহ্বানিত সত্তাসকল অনুমতি লৈ বিদায় হয় আৰু সুগন্ধি আৰু মালাৰ চিহ্ন ৰাখি যায়। এই সৰ্গৰ শিক্ষা—আতিথ্য (আতিথ্যধৰ্ম) এক ধাৰ্মিক শক্তি, যিয়ে যোদ্ধা-বলক শৃঙ্খলাত বাঁধে; লগতে তপোবনৰ পবিত্ৰতা অক্ষুণ্ণ ৰখা ৰজাৰ কৰ্তব্য।
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত আতিথ্য গ্ৰহণ কৰি ভৰত সমগ্ৰ অনুচৰ-বাহিনীসহ বিধিপূৰ্বক বিদায় লয় আৰু ৰামক পোৱাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট পথ-নিৰ্দেশ বিচাৰে। মুনি ভূগোল বৰ্ণনা কৰে—চিত্ৰকূট প্ৰায় সাৰে তিন যোজন দূৰত একান্ত অৰণ্যত; তাৰ উত্তৰ ফালে মন্দাকিনী নদী বয়, ফুলে-ফলে ভৰা গছৰ শাৰী নদীৰ কাষে কাষে, আৰু নদীৰ সিপাৰে সেই পৰ্বত, য’ত ৰাম-সীতা পত্রকুটীৰত বাস কৰে। তেওঁ ভৰতৰ সেনাক দক্ষিণ বা দক্ষিণ-পশ্চিম দিশে আগবাঢ়িবলৈ ক’লে যাতে ৰাঘৱৰ সাক্ষাৎ হয়। যাত্ৰাৰ কথা শুনি দশৰথৰ ৰাণীসকল বাহনৰ পৰা নামি মুনিৰ ওচৰলৈ আহে—কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰা স্পষ্ট শোকত, আৰু কৈকেয়ী লজ্জাত নত। ভৰত একে একে মাতৃসকলক চিনাকি কৰায়: কৌশল্যাক ৰামৰ জননী বুলি সন্মান কৰে, সুমিত্ৰাক লক্ষ্মণ আৰু শত্রুঘ্নৰ জননী বুলি কয়, আৰু কৈকেয়ীক বিপদৰ মূল বুলি দোষাৰোপ কৰে। ভৰদ্বাজ মুনি ভৰতক উপদেশ দিয়ে—কৈকেয়ীৰ ওপৰত দোষ আৰোপ নকৰিবা; ৰামৰ বনবাস শেষত দেবতা, দানৱ আৰু ঋষিসকলৰ কল্যাণ সাধন কৰিব। ভৰত মুনিৰ পৰিক্ৰমা কৰি বাহন জোঁটাৰ আদেশ দিয়ে, আৰু বাহিনী দক্ষিণমুখে যাত্ৰা কৰে—হাতী, ৰথ, পদাতিক আৰু ৰাজমহিলাসহ—গঙ্গাৰ সিপাৰে অৰণ্য-নদীময় পথত উঠা মেঘৰ দৰে আগবাঢ়ি যায়।
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
সৰ্গ ৯৩ত ভৰতৰ ধৰ্মময় অগ্ৰগতি বৰ্ণিত হৈছে। চতুৰঙ্গ মহাসেনাৰ গতিৰে বনাঞ্চলৰ শব্দ-জগত আৰু পৰিবেশ সলনি হয়—হাতী আৰু হৰিণ ছিটিকি পৰে, পক্ষী নীৰৱ হয়, ধূলি উৰে যদিও বায়ুৱে তাক সোনকালে উৰুৱাই নিয়ে। তাৰ পিছত ভৰত চিত্ৰকূট আৰু মন্দাকিনী নদীক চিনাক্ত কৰে। শৃংগ-শ্ৰেণী, ফুলে ভৰা বৃক্ষ, আৰু পশু-পক্ষীৰে ভৰপূৰ ঢালসমূহৰ বৰ্ণনা উপমাৰে স্তৰিত—কেতিয়াবা মেঘৰ দৰে, কেতিয়াবা সাগৰৰ ঢৌৰ দৰে, কেতিয়াবা শৰৎ-আকাশৰ দৰে। শত্রুঘ্নক সম্বোধন কৰি কোৱা হয় যে তপস্বীৰ পবিত্ৰ উপস্থিতিৰ বাবে স্বাভাৱিকতে কঠিন এই ভূমিও অতিথিপৰায়ণ লাগে, “যেন স্বৰ্গলৈ যোৱা পথ”। তাৰপিছত ভৰত নিয়ন্ত্ৰিত অনুসন্ধানৰ আদেশ দিয়ে—সেনা থমকাই ৰাখি তেওঁ সুমন্ত্ৰ আৰু বশিষ্ঠৰ সৈতে আগবাঢ়ে। গুপ্তচৰে ধোঁৱাৰ স্তম্ভ দেখি অনুমান কৰে যে ইয়াত বাস আছে; মানুহ নথকা ঠাইত অগ্নি স্থায়ী হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ (অথবা তেওঁলোকৰ সদৃশ তপস্বী) ওচৰতে আছে বুলি নিশ্চিত হয়। সৰ্গৰ অন্তত সেনা সংযমিত উৎকণ্ঠা আৰু আনন্দেৰে শীঘ্ৰ মিলনৰ আশাত থাকে, আৰু প্ৰকৃতি-বৰ্ণনা নৈতিক সংযম আৰু উদ্দেশ্যময় শাসনৰ সৈতে একেলগে জড়িত হয়।
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
সৰ্গ ৯৪ত ৰাম, যি চিত্ৰকূট পৰ্বতত দীৰ্ঘদিন বাস কৰি বনজীৱনৰ প্ৰতি অনুৰাগী হৈ উঠিছে, সীতাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ আৰু নিজৰ মন স্থিৰ কৰিবলৈ ‘অদ্ভুত’ চিত্ৰকূট দেখুৱাই। তেওঁ এই দৰ্শনক ইন্দ্ৰই শচীক আশ্চৰ্য দেখুওৱাৰ সৈতে তুলনা কৰে আৰু পৰ্বতৰ সৌন্দৰ্যৰ তুলনাত বনবাস মানসিকভাৱে বেদনাদায়ক নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰে। ৰামে চিত্ৰকূটৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰে—খনিজৰ দৰে উজ্জ্বল শিখৰ, অহিংস আৰু অনাক্ৰমণকাৰী বন্যপ্ৰাণী, ফুল-ফলভৰা ঘন উপবন। ডালত ওলমি থকা বস্ত্ৰ আৰু তৰোৱাল আদি অৱসৰৰ চিহ্নৰ দ্বাৰা কিন্নৰ আৰু বিদ্যাধৰীৰ উপস্থিতিৰ আভাস মেলে। জলপ্ৰপাত, ঝৰ্ণা-উৎস আৰু গুহাৰ সুগন্ধি বতাহে দৃষ্টি-গন্ধ-শব্দৰ এক সজীৱ মানচিত্ৰ আঁকে। এই ইন্দ্ৰিয়ানুভৱৰ সৈতে ধৰ্মবোধো মিলি যায়: ৰাম দৃঢ়কৈ কয় যে সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে ইয়াত বাস কৰিলে শোক লয় পায়। তেওঁ বনবাসৰ ‘দ্বিবিধ ফল’ উল্লেখ কৰে—পিতৃ-আজ্ঞা ধৰ্মৰূপে পালন কৰা আৰু ভৰতক আনন্দ দিয়া। সৰ্গৰ অন্তত বনজীৱনক ৰজাৰ পৰলোক-কল্যাণৰ বাবে অমৃতসম বুলি মহিমান্বিত কৰা হয় আৰু চিত্ৰকূটক মূল, ফল আৰু জলৰ প্ৰাচুৰ্যত স্বৰ্গীয় দৃষ্টান্তকো অতিক্ৰম কৰা বুলি দেখুওৱা হয়।
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
সৰ্গ ৯৫ত চিত্ৰকূট পৰ্বতৰ পৰা নামি অহা ৰামচন্দ্ৰে সীতাক মন্দাকিনী নদীৰ মনোমোহা দৰ্শন কৰায়। তেওঁ ৰঙা-চঙা বালিৰ চৰা, পদ্মেৰে ভৰা জল, আৰু ফুল-ফলধাৰী বৃক্ষেৰে ভিৰ কৰা তীৰ দেখুৱাই নদীৰ সৌন্দৰ্য কুবেৰদেৱৰ নলিনী সৰোবৰ সৈতে তুলনা কৰে। এই প্ৰকৃতি-চিত্রৰ মাজতে ধৰ্মাচৰণো সুস্পষ্ট: ঋষিসকলে নিৰ্দিষ্ট সময়ত স্নান কৰে, আৰু আন তপস্বীসকলে উৰ্ধ্ববাহু হৈ সূৰ্যোপাসনা কৰে। বতাহে দুলোৱা গছৰ শীৰ্ষে পৰ্বতক নাচি থকা যেন লাগে; ঝৰা ফুলে পানীত ভাসি গোট খাই থাকে, তাত মধুৰস্বৰ চক্ৰৱাক পাখি আহি বহে। ৰামৰ বচনে বনবাসক শ্ৰেষ্ঠ জীৱন ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে—সীতাৰ সৈতে চিত্ৰকূট-মন্দাকিনী দৰ্শন অযোধ্যাত বাস কৰাতকৈও অধিক সুখদায়ক। তেওঁ সীতাক ‘মিত্ৰৰ দৰে’ মন্দাকিনীত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়, মন্দাকিনীক সৰযূ আৰু পৰ্বতক অযোধ্যা বুলি ভাবিবলৈ কয়। সৰ্গৰ অন্তত সৰল আহাৰ, দিনে তিনিবাৰ স্নান আৰু সহচৰ্যত সন্তোষৰ কথা কোৱা হয়, য’ত ধৰ্মময় শান্তিয়ে ৰাজ্য-নগৰৰ আকাংক্ষা স্থগিত কৰে।
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
চিত্ৰকূটত ৰামে সীতাক মন্দাকিনী পৰ্বত-নদীৰ শোভা দেখুৱাই গৃহ্য-যজ্ঞৰ ভাৱত তেওঁৰ সৈতে বহি ভাজা মাংস নিবেদন কৰে। সেই শান্তি হঠাতে আকাশলৈ উঠা ধূলি আৰু আগবাঢ়ি অহা বাহিনীৰ কোলাহলে ভাঙি পেলায়; হাতীৰ জাকৰ নেতা আৰু আন বনচৰ প্ৰাণীসমূহ আতংকিত হয়। ৰামে লক্ষ্মণক অনুসন্ধান কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে—ই ৰাজকীয় মৃগয়া হ’বও পাৰে বা কোনো ভয়ংকৰ জন্তু—আৰু পৰ্বতৰ দুৰ্গমতা সত্ত্বেও দ্ৰুত আৰু নিখুঁত মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। লক্ষ্মণে ফুলেৰে ভৰা শাল গছত উঠি চাৰিওফালে চাই ৰথ, ঘোঁৰা, হাতী, পদাতিক আৰু পতাকাৰে সজ্জিত এক বিশাল, সুসজ্জিত সেনা দেখা পায়। তেওঁ তৎক্ষণাৎ সাৱধানতা ল’বলৈ কয়—পবিত্ৰ অগ্নি নুমুৱাই দিয়া, সীতাক গুহাত সুৰক্ষিত কৰা, ধনু তান কৰা, বাণ সাজু কৰা আৰু কবচ পৰিধান কৰা। ৰামে সোধাত, জ্বলন্ত অগ্নিৰ দৰে ক্ৰুদ্ধ লক্ষ্মণে ৰথধ্বজত কোবিদাৰ গছৰ চিহ্ন দেখি সেই বাহিনী ভৰতৰ বুলি ভুল ধৰে আৰু নিৰ্বিঘ্ন ৰাজত্বৰ বাবে তেওঁলোকক নিঃশেষ কৰিবলৈ অহা শত্রুতাপূৰ্ণ প্ৰয়াস বুলি সন্দেহ কৰে। এই সৰ্গে বনবাসৰ শান্ত গৃহস্থ-ধাৰ্মিক জীৱনৰ সৈতে হঠাৎ ৰাজনৈতিক-সামৰিক উদ্বেগৰ সংঘাত দেখুৱাই, অনুসন্ধান, সংযম বনাম ক্ৰোধ, আৰু অসম্পূৰ্ণ তথ্যৰ ওপৰত কাৰ্য কৰাৰ নৈতিক বিপদ উন্মোচন কৰে।
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
সৰ্গ ৯৭ত চিত্ৰকূটৰ ওচৰত আগবাঢ়ি অহা বাহিনী দেখি লক্ষ্মণ ক্ৰোধ আৰু সন্দেহত আচ্ছন্ন হয়। ৰাম ধীৰভাৱে তেওঁক শান্ত কৰে আৰু নীতিধৰ্মৰ যুক্তিৰে বুজাই দিয়ে যে ভৰত স্বভাৱতে ভ্ৰাতৃ-স্নেহী, প্ৰাণতকৈও প্ৰিয়; সেয়ে তেওঁ বৈৰভাৱে নহয়, বনবাসৰ সংবাদ শুনি কুলধৰ্ম আৰু শোকবশতহে আহিছে। ৰাম কয় যে আত্মীয়ৰ ওপৰত হিংসা কৰি লাভ কৰা ৰাজ্য ধৰ্মদূষিত—বিষমিশ্ৰিত আহাৰৰ দৰে—সেয়া গ্ৰহণযোগ্য নহয়। তেওঁ লক্ষ্মণক ভৰতৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ বাক্য ক’বলৈ নিষেধ কৰে, কিয়নো তেনে বাক্য প্ৰকৃততে ৰামকেই আঘাত কৰে। ভ্ৰাতৃহত্যা আৰু পিতৃহত্যা বিপদতো অকল্পনীয় বুলি তেওঁ দৃঢ় কৰে; আৰু যদি লক্ষ্মণৰ চিন্তা ৰাজ্য হয়, তেন্তে ৰাম ভৰতক ক’ব যে ৰাজ্য লক্ষ্মণক দিয়া হওক—ভৰত নিশ্চয় সন্মতি দিব। লক্ষ্মণ লজ্জিত হৈ নিজৰ অনুমান সলায় আৰু ক্ষণিকৰ বাবে ভাবে যেন দাশৰথেই আহিছে। ঘোঁৰা, শত্ৰুঞ্জয় হাতী আৰু ৰাজছত্ৰৰ অনুপস্থিতিৰ দৰে লক্ষণে কাহিনীত দ্বিধা সৃষ্টি কৰে। শেষত ভৰত ভিৰ নকৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু বাহিনীয়ে শৃঙ্খলাৰে পৰ্বতৰ চাৰিওফালে শিবিৰ স্থাপন কৰে, যাৰ দ্বাৰা ৰাজ্যশাসনত নম্ৰতা আৰু ধৰ্মৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়।
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
সেনাবাহিনী নিৰ্দিষ্ট স্থানত শিবিৰ পাতি ভৰত ৰজকীয় জাঁকজমক ত্যাগ কৰি নম্ৰতা আৰু পুত্ৰধৰ্মৰ ভাব লৈ পায়ে হেঁটে ৰামচন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ যাবলৈ সংকল্প কৰে। তেওঁ শত্রুঘ্নক মানুহ আৰু শিকারীৰ দল লৈ অৰণ্য তৎক্ষণাৎ তন্নতন্নকৈ চাবলৈ আদেশ দিয়ে; আৰু গুহে অস্ত্ৰধাৰী হৈ নিজৰ হাজাৰজন আত্মীয়সহ বনভূমিত ৰামক বিচাৰি ফুৰে। ভৰত একে একে প্ৰতিজ্ঞা কৰে—যেতিয়ালৈকে তেওঁ ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ দৰ্শন নাপায় তেতিয়ালৈকে শান্তি নাপাব; ৰামৰ চন্দ্ৰসম উজ্জ্বল, কমলনয়ন মুখমণ্ডল নেদেখালৈকে মন স্থিৰ নহ’ব; ৰামৰ ৰাজলক্ষণযুক্ত চৰণ মূৰত নধৰালৈকে তৃপ্তি নহ’ব; আৰু পিতৃ-পৈতৃক ৰাজ্যৰ যথাৰ্থ অধিকাৰী ৰামক অভিষেক কৰি সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা নকৰালৈকে তেওঁৰ সংকল্প পূৰ্ণ নহ’ব। তাৰ পাছত বৰ্ণনা চিত্ৰকূটৰ পবিত্ৰ ভূগোললৈ ঘূৰে—চিত্ৰকূটক ধন্য, পৰ্বতৰাজ সদৃশ বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়, আৰু তেজস্বী অস্ত্ৰধাৰী ৰামৰ বাসে অৰণ্য ‘সিদ্ধ’ হোৱা বুলি কোৱা হয়। ভৰত ফুলেৰে ভৰা গছগছনিৰ মাজেৰে পাহাৰৰ ঢাল বগাই আগবাঢ়ে, আশ্ৰমাগ্নিৰ ধোঁৱাৰ উঁচু পতাকা দেখিয়ে আত্মীয়সকলসহ আনন্দিত হয়, আৰু সেনা দূৰত ৰাখি গুহসহ চিত্ৰকূটৰ পুণ্য আশ্ৰমলৈ দ্ৰুতগতিত ধাৱিত হয়।
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
সৰ্গ ৯৯ত ভৰতৰ চিত্ৰকূটৰ ওচৰৰ ৰামৰ বন-আশ্ৰমলৈ অন্তিম আগমন বৰ্ণিত হৈছে। সেনা শিবিৰ পাতি ভৰত নিজে আগবাঢ়ে আৰু বশিষ্ঠক ৰাণীসকলক আগবঢ়াই আনিবলৈ আদেশ দিয়ে। পথত তেওঁ আশ্ৰম চিনাক্ত কৰে বস্তুগত আৰু প্ৰাকৃতিক চিহ্নেৰে—কুটীৰৰ কাষত ভাঙি থোৱা জ্বালানি কাঠ, গোটাই থোৱা ফুল, শীতৰ বাবে সাজি থোৱা উপলাৰ ঢিপ, আৰু গছত কুশা আৰু বাকলিৰ ফিতা; কিছুমান ঠাইত ওপৰত বাঁধি থোৱা বাকলি-বস্ত্ৰো চলাচলৰ চিন হিচাপে দেখা যায়। মন্দাকিনী নদীৰ নিকটতা আৰু তপস্বীসকলৰ নিত্য অগ্নিৰ ঘন ধোঁৱাও তেওঁ লক্ষ্য কৰে। অনুতাপে ভৰত ভাবি উঠে—মহাৰ্ষি-সদৃশ ৰামক সাক্ষাৎ কৰিব, আৰু ৰাজগৌৰৱৰ উলট-পালট অৱস্থাত শোক কৰে: একান্ত বনাঞ্চলত ৰাম মাটিত বীৰাসনত বহি আছে। তেওঁ পৰ্ণশালাক দেখে—যজ্ঞবেদীৰ দৰে পাতৰে আৱৃত, ধনু, তূণীৰ, সূৰ্যসম দীপ্ত বাণ, ৰূপালী মিয়ানৰ তৰোৱাল, ঢাল আৰু গোধা-চৰ্মৰ আঙুলিৰক্ষকেৰে সজ্জিত; সিংহগুহাৰ দৰে অজেয়। উত্তৰ-পূৰ্বমুখী ঢাল থকা পবিত্ৰ বেদী আৰু জ্বলন্ত অগ্নি দেখি শেষত তেওঁ ৰামক দেখে—মৃগচৰ্ম আৰু বাকলি-বস্ত্ৰধাৰী, অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ দৰ্ভা বিছোৱা ভূমিত বহি, চিৰন্তন ব্ৰহ্মাৰ সদৃশ। ভৰত কান্দি কান্দি দৌৰি যায়, বাৰে বাৰে “আৰ্য” বুলি মাতি, ৰামৰ চৰণত পোৱাঁৰ আগতেই ঢলি পৰে। ৰামে ভৰতক আৰু শত্ৰুঘ্নক আলিঙ্গন কৰে; তাৰ পিছত সুমন্ত্ৰ আৰু গুহৰো মিলন হয়। এই দৃশ্য বনবাসীসকলেও দেখে, আৰু আনন্দত নহয়—কৰুণাত তেওঁলোকৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰে।
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
সৰ্গ ১০০ত এক তীব্ৰ বিপৰীত দৃশ্য দেখা যায়: ৰামে ভৰতক তপস্বীৰ বেশত—জটা আৰু বল্কল পৰিধান কৰি—মাটিত হাত জোৰ কৰি পৰি থকা অৱস্থাত দেখে; উপমা দিয়া হৈছে প্ৰলয়কালৰ অসহনীয় সূৰ্যৰ সৈতে। ৰামে ভৰতক আলিঙ্গন কৰি উঠাই লয় আৰু ক্ষীণ দেহ দেখি গভীৰ স্নেহ-কৰুণাৰে ভৰি উঠে। তাৰ পাছত ৰামে “কচ্চিত” (সকলো কুশল তো?) বুলি পুনঃপুনঃ সুধি প্ৰথমে পৰিয়ালৰ মঙ্গল খবৰ লয়—দশৰথৰ অৱস্থা, ৰাণীসকলৰ কুশল, বশিষ্ঠ আৰু পুৰোহিতসকলৰ যথোচিত সন্মান। তাৰপিছত ৰামে ৰাজধৰ্মৰ বিষয়ে সুসংগঠিত প্ৰশ্নমালা তোলে: পৰামৰ্শদাতাৰ নিৰ্বাচন আৰু গোপনীয়তা, যোগ্য মন্ত্ৰী-সেনাপতি নিযুক্তি, গুপ্তচৰৰ মাধ্যমে সংবাদ, দণ্ডৰ সামঞ্জস্য, কোষাগাৰৰ শৃঙ্খলা, দুর্গ-প্ৰস্তুতি, সৈন্যক সময়মতে বেতন, কৃষি আৰু গোধন ৰক্ষা, ৰজাৰ জনসাধাৰণৰ বাবে সহজলভ্যতা, আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায়। ৰামে নাস্তিক কূটতৰ্কৰ পৰা সাৱধান কৰে আৰু ৰজাৰ এৰিবলগীয়া দোষসমূহ উল্লেখ কৰি কয় যে শাস্ত্ৰসম্মত, গোপন আৰু সুস্থ পৰামৰ্শই বিজয়ৰ মূল। ভ্ৰাতৃস্নেহে গাঁথা এই সৰ্গ এক সংক্ষিপ্ত ৰাজধৰ্ম-নির্দেশিকা ৰূপে উদ্ভাসিত হয় আৰু শেষত এই নীতি স্থাপন কৰে যে ধৰ্মময় শাসনে স্বৰ্গগতি প্ৰদান কৰে।
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
এই সৰ্গত ভৰত ৰামৰ কথাৰ উত্তৰত নিজকে দোষী বুলি মানে—যদি জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা জীৱিত থাকোঁতেই তেওঁ ৰাজত্ব গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে সেয়া অধৰ্ম আৰু ধৰ্মচ্যুতি হ’ব। তেওঁ ইক্ষ্বাকু বংশৰ চিৰন্তন নীতি স্মৰণ কৰায়: জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ উপস্থিত থাকিলে কনিষ্ঠ পুত্ৰ ন্যায়সঙ্গতভাৱে ৰজা হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে ভৰত ৰামক সমৃদ্ধ অযোধ্যালৈ উভতি আহি বংশকল্যাণৰ বাবে অভিষেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ভৰত ৰাজধৰ্মৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে: কিছুমানে ৰজাক কেৱল মানুহ বুলি ভাবে, কিন্তু ভৰতৰ মতে ৰজাই ধৰ্মানুগ আচৰণ আৰু অসাধাৰণ নীতিশাস্ত্ৰ-দক্ষতাৰে প্ৰজাৰ কল্যাণ সাধন কৰিলে তেওঁ ‘দৈৱতুল্য’ বুলি গণ্য। তাৰ পাছত শোকৰ কথা উঠে—ভৰত কেকয়ত থাকোঁতে আৰু ৰাম সীতা-লক্ষ্মণসহ বনলৈ যোৱাৰ পিছতেই, যজ্ঞকাৰী আৰু সজ্জনসকলৰ পূজিত মহাৰাজ দশৰথ ৰামবিৰহৰ অসহনীয় দুখত ব্যাকুল হৈ স্বৰ্গলৈ গমন কৰে। ভৰত ৰামক উঠি পিতৃৰ উদ্দেশ্যে জল-তৰ্পণ (উদক-দান) কৰিবলৈ আহ্বান জনায়, কিয়নো প্ৰিয় পুত্ৰৰ দান পিতৃলোকত অক্ষয় ফলদায়ক হয়। সৰ্গৰ অন্তত দেখুৱাইছে যে দশৰথৰ অন্তিম চিত্ত ৰামতেই নিবদ্ধ আছিল—মৃত্যু যেন শোক আৰু আকুলতাৰ পৰিণতি।
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
এই সৰ্গত শোকৰ আকস্মিক আঘাত আৰু বাক্যৰ পৰা তৎক্ষণাৎ আচার-কৰ্মলৈ গতি সলনি হোৱাৰ চিত্ৰণ আছে। ভৰত দাশৰথৰ মৃত্যুসংবাদ ৰামক জনায়; সংবাদ শুনি ৰাম মূৰ্ছিত হয়—কুঠাৰে কটা ফুলেৰে ভৰা গছ যেন ঢলি পৰে, বা বজ্ৰাঘাতৰ দৰে। চেতনালাভ কৰি ৰামে ধৰ্মচিন্তাৰে শোক প্ৰকাশ কৰে: ৰজা-বিহীন অযোধ্যালৈ উভতি যোৱা উচিত নে, পিতৃৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া নিজে কৰিব নোৱাৰাৰ বেদনাই, আৰু পিতা পৰলোক গ’লেহে এতিয়া কোনে পথ দেখুৱাব—এই সকলো ভাবনা তেওঁ উচ্চাৰণ কৰে। ৰামে ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক ধন্যবাদ দিয়ে যে তেওঁলোকে ৰজাৰ পূৰ্ণ শ্ৰাদ্ধ-অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰিছে। তাৰ পাছত সীতা আৰু লক্ষ্মণকো সংবাদ জনায়; ভ্ৰাতৃসকলৰ মাজত একেলগে অশ্ৰুধাৰা বয়। সুমন্ত্ৰৰ পথপ্ৰদৰ্শনত তেওঁলোকে মঙ্গলময় মন্দাকিনী তীৰ্থলৈ যায় আৰু দক্ষিণ দিশা (যমদিশা) মুখ কৰি উদক-অৰ্পণ কৰে। তাৰ পিছত দৰ্ভা ঘাঁহৰ ওপৰত ইঙ্গুদীৰ গুদা আৰু বদৰী ফল মিহলাই নিৱাপ/পিণ্ড-দান সম্পন্ন কৰে। বিলাপৰ কোলাহল শুনি জনসাধাৰণ আৰু ভৰতৰ সৈন্য আশ্ৰমলৈ দৌৰি আহে; পশু-পক্ষীও আতংকিত হৈ উঠে। এই অধ্যায়ে দেখুৱায় যে গভীৰ শোকৰ মাজতো মৰ্যাদা আৰু ধৰ্মীয় কৰ্তব্য আচার-অনুষ্ঠানৰ ৰূপে অটুট থাকে।
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
বশিষ্ঠ মন্দাকিনী-তীৰ্থৰ দিশে পদব্ৰজে আগবাঢ়ে আৰু দাশৰথৰ ৰাণীসকলক লগত লৈ যায়, যিসকল ৰামক দেখিবলৈ ব্যাকুল। দলটোৱে সেই স্নানস্থানত উপস্থিত হয় য’ত ৰাম আৰু লক্ষ্মণে নিয়মিত আহিছিল। শোকত ক্লান্ত, চকুপানী ভৰা কৌশল্যাই বন-ধাৰৰ সেই পবিত্ৰ ঠাই দেখুৱায় য’ত নিৰ্বাসিত ত্ৰয়ী কঠোৰ কষ্টে বাস কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। তেওঁ লক্ষ্মণৰ অক্লান্ত সেৱাৰ কথা কয়—ৰামৰ বাবে পানী আনিবলৈ সদায় ব্যস্ত—আৰু কামনা কৰে যেন তেওঁক অপমানজনক পৰিশ্ৰমৰ পৰা ৰক্ষা কৰা হয়। তাৰ পিছত কৌশল্যাই দৰ্ভা ঘাঁহৰ ওপৰত দক্ষিণমুখী আগা কৰি থোৱা ইঙ্গুদী গুদাৰ পিণ্ড দেখে—পিতৃৰ উদ্দেশ্যে ৰামে বিধি অনুসাৰে কৰা শ্রাদ্ধ-অৰ্পণ। দাশৰথৰ পূৰ্বৰ ৰাজঐশ্বৰ্য আৰু এই বনবাসী সংযমী অৰ্পণৰ তীব্ৰ বৈপৰীত্যই তেওঁক বিলাপত ডুবাই দিয়ে: ‘দেৱসম’ ৰজাৰ বাবে এনে আহাৰ কেনেকৈ উপযুক্ত? আৰু ৰামৰ অৱনমিত অৱস্থাতকৈ বেছি বেদনাদায়ক একো নাই বুলি ঘোষণা কৰে। তেওঁ লোকোক্তি স্মৰণ কৰে—মানুহৰ আহাৰ যেনে, তেনেই তাৰ দেৱতাৰ আহাৰ—আৰু ইয়াত সেই কথাৰ কৰুণ সত্যতা অনুভৱ কৰে। সহ-ৰাণীসকলে কৌশল্যাক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু আশ্ৰমত ৰামক দেখে—দীপ্তিমান, তথাপি যেন স্বৰ্গৰ পৰা পতিত দেৱতা। মাতৃসকলে কান্দে; ৰামে উঠি শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁলোকৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰে, আৰু তেওঁলোকে ৰামৰ পিঠিৰ ধূলি মচি দিয়ে। লক্ষ্মণেও নমস্কাৰ কৰে; ৰাণীসকলে তাকো ৰামৰ দৰে স্নেহ কৰে। সীতাই শোকাকুল হৈ শাশুড়ীৰ চৰণ ধৰে; কৌশল্যাই তাক কন্যাৰ দৰে আলিঙ্গন কৰি তাৰ কষ্টত বিলাপ কৰে, সীতাৰ বতাহ-ৰ’দে ক্ষয় হোৱা মুখমণ্ডলৰ উপমা দিয়ে আৰু শোকক অৰণি-জ্বলা অগ্নিৰ দৰে বৰ্ণনা কৰে যি নিজৰেই আশ্ৰয় ভস্ম কৰে। শেষত ৰামে বশিষ্ঠৰ চৰণ ধৰি তেওঁৰ কাষত বহে; ভৰত হাত জোৰ কৰি ওচৰত বহে, আৰু সকলোৱে ভাবি থাকে তেওঁ কি ক’ব। ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু ভৰত বন্ধুসমূহে ঘিৰি থকা অৱস্থাত তিনিটা যজ্ঞাগ্নিৰ দৰে দীপ্তি ছড়ায়, যেন ঋত্বিজসকলে বেষ্টন কৰি আছে।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
এই সৰ্গত উত্তৰাধিকাৰ, দোষ-দায়িত্ব আৰু আজ্ঞাপালনৰ বিষয়ে সুসংগঠিত সংলাপ দেখা যায়। লক্ষ্মণৰ উপস্থিতিত ৰামে ভৰতক সান্ত্বনা দিয়ে সোধে—তেওঁ কিয় তপস্বীৰ বেশত আহিছে। ভৰত ক’লে যে ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱাৰ দৰে ‘অসম্ভৱ কৰ্ম’ৰ পিছত দাশৰথৰ মৃত্যু হ’ল; তেওঁ কৈকেয়ীৰ উচটনি নিন্দা কৰে আৰু বিধবা ৰাণীসকল আৰু প্ৰজাৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে ৰামৰ তৎক্ষণাৎ অভিষেক বিচাৰে। ভৰত জ্যেষ্ঠাধিকাৰ, জনসম্মতি আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ সমৰ্থনৰ কথা উল্লেখ কৰি ৰামৰ চৰণ ধৰি বিনীতভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰে। ৰামে ভৰতৰ মহত্ত্ব স্বীকাৰ কৰি ক’লে যে ভৰত দোষী নহয়, আৰু মাতৃৰ প্ৰতি শিশুসুলভ দোষাৰোপ নকৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে; শাস্ত্ৰত বয়োজ্যেষ্ঠৰ পত্নী আৰু পুত্ৰৰ ওপৰত কিছু অৱকাশৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁ পিতৃৰ আজ্ঞা বাধ্যতামূলক বুলি স্থিৰ কৰে। দাশৰথে জনসমক্ষে যি ‘বিভাজন’ ঘোষণা কৰিছিল তাক ৰামে প্ৰমাণ মানে—ভৰত অযোধ্যা শাসন কৰিব, আৰু ৰাম চৌদ্দ বছৰ দণ্ডকত বাস কৰিব—এইদৰে ব্যক্তিগত আকাঙ্ক্ষাৰ ওপৰত ধৰ্মৰ অধিপত্য ৰক্ষা কৰে।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
সৰ্গ ১০৫ত চাৰিও ভ্ৰাতৃ আৰু তেওঁলোকৰ হিতৈষীসকলৰ সৈতে ৰাতি জুৰি সমূহ শোক-বিলাপ চলি থাকে। প্ৰভাতত মন্দাকিনীৰ তীৰত বিধি-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰি সকলোৱে পুনৰ একেলগে সমবেত হয়। সেই নীৰৱতাৰ মাজত ভৰত ৰামক সম্বোধন কৰি ৰাজ্য ঘূৰাই দিবলৈ অনুৰোধ কৰে; ৰাম নাথাকিলে ৰাজ্য ধাৰণ অসম্ভৱ বুলি কয় আৰু নিজ অযোগ্যতাক তীব্ৰ উপমাৰে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ সাৱধানে লালিত-পালিত গছৰ উপমা আনে—ফুলে যদিও ফল নধৰে—অৰ্থাৎ ৰামে ৰাজসিংহাসন গ্ৰহণ নকৰিলে দাশৰথৰ আজীৱন আশা নিষ্ফল হ’ব। অযোধ্যাৰ জনমতও উল্লেখিত—শ্ৰেণী-সমাজ আৰু প্ৰজাই ৰামক সূৰ্যৰ দৰে অভিষিক্ত দেখিব, ৰাজহস্তীৰ গর্জন আৰু অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলৰ আনন্দৰ চিত্ৰ। ৰাম ভৰতক সান্ত্বনা দি কালে-ধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে: মানৱ-কৰ্তৃত্ব সীমিত, বিধিয়ে জীৱক বিপৰীত দিশলৈ টানে, আৰু সংসাৰৰ সকলো সংযোগৰ অন্ত আছে—ধন ক্ষয় হয়, উচ্চতা অৱনতি পায়, মিলন বিচ্ছেদলৈ যায়, জীৱন মৰণত শেষ হয়। তেওঁ অনিত্যতাক প্ৰকৃতিৰ দৃষ্টান্তে দৃঢ় কৰে—পকা ফল পতিত হবই, দৃঢ় গৃহো জীৰ্ণ হয়, ৰাতি পুনৰ ঘূৰি নাহে, নদী আগলৈ বয়, আৰু দিন-ৰাতিয়ে গ্ৰীষ্মসূৰ্যই পানী শুকুৱাৰ দৰে আয়ু ক্ষয় কৰে। মৃত্যু অবিচ্ছেদ্য সঙ্গী, আৰু শোক দাৰ্শনিকভাৱে অনুপযোগী বুলি কোৱা হয়। শেষত ৰামে দাশৰথৰ আদেশ অনুসৰি বনবাস পালন কৰাৰ দৃঢ় সংকল্প প্ৰকাশ কৰি ভৰতক অযোধ্যালৈ উভতি গৈ ৰাজধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ কয়; জ্ঞানীসকলে সকলো অৱস্থাত বিলাপ ত্যাগ কৰে।
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
মন্দাকিনীৰ তীৰত ৰামৰ গভীৰ বাক্য শুনি ভৰত ধাৰ্মিক যুক্তিৰে দীঘল আবেদন জনায়। তেওঁ ৰামৰ সমতা আৰু পৰামৰ্শ-প্ৰিয় স্বভাৱৰ প্ৰশংসা কৰে, “মোৰ কাৰণে” কৈকেয়ীৰ কৰা অপৰাধ স্বীকাৰ কৰে আৰু ধৰ্ম-বন্ধনৰ বাবে তেওঁক দণ্ড দিব নোৱাৰাৰ কথা কয়। তাৰ পাছত তেওঁ নৈতিক সংকট উত্থাপন কৰে—দশৰথৰ দৰে মহৎ বংশত জন্ম লৈ কোনোবাই কেনেকৈ জ্ঞাতে অধৰ্ম কৰিব পাৰে; তথাপি তেওঁ প্ৰবাদ স্মৰণ কৰায় যে মৃত্যুপথযাত্ৰী লোক মোহগ্ৰস্ত হয়, সেয়ে পিতাৰ বিচ্যুতি ক্ৰোধ, মোহ বা অসাৱধানতাত ঘটিব পাৰে। ভৰত ৰামক অনুৰোধ কৰে পিতাৰ ত্ৰুটি “সুধাৰিবলৈ”; সত্য পুত্ৰত্ব মানে পিতৃৰ অন্যায় সংশোধন কৰা, তাক সমৰ্থন কৰা নহয়। তেওঁ মাতৃ, আত্মীয়, বন্ধু আৰু নগৰ-গ্ৰামৰ প্ৰজালৈকে বিষয় বিস্তাৰ কৰি কয় যে অভিষেক আৰু ৰাজকাৰ্যই ক্ষত্ৰিয়ৰ মুখ্য ধৰ্ম, যাৰ দ্বাৰা প্ৰজাৰ ৰক্ষা সম্ভৱ। জটা-ধাৰণ আৰু অৰণ্য-তপস্যাৰ তুলনাত শাসনৰ কৰ্তব্য আগবঢ়াই তেওঁ অনিশ্চিত ভৱিষ্যৎ-পুণ্যৰ সলনি তৎক্ষণাৎ ৰাজধৰ্ম পালন কৰিবলৈ আহ্বান জনায় আৰু পুৰোহিত-জ্যেষ্ঠসকলক তাতেই অভিষেক কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সমবেতসকলে ভৰতৰ বাক্য সমৰ্থন কৰে, কিন্তু ৰাম দশৰথৰ আদেশত অচল থাকে আৰু অযোধ্যালৈ উভতি যোৱা নাকচ কৰে; দৰ্শকসকল একে সময়তে শোকাকুল আৰু তেওঁৰ দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাত বিস্মিত হয়।
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
অযোধ্যা কাণ্ডৰ সৰ্গ ১০৭ত আত্মীয়সমাজত সন্মানিত ৰামে ভৰতৰ পুনৰ বক্তব্যৰ উত্তৰ দি কয় যে কৈকেয়ীৰ পুত্ৰ হিচাপে ভৰতৰ ধাৰ্মিক অৱস্থান যথোচিত। তাৰ পাছত ৰামে ধৰ্ম-নীতিৰ বাধ্যতাৰ শৃংখল স্পষ্ট কৰে—কৈকেয়ীৰ বিবাহসময়ত দশৰথৰ পূৰ্ব প্ৰতিশ্ৰুতি, দেৱ–অসুৰ সংঘাতত সেৱাৰ বিনিময়ত দিয়া বৰ, আৰু সেই বৰৰ আধাৰত কৈকেয়ীৰ দাবী: ভৰতৰ বাবে ৰাজ্য আৰু ৰামৰ বনবাস। ৰামে নিজৰ বনবাসক ব্ৰত-পালন বুলি স্থিৰ কৰি ভৰতক শীঘ্ৰ অভিষেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে, যাতে দশৰথৰ সত্যবচন অক্ষুণ্ণ থাকে। ৰামে ভৰতক উপদেশ দিয়ে—‘ৰাজাক ঋণমুক্ত কৰা’, অৰ্থাৎ অপূৰ্ণ প্ৰতিজ্ঞাৰ ভাৰ লাঘৱ কৰা, আৰু পিতৃ-মাতৃক সন্মান-সেৱা কৰা। পুত্ৰধৰ্ম দৃঢ় কৰিবলৈ তেওঁ গয়া-সম্পৰ্কীয় শ্ৰুতি উল্লেখ কৰে: ‘পুত্ৰ’ সেইজন, যিয়ে পিতাক ‘পুত’ নামৰ নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে আৰু পিতৃলোকক ৰক্ষা কৰে; সেয়ে বহু পুত্ৰ কামনা কৰা হয়, যাতে অন্ততঃ এজন গয়াত পিণ্ডদান আদি কৰ্ম সম্পন্ন কৰে। শেষত ৰামে শাসন-ব্যৱস্থাৰ দিশনির্দেশ আৰু আশ্বাস দিয়ে: ভৰত শত্রুঘ্ন আৰু দ্বিজসকলৰ সৈতে অযোধ্যালৈ উভতি গৈ প্ৰজাক সন্তুষ্ট ৰাখক; আৰু ৰাম সীতা-লক্ষ্মণসহ দণ্ডকাৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিব। দুয়োৰে কৰ্তব্য পৰিপূৰক ৰাজত্বৰ দৰে—ভৰত মানুহৰ ওপৰত, ৰাম অৰণ্যৰ ওপৰত—এজনৰ ছাঁ ছত্ৰ, আনজনৰ ছাঁ বৃক্ষ; আৰু দুয়ো সত্যৰ বন্ধনত একত্ৰ।
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
এই সৰ্গত ৰাম ভৰতক সান্ত্বনা দিয়া সময়ত, প্ৰখ্যাত ব্ৰাহ্মণ জাবালীয়ে ৰামক সম্বোধন কৰে। তেওঁ এক কঠোৰ বাস্তৱবাদী, ইহলোকমুখী ভাষাত কয়—মানুহ একেলগে জন্মে আৰু একেলগে মৰে; আত্মীয়তা স্থায়ী নহয়, পিতৃ-মাতৃ আৰু গৃহ-সংসাৰৰ আসক্তি কেৱল অস্থায়ী আশ্ৰয়ৰ দৰে। সেয়ে তেওঁ ৰামক পিতৃৰ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি দুখদায়ক, কণ্টকময় পথত অনড় হৈ নাথাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে। জাবালীয়ে তৎক্ষণাৎ ৰাজনৈতিক পদক্ষেপৰ পৰামৰ্শ দিয়ে—সমৃদ্ধ অযোধ্যালৈ উভতি গৈ অভিষেক গ্ৰহণ কৰক আৰু ৰাজাধিকাৰ ভোগ কৰক; অযোধ্যা যেন নিজৰ যথাৰ্থ অধিপতিক অপেক্ষা কৰি আছে বুলি তেওঁ চিত্ৰিত কৰে। তাৰ পিছত তেওঁৰ যুক্তি আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সন্দেহলৈ তীব্ৰ হয়: অষ্টকা, শ্ৰাদ্ধ আদি পিতৃ-অৰ্ঘ্যক অকাৰ্যকৰ বুলি ক’বলৈ ধৰে আৰু কিছুমান ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিধানক দান আৰু আনুগত্য উদ্দীপিত কৰা সামাজিক উপায় বুলি দেখুৱায়। শেষত তেওঁ পৰোক্ষতকৈ প্ৰত্যক্ষক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে আৰু ভৰতৰ প্ৰস্তাৱিত ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৰামক জোৰ দিয়ে, ইয়াক জ্ঞানী জনমত আৰু সমাজৰ বাবে আদৰ্শ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
সৰ্গ ১০৯ত ৰামে জাবালিৰ সেই উপদেশৰ দীঘল নৈতিক খণ্ডন কৰে, য’ত তেওঁক ব্যৱহাৰিক লাভৰ কথা কৈ বনবাস ত্যাগ কৰি উভতি আহিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়া হৈছিল। ৰামে প্ৰথমে জাবালিৰ সন্মানজনক উদ্দেশ্য স্বীকাৰ কৰে, কিন্তু ধৰ্ম আৰু মৰ্যাদাৰ মানদণ্ডত সেই পৰামৰ্শক অনিষ্টকাৰী বুলি গণ্য কৰে। তেওঁ ক’য় যে ৰাজধৰ্ম চিৰকাল সত্য আৰু অহিংসাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত; জগতৰ স্থিতি সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, আৰু ঋষি-দেৱতাসকলে সত্যক সৰ্বোচ্চ গুণ বুলি ঘোষণা কৰিছে। মিছাক তেওঁ সমাজত ঘৃণিত আৰু আত্মিকভাৱে ক্ষয়কাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰে, আৰু দান, যজ্ঞ, তপস্যা তথা বেদসমূহো সত্যক ভিত্তি কৰি আছে বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। তাৰ পাছত ৰামে নিজৰ অৱস্থাত এই নীতি প্ৰয়োগ কৰে: পিতাৰ সন্মুখত বনবাস গ্ৰহণৰ শপথ কৰা বাবে তেওঁ “সত্যৰ সেতু” ভাঙিব নোৱাৰে। লোভ, মোহ বা অজ্ঞানৰ দৰে প্ৰেৰণা মানি উভতি অহা তেওঁ অস্বীকাৰ কৰে আৰু সতৰ্ক কৰে যে অস্থিৰ, অসত্যপ্ৰবণ লোকৰ অৰ্পণ দেৱতা আৰু পিতৃসকলেও গ্ৰহণ নকৰে। সেয়ে তেওঁ বনবাসক সজ্জনৰ আচৰণ অনুসৰি ধৰ্মময় দায়িত্ব বুলি গ্ৰহণ কৰে। অধ্যায়টোত এক বিতৰ্কমূলক অংশো আছে (কিছুমানে সংযোজিত বুলি ধৰে) য’ত ৰামে নাস্তিক যুক্তিৰ নিন্দা কৰে। তেতিয়া জাবালিয়ে স্পষ্ট কৰে যে আগৰ কথা কেৱল পৰিস্থিতিগত প্ৰবোধন আছিল; তেওঁ আস্থিক অৱস্থান পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰামক শান্ত কৰি কল্যাণকাৰী উপদেশলৈ পথ দেখুৱাবলৈ অনুৰোধ কৰে।
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
সৰ্গ ১১০ত ক্ৰোধিত ৰামক সংযমলৈ আনিবলৈ বশিষ্ঠ মুনিয়ে সংশোধনমূলক উপদেশ দিয়ে। তেওঁ জাবালিৰ আগৰ কথাবোৰক অধৰ্ম বুলি নধৰি, ৰামক বনবাস ত্যাগ কৰি উভতি আহিবলৈ প্ৰায়োগিকভাৱে বুজাবলৈ কোৱা যুক্তি-মাত্ৰ বুলি ব্যাখ্যা কৰে; তাৰ পিছত তেওঁ শাস্ত্ৰসম্মত, প্ৰামাণ্য শিক্ষালৈ ধাৱিত হয়। বশিষ্ঠে সংক্ষিপ্ত সৃষ্টিতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে—আদি জল, তাৰ পৰা স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ উদ্ভৱ, আৰু বৰাহ-অৱতাৰে পৃথিৱী উদ্ধাৰ। তাৰ পাছত মনু আৰু ইক্ষ্বাকুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অযোধ্যাৰ খ্যাতিমান ৰজাসকললৈকে ইক্ষ্বাকু বংশৰ বংশাৱলী ক্ৰমে কোৱা হয়। এই বংশগাথা নৈতিক-আইনী প্ৰমাণৰ দৰে কাম কৰে: ইক্ষ্বাকু পৰম্পৰাত জ্যেষ্ঠ পুত্ৰকেই অভিষেক কৰি সিংহাসন দিয়া হয়। সেয়ে দশৰথৰ জ্যেষ্ঠ উত্তৰাধিকাৰী ৰামক ৰাজত্ব গ্ৰহণ কৰি প্ৰজাৰ ৰক্ষা কৰা আৰু পিতৃ-পূৰ্বজৰ ৰাজধৰ্ম অব্যাহত ৰাখিবলৈ অনুৰোধ কৰা হয়, যাতে কুলধৰ্ম আৰু লোককল্যাণ অক্ষুণ্ণ থাকে।
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
এই সৰ্গত কৰ্তৃত্ব আৰু ঋণশোধৰ নীতিগত বিষয়ত সুসংগঠিত বিতৰ্ক দেখা যায়। ৰাজপুৰোহিত আৰু গুৰু বশিষ্ঠে ৰামক স্মৰণ কৰাই দিয়ে যে মানুহৰ বাবে তিনিজন “গুৰু”—আচাৰ্য, পিতা আৰু মাতা; জ্যেষ্ঠসকল আৰু সভাৰ আজ্ঞা মানিলে সৎপথ অক্ষুণ্ণ থাকে। ৰামে উত্তৰ দিয়ে যে পিতৃ-মাতৃৰ লালন-পালন আৰু স্নেহৰ ঋণ অপূৰণীয়, আৰু দাশৰথক দিয়া প্ৰতিজ্ঞা কেতিয়াও মিছা হ’ব নোৱাৰে। তাৰ পাছত ভৰতৰ দুখ-ব্যথালৈ কাহিনী ঘূৰে। ব্যাকুল ভৰতে ৰামৰ কুটীৰৰ আগত কুশা ঘাঁহ বিছাই প্ৰত্যুপৱেশন (প্ৰতিবাদস্বৰূপে শুই থকা) কৰিবলৈ উদ্যত হয়, ৰামক উভতাই আনিবলৈ। ৰামে অভিষিক্ত শাসকৰ বাবে এনে আচৰণ অনুচিত বুলি কৈ ভৰতক উঠি অযোধ্যালৈ উভতি যাবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু নগৰবাসী-গ্ৰামবাসীৰ সৈতে কথা পাতে; তেওঁলোকে স্বীকাৰ কৰে যে পিতৃৰ আজ্ঞাৰ পৰা ৰামক আঁতৰাব নোৱাৰে। ভৰতে সভাৰ আগত আনুষ্ঠানিকভাৱে কয় যে ৰাজসিংহাসনৰ দাবীত তেওঁৰ কোনো যোগসাজশ নাই, আৰু চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস তেওঁ নিজেই গ্ৰহণ কৰিব। ভৰতৰ নিষ্কপটতা দেখি ৰাম বিস্মিত হয়, তথাপি দাশৰথৰ পূৰ্ব প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বাধ্যতা পুনৰ দৃঢ় কৰে আৰু বনবাসৰ সলনি কৰাটো অধৰ্ম বুলি গণ্য কৰি ধৰ্ম আৰু সত্যৰ অনুগত সিদ্ধান্ত অটল ৰাখে।
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
সৰ্গ ১১২ত চিত্ৰকূটত মিলনৰ পিছত হোৱা ধৰ্মময় নিষ্পত্তি বৰ্ণিত হৈছে। অদৃশ্যভাৱে উপস্থিত ঋষিসকলে ভ্ৰাতৃদ্বয়ৰ ধৰ্মানুগত সাক্ষাৎক শুভ বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু ইয়াক ভবিষ্যৎ-মঙ্গলৰ সংকেত বুলি ধৰে; তাত দাশগ্ৰীৱ (ৰাৱণ)ৰ বিনাশ কামনাও অন্তৰ্ভুক্ত। কঁপি উঠিলেও দৃঢ় ভৰত ৰাজধৰ্ম আৰু কুলধৰ্মৰ দোহাই দি ৰামক সিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; তেওঁ একেলগে শাসন চলাব নোৱাৰাৰ কথা স্বীকাৰ কৰি কয় যে আত্মীয়-স্বজন, যোদ্ধা আৰু প্ৰজাসকলৰ দৃষ্টি কেৱল ৰামৰ ওপৰতে। ৰামে স্নেহপূৰ্বক উপদেশ দিয়ে—ভৰতৰ জন্মগত আৰু শিক্ষালব্ধ প্ৰজ্ঞা আছে; মন্ত্ৰী আৰু বিচক্ষণ পৰামৰ্শদাতাৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি ৰাজ্য শাসন কৰিব, আৰু কৈকেয়ীৰ প্ৰতি ক্ৰোধ নধৰিব। কিন্তু পিতৃৰ প্ৰতিজ্ঞা অটল বুলি ঘোষণা কৰি ৰামে বিশ্ব-অসম্ভৱৰ উদাহৰণেৰে নিজৰ স্থিৰতা প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত ভৰতে সোণেৰে অলংকৃত পাদুকা অৰ্পণ কৰে; ৰামে তাত পদাৰ্পণ কৰি পুনৰ সেয়া অধিকাৰৰ প্ৰতীক হিচাপে ভৰতক উভতাই দিয়ে। ভৰতে চৌদ্দ বছৰৰ বাবে নগৰৰ বাহিৰত তপস্যাময় জীৱন যাপন কৰি পাদুকাৰ অধীনত ৰাজ্য-প্ৰশাসন চলাব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে, আৰু সময়মতে ৰাম নুঘূৰিলে আত্মদাহৰ সংকল্পো ব্যক্ত কৰে। ৰামে সন্মতি দি ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক আলিঙ্গন কৰে, কৈকেয়ীক ৰক্ষা আৰু অবিদ্বেষৰ আদেশ দিয়ে, জ্যেষ্ঠসকলক প্ৰণাম কৰি বিদায় লয়; মাতৃসকলে শোকত কণ্ঠৰুদ্ধ হৈ বিদায় দিব নোৱাৰে, আৰু ৰাম অশ্ৰুসিক্ত হৈ নিজৰ কুটীৰত প্ৰৱেশ কৰে।
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
এই সৰ্গত আলোচনা-সমঝোতাৰ পৰা প্ৰতীকাত্মক শাসনলৈ যোৱা পৰিৱর্তন সম্পূৰ্ণ হয়। ভৰত শত্রুঘ্ন আৰু মন্ত্ৰী-সমূহৰ সৈতে ৰামৰ পাদুকা লৈ যাত্ৰা কৰে—সেই পাদুকা ন্যায়-ধর্মীয় আচাৰৰ এক ৰাজচিহ্ন, যাৰ দ্বাৰা ন্যায়সঙ্গত সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতিনিধিত্ব হয়। বশিষ্ঠে অযোধ্যাৰ “যোগক্ষেম” (নিরাপত্তা আৰু কল্যাণ)ৰ বাবে সোনেৰে অলংকৃত পাদুকা দান কৰিবলৈ ৰামক অনুৰোধ কৰে; ৰাম পূবমুখী হৈ বিধিবদ্ধ ভঙ্গীত “শাসনৰ নিমিত্তে” স্পষ্টকৈ পাদুকা ভৰতক প্ৰদান কৰে। ভৰতে দাশৰথৰ চৌদ্দ বছৰৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ প্ৰতি নিজৰ অটল নিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে আৰু বনবাসৰ শর্তসমূহক বাধ্যতামূলক ধৰ্ম-ৰাজনৈতিক বাক্য হিচাপে পুনৰ দৃঢ় কৰে। ভৰদ্বাজে ভৰতৰ জন্মগত মহত্ত্বৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে গুণ-ধর্ম স্বাভাৱিকভাৱে তেওঁৰ ভিতৰত স্থিৰ হয়, আৰু এনে ধৰ্মপুত্ৰৰ দ্বাৰাই দাশৰথ যেন জীৱিত। তাৰ পাছত কাহিনী যাত্ৰাপথলৈ ঘূৰে: ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীসহ সেনা উভতি যায়; যমুনা আৰু গঙ্গা পাৰ হোৱাৰ উল্লেখ হয়; শৃঙ্গিবেৰপুৰত প্ৰৱেশ ঘটে। শেষত অযোধ্যা নিস্তব্ধ, আনন্দহীন আৰু ক্ষীণ দেখা যায়; সেই দৃশ্যত ভৰত শোকাকুল হৈ সাৰথিক কৰুণ বাক্য কয়।
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
সৰ্গ ১১৪ত ভৰত ৰথেৰে দ্ৰুতগতিত অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰে। ৰথৰ গভীৰ, স্নিগ্ধ ধ্বনি নগৰৰ অস্বাভাৱিক নীৰৱতাৰ সৈতে তীব্ৰ বৈপৰীত্য সৃষ্টি কৰে। ভৰতৰ দৃষ্টিত অযোধ্যা যেন দীপশূন্য ৰাত্ৰি—য’ত বিড়াল আৰু পেঁচা ঘূৰি ফুৰে; যেন চন্দ্ৰসঙ্গহীন ৰোহিণী; যেন শুকাই যোৱা পৰ্বত-ধাৰা, নিভি যোৱা যজ্ঞাগ্নি বা পৰাজিত সেনা—ৰাজশূন্যতাক ইন্দ্ৰিয়-শূন্যতালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা উপমাসমূহে নগৰৰ শোকগাথা গঢ়ে। আৰু তুলনা উঠে—নীৰৱ হৈ পৰা সমুদ্ৰতৰংগ, সোমপেষণৰ পাছত পৰিত্যক্ত বেদী, আৰু গৰুৰ পাল যাৰ বলদ নাই। নগৰখন যেন নতুন মুক্তাহাৰ, যাৰ ৰত্ন খহি পৰিছে; যেন পতিত তৰা, বনাগ্নিত দগ্ধ লতা, মেঘে ঢকা আকাশ, আৰু অপবিত্ৰ পানস্থান—অলংকাৰ ভাঙি যোৱা, দীপ্তি ম্লান আৰু উৎসৱৰ আনন্দ বিঘ্নিত। ভৰত সাৰথিক প্ৰশ্ন কৰে—ৰামৰ বনবাসৰ পাছত কিয় গীত-বাদ্য, মালাৰ সুবাস, মদিৰা, চন্দন আৰু আগৰুৰ গন্ধ বতাহত নাই; কিয় পথৰ কোলাহল আৰু উৎসৱমুখৰ চলাচল থমকি গৈছে। তেওঁ সিদ্ধান্ত লয় যে অযোধ্যাৰ শ্ৰী ৰামৰ সৈতে গ’ল, আৰু ৰাম উভতি আহিলেহে সামূহিক আনন্দ পুনৰ জাগিব। শোকাকুল ভৰত দাশৰথৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে—যেন সিংহশূন্য—আৰু অন্তঃপুৰক সূৰ্যহীন দিনৰ দৰে নিস্প্ৰভ দেখি কন্দে।
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
সৰ্গ ১১৫ত ভৰত উত্তৰাধিকাৰ সংকটৰ এক ধৰ্ম-নৈতিক ৰাজনৈতিক সমাধানক আচার-অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমে স্থিৰ কৰে। অযোধ্যাত মাতৃসকলক নিৰাপদে স্থাপন কৰি, শোকাকুল হলেও প্ৰতিজ্ঞাত দৃঢ় ভৰত জ্যেষ্ঠসকলক সম্বোধন কৰি নন্দিগ্ৰামলৈ যোৱাৰ অনুমতি বিচাৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে ৰাম নাথাকিলে ৰাজ্যসুখ ভোগ কৰাতকৈ দুখ-শোকেৰে বাস কৰাই তেওঁৰ বাবে শ্ৰেয়। মন্ত্রীসকল আৰু বশিষ্ঠে তেওঁৰ ভ্ৰাতৃভক্তি আৰু ধৰ্মপথৰ অনুগমনক প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত ভৰত ৰথ সাজিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু শত্রুঘ্নসহ যাত্ৰা কৰে; আগত ব্ৰাহ্মণ আচার্যসকল চলি যায়। সেনা আৰু নাগৰিকসকলে বিনা আহ্বানেই অনুসৰণ কৰে, যি তেওঁৰ পথৰ প্ৰতি জনসমৰ্থনৰ লক্ষণ। নন্দিগ্ৰামত উপস্থিত হৈ ভৰত ৰামৰ সোনাৰে অলংকৃত পাদুকা মূৰত ধৰি ৰাজ্যক ৰামৰ দ্বাৰা তেওঁৰ হাতত জমা দিয়া ধৰ্মীয় আমানত (সন্ন্যাসবৎ ভাব) বুলি ঘোষণা কৰে। তেওঁ পাদুকাক ধৰ্মৰ ন্যায়-প্ৰতীক আসন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি, তাৰ ওপৰত ছত্ৰ আৰু চামৰ ধাৰণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ভৰত সংকল্প কৰে যে ৰাম ঘূৰি নাহা পৰ্যন্ত তেওঁ ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিব, আৰু ৰাম আহিলে অযোধ্যা আৰু ৰাজ্য দুয়োটা ৰামক সমৰ্পণ কৰি পুনৰ সেৱাত প্ৰৱেশ কৰিব। অধ্যায়ৰ শেষত তেওঁ তপস্বীৰ দৰে বাস কৰে—বল্ল্কল পৰিধান, জটা ধাৰণ—আৰু পাদুকাৰ অধীনতহে শাসন কৰে; সকলো বিষয় আৰু নিবেদন প্ৰথমে পাদুকালৈ জনাই, শাসনক জবাবদিহি ধৰ্মীয় তত্ত্বাবধানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
চিত্ৰকূটৰ তপোবনত ভৰতৰ প্ৰস্থানৰ পিছত, ৰামে আশ্ৰমবাসী ঋষিসকলৰ মাজত এক স্পষ্ট পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰিলে; তেওঁলোকক চিন্তিত আৰু ভীতিগ্ৰস্ত যেন লাগিছিল। ৰামে ভাবিলে যে তেওঁৰ, লক্ষ্মণৰ বা সীতাৰ কোনো আচৰণৰ বাবে আশ্ৰমৰ পবিত্ৰতা বা শান্তি ভংগ হৈছে নেকি, সেয়ে তেওঁ বিনম্ৰভাৱে কুলপতিক (প্ৰধান ঋষি) এই বিষয়ে সুধিলে। বৃদ্ধ ঋষি গৰাকীয়ে সীতাৰ আচৰণৰ ওপৰত কোনো সন্দেহ নথকা বুলি জনালে আৰু ক’লে যে ৰাক্ষসৰ অত্যাচাৰৰ বাবেহে তেওঁলোক চিন্তিত, যি ৰামৰ উপস্থিতিৰ বাবে অধিক বৃদ্ধি পাইছে। ঋষিসকলে বৰ্ণনা কৰিলে যে ৰাক্ষসসকলে কেনেকৈ বীভৎস ৰূপ ধাৰণ কৰি তপস্বীসকলক আক্ৰমণ কৰে, যজ্ঞৰ পাত্ৰবোৰ ভাঙি পেলায় আৰু পবিত্ৰ অগ্নিত পানী ঢালি যজ্ঞত ব্যাঘাত জন্মায়। তেওঁলোকে জনস্থানৰ ওচৰত থকা ৰাৱণৰ ভায়েক খৰৰ কথা উল্লেখ কৰিলে, যি ঋষিসকলৰ বাবে ত্ৰাসৰ কাৰণ। এই ঠাইত থকাটো নিৰাপদ নহয় বুলি বিবেচনা কৰি, ঋষিসকলে আশ্ৰম ত্যাগ কৰি আন এখন ফল-মূলৰে ভৰা অৰণ্যলৈ যোৱাৰ সিদ্ধান্ত ললে। ৰামে তেওঁলোকক শ্ৰদ্ধাৰে বিদায় দিলে আৰু তেওঁলোকৰ উপদেশ গ্ৰহণ কৰি নিজৰ পঁজালৈ উভতি আহিল।
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
তপস্বী ঋষিসকল বিদায় লোৱাৰ পিছত ৰামে আগৰ ঠাইত আৰু থাকিবলৈ মন নকৰে। ভৰত, ৰাণীসকল আৰু অযোধ্যাৰ নাগৰিকসকলৰ স্মৃতিয়ে তেওঁৰ মন ব্যাকুল কৰে, আৰু ভৰতৰ সেনাৰ শিবিৰ (ঘোঁৰা-হাতী)ৰ বাবে ঠাইখন শাৰীৰিকভাৱে অপবিত্ৰ হোৱা কথাও তেওঁক বিচলিত কৰে। সেয়ে ৰামে সীতা আৰু লক্ষ্মণক লগত লৈ আগবাঢ়ি ভগৱান অত্রিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়। ৰামে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰে; অত্রিয়ে পুত্ৰসদৃশ স্নেহে তেওঁক গ্ৰহণ কৰি আদৰ্শ আতিথ্য প্ৰদান কৰে আৰু লক্ষ্মণ-সীতাকো সান্ত্বনা দিয়ে। তাৰ পিছত অত্রিয়ে নিজৰ বৃদ্ধা পত্নী, মহাতপস্বিনী অনসূয়াক আহ্বান কৰে—যাৰ কঠোৰ তপস্যা আৰু লোকহিতকাৰী মহিমা প্ৰসিদ্ধ (জীৱনধাৰা পুনৰুদ্ধাৰ, গঙ্গাৰ প্ৰবাহ ঘটোৱা, বাধা নিবারণ, আৰু দেৱকাৰ্যৰ বাবে সময়-সংশ্লিষ্ট তপস্যা আদি)। তেওঁ সীতাক অনসূয়াৰ ওচৰলৈ যাবলৈ কয়। সীতাই অনসূয়াক প্ৰদক্ষিণ কৰি নমস্কাৰ জনায়, তেওঁৰ অতিবৃদ্ধ অৱস্থা আৰু কঁপা দেহ দেখি কুশল-ক্ষেম সোধে। সীতাৰ ধৰ্মাচৰণত সন্তুষ্ট অনসূয়াই ৰামৰ সৈতে বনবাসৰ কষ্ট স্বেচ্ছায় গ্ৰহণ কৰাৰ বাবে সীতাক প্ৰশংসা কৰে আৰু পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে: সদগুণী নাৰীৰ বাবে স্বামীেই পৰম আশ্ৰয় আৰু ‘দেৱতা’; নিষ্ঠাই যশ-পুণ্য আনে, কিন্তু অসংযত কামনা নৈতিক পতন আৰু অপকীৰ্তিৰ কাৰণ হয়। এই সৰ্গত যাত্ৰা, আতিথ্য-নীতি, তপস্যাৰ মহিমা আৰু সীতালৈ নৈতিক শিক্ষা একেলগে প্ৰকাশ পায়।
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
এই সৰ্গত বন-আশ্ৰমৰ আতিথ্য আৰু শ্ৰদ্ধাৰ পৰিবেশত উপদেশমূলক সংলাপ গঢ় লৈ উঠে। অনসূয়া বৈদেহী (সীতা)ক ধৰ্মৰ কথা কয়; সীতাই বিনয়ে উত্তৰ দিয়ে যে স্বামীহে পত্নীৰ গুৰু, আৰু পতিশুশ্ৰূষা—স্বামীৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে সেবা—স্ত্ৰীৰ মুখ্য তপস্যা। সাৱিত্ৰীৰ পতিব্ৰতা ধৰ্মে স্বৰ্গীয় সন্মান লাভ আৰু ৰোহিণীৰ চন্দ্ৰৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যতা আদি দৃষ্টান্তে স্থিৰ বৈবাহিক ব্ৰতৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। সন্তুষ্ট হৈ অনসূয়াই সীতাক দিব্য অলংকাৰ প্ৰদান কৰে—মালা, বস্ত্ৰ, গহনা, সুগন্ধি লেপ আৰু মূল্যবান অঙ্গৰাগ—যিবোৰ কেতিয়াও ম্লান নহয় আৰু সদায় উপযুক্ত থাকে বুলি কোৱা হয়। সীতাৰ শৃংগাৰক শ্ৰী (লক্ষ্মী)য়ে বিষ্ণুক শোভিত কৰাৰ সৈতে তুলনা কৰি দাম্পত্য-সামঞ্জস্যক পবিত্ৰ ৰূপ দিয়ে। তাৰ পিছত অনসূয়াই সীতাৰ উৎপত্তি আৰু বিবাহৰ বৃত্তান্ত বিচাৰে। সীতাই কয়—জনকৰ যজ্ঞক্ষেত্ৰত হাল চলাওঁতে পৃথিৱীৰ পৰা তেওঁ অযোনিজাভাৱে প্ৰকট হৈছিল; মুখ্য ৰাণীয়ে দত্তক লৈ লালন-পালন কৰে। যোগ্য বৰ বিচাৰি জনক চিন্তিত হৈছিল, সেয়ে বৰুণৰ গধুৰ দিব্য ধনুক কেন্দ্ৰ কৰি স্বয়ংবৰ স্থাপন কৰে; বহু ৰজাই ধনুক তুলিবও নোৱাৰিলে। পিছত বিশ্বামিত্ৰ আৰু লক্ষ্মণসহ ৰাম আহে; ৰামে ধনুক তৎক্ষণাৎ জুৰি ভাঙি পেলায়। সত্যধৰ্ম মানি জনকে সীতাদান স্থিৰ কৰে, কিন্তু ৰামে দাশৰথৰ অনুমতি নাপাওঁতে অপেক্ষা কৰে। এইদৰে বিধিসন্মত বিবাহ সম্পন্ন হয় আৰু সীতাই ৰামৰ প্ৰতি নিজৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ভক্তি ঘোষণা কৰে।
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
এই সৰ্গত অনসূয়া-প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত হৈ কাহিনী বনভূমিৰ গভীৰলৈ আগবাঢ়ে। সীতাৰ মধুৰ আৰু বিস্তৃত বৰ্ণনা—বিশেষকৈ স্বয়ংৱৰ—শুনি অনসূয়া মাতৃস্নেহে সীতাৰ কপাল চুম্বন কৰি আলিঙ্গন কৰে। তাৰ পাছত বিদায়ৰ অনুমতি দি, প্ৰীতি-দান স্বৰূপে নিজৰ সন্মুখতে সীতাক অলংকৃত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু দিব্য অলংকাৰ-বস্ত্ৰ দান কৰে। দিব্য কন্যাৰ দৰে দীপ্ত সীতা বিনয়ে নমস্কাৰ কৰি ৰামৰ ওচৰলৈ যায়; ৰাম আৰু লক্ষ্মণ সীতালৈ দেখুওৱা এই দুৰ্লভ সন্মানত আনন্দিত হয়। তাৰ পাছত সন্ধ্যা পৰা নিশালৈ এক কাব্যিক দৃশ্য অংকিত হয়—সূৰ্যাস্ত, পখীৰ নীড়লৈ উভতি অহা, কলস লৈ স্নান-কাৰ্য সমাপ্ত কৰি আহি থকা ঋষিসকল, অগ্নিহোত্ৰৰ ধোঁৱা, ঘন অৰণ্যৰ গম্ভীৰ অনুভৱ, নিশাচৰ প্ৰাণীৰ সঞ্চাৰ, আৰু তৰাৰ মাজত চন্দ্ৰোদয়। সিদ্ধ তপস্বীৰ আতিথ্যত পবিত্ৰ ৰাতি কটাই প্ৰভাতে ৰাম-লক্ষ্মণ বিদায় লয়। অৰণ্যবাসী তপস্বীসকলে মানুহ-ভক্ষী, ৰূপ-পরিবর্তনকাৰী ৰাক্ষস আৰু ৰক্তপায়ী হিংস্ৰ প্ৰাণীৰ বিপদৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰে, আৰু ফল সংগ্ৰহ কৰা মুনিসকলে ব্যৱহাৰ কৰা নিৰাপদ পথ দেখুৱায়। ব্ৰাহ্মণ-তপস্বীৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰি সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ৰাম অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে—যেন সূৰ্য মেঘপুঞ্জত প্ৰৱেশ কৰে।
Daśaratha announces Rāma’s coronation; Ayodhyā prepares in joy. Mantharā incites Kaikeyī to demand two boons: Bharata’s enthronement and Rāma’s fourteen-year exile. Bound by promise, Daśaratha yields; Rāma accepts without protest, Sītā insists on accompanying him, and Lakṣmaṇa follows. Amid public grief and ominous signs, the trio departs, meets Guha, crosses the Gaṅgā, and receives guidance from Bharadvāja, settling at Citrakūṭa. In Ayodhyā, Daśaratha dies in remorse; ministers summon Bharata, who condemns Kaikeyī, rejects the throne, and sets out to bring Rāma back, carrying coronation materials toward the forest.
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.