Sarga 28

Verse 1

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन् ॥१॥

एवं ब्रुवतीं सीतां प्रति धर्मज्ञो धर्मवत्सलो रामो वनवासदुःखानि चिन्तयन् तां नेतुं बुद्धिं न चकार॥

Verse 2

सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥२॥

बाष्पदूषितलोचनां तां सीतां पुनः सान्त्वयित्वा, निवर्तनार्थं धर्मात्मा रामो वाक्यमिदमब्रवीत्।

Verse 3

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा ।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम् ॥३॥

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा। इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसः सुखम्॥

Verse 4

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले ।वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे ॥४॥

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे॥

Verse 5

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥५॥

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः। बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते॥

Verse 6

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥६॥

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते। सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्॥

Verse 7

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम् ।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥७॥

गिरिनिर्झरसम्भूताः गिरिकन्दरवासिनाम्। सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम्॥

Verse 8

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः ।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥८॥

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता शून्ये महामृगाः। दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्॥

Verse 9

सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः ।मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम् ॥९॥

सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्योऽतिदुस्तराः; मत्तैरपि गजैर्नित्यं तस्माद् दुःखतरं वनम्।

Verse 10

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥१०॥

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः। निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गाः; तस्माद्वनं दुःखमयम्॥

Verse 11

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले ।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥११॥

रात्रिषु श्रमखिन्नेन भूतले स्वयं भग्नासु पर्णशय्यासु सुप्यते; तस्माद्वनं दुःखतरम्॥

Verse 12

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम् ॥१२॥

नियतात्मना अहोरात्रं सन्तोषः कर्तव्यः; सीते, वृक्षावपतितैः फलैरेव जीवितव्यम्; तस्माद्वनं दुःखमयम्॥

Verse 13

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि ।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥१३॥

उपवासोऽपि यथाशक्ति, हे मैथिलि, कर्तव्य एव; वल्कलाम्बरधारिणा च जटाभारोऽपि धार्यः।

Verse 14

देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥१४॥

देवतापितृणां पूजनं विधिपूर्वकं कर्तव्यम्; प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनं कार्यम्।

Verse 15

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम् ॥१५॥

काले काले नित्यशः त्रिरभिषेकः कार्यः; नियमेन चरता तस्माद्वनं दुःखतरं भवति।

Verse 16

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः ।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम् ॥१६॥

स्वयमाहृतैः कुसुमैः आर्षेण विधिना वेद्यामुपहारः कर्तव्यः; अतः, हे बाले, वनं दुःखमयम्।

Verse 17

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि ।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम् ॥१७॥

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि। यताहारैर्वनचरैर्नित्यं दुःखमतो वनम्॥

Verse 18

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः ।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥१८॥

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः। भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्॥

Verse 19

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम् ॥१९॥

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि। चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्॥

Verse 20

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम् ॥. ॥२०॥

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः। तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्॥

Verse 21

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह ।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥२१॥

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह। बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्॥

Verse 22

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥२२॥

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि। वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्॥

Verse 23

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम् ॥२३॥

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च। अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्॥

Verse 24

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम् ॥२४॥

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः। न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्॥

Verse 25

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव ।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥२५॥

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव। विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्॥

Verse 26

वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना ।न तस्य सीता वचनं चकार त त्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता ॥२६॥

यदा महात्मा रामो वनं नेतुं निश्चयं न चकार, तदा सीता तस्य वचनं नानुवर्तत; अतिदुःखिता सा ततः राममिदं वाक्यमब्रवीत्।