
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡ ରାମାୟଣର ନୀତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼। ଆରମ୍ଭ ସର୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଆଦର୍ଶ ନାଗରିକ ଜୀବନ, ସଭା-ସମାବେଶ, ଯୌବରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ନଗରର ଉତ୍ସବୀୟ ଶୋଭା ଦ୍ୱାରା ଏକ ପବିତ୍ର ରାଜ–ଯାଜ୍ଞିକ ପରିବେଶ ଗଢ଼ିଉଠେ; ସେହି ସହ ରାମଙ୍କ କ୍ଷମା, ସଂଯମ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ବିନୟ ଭଳି ଆଦର୍ଶ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାଜଧର୍ମ, ଅନ୍ତଃପୁରୀୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ବାକ୍ୟବନ୍ଧନର ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନିର ସଂଘାତରେ ଅଭିଷେକର ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ ବନବାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ମନ୍ଥରାର ପ୍ରେରଣାରେ କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ନିକଟରୁ ପୂର୍ବେ ପାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବର ଦାବି କରନ୍ତି—ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଚଉଦ ବର୍ଷର ବନବାସ। ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଦଶରଥ ନୀତିଗତ ଭାବେ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ତଥାପି ବଚନଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ରାମ ପିତୃବଚନକୁ ଧର୍ମ ଭାବି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସୀତା ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମ ଓ ସହଚର୍ଯ୍ୟ ନୀତି ଉପସ୍ଥାପନ କରି ସଙ୍ଗେ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଅହିଂସା ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା-ନିଷ୍ଠାରେ ସଂଯମିତ ହୁଏ। କାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଜାବିଲାପ, ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ଗଭୀର ବିଷାଦ ଛାଇଯାଏ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ରଥରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ତମସା ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବିଶ୍ରାମ, ନିଷାଦରାଜ ଗୁହଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମର ଉପଦେଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ବନନିବାସ ସ୍ଥାପନ—ରାଜମହଳରୁ ଅରଣ୍ୟଜୀବନକୁ ଗମନର ରୂପାନ୍ତରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ସମାନାନ୍ତରରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପତନ ଘଟେ—ଦଶରଥଙ୍କ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ‘ଶବ୍ଦବେଧୀ’ ପାପର ସ୍ମରଣ-ସ୍ୱୀକାର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ। ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ରାଜ୍ୟ ଆଶଙ୍କା ଜାଗେ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କେକୟରୁ ଭରତଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ। ଭରତ ଫେରି ଆସି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ପିତୃକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ବନକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି—ଏହା ବୈଧତା ଓ ତ୍ୟାଗ ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନକୁ ତୀବ୍ର କରେ। ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡ ବଚନଧର୍ମର ଅଧିକାର, ରାଜଧର୍ମର ମୂଲ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗର ମହିମାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳନ, ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହଧର୍ମ, ଭ୍ରାତୃନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରଜାଶୋକ—ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ବେଦନାମୟ ମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ପାଠପରମ୍ପରାରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଯାଜ୍ଞିକ ବିଧି, ବିଲାପ ଓ ନୀତିମନନର ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ମିଳେ, ଯାହା ଏହି କାଣ୍ଡକୁ ରାମାୟଣର ଧର୍ମଚିନ୍ତନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ।
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ମାତୁଳଗୃହକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୁଇଭାଇ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ନିବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ତାପରେ କଥା ରାମଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଗୁଣମାଳାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ—ଉତ୍ତେଜନାରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି, କୃତଜ୍ଞତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, କରୁଣା, ସଂଯମ, ବିବେକ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ତର୍କବିଦ୍ୟା ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପାରଦର୍ଶିତା। ପୃଥିବୀପରି କ୍ଷମା, ବୃହସ୍ପତିପରି ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରପରି ପରାକ୍ରମ ଭଳି ଉପମାରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପ୍ରିୟ ଓ ଶାସନଯୋଗ୍ୟ ଆଦର୍ଶ ନେତା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଏହି ଗୁଣ ଦେଖି, ନିଜ ବାର୍ଧକ୍ୟ ଓ କିଛି ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି ଦଶରଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେନ୍ତି। ପରେ ସେ ଦେଶାଧିପତି ଓ ନଗରର ପ୍ରମୁଖ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସଭାକୁ ଡାକି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାଜସଭା ଗଠନ କରି ଅଭିଷେକ ପ୍ରୟାସକୁ ଔପଚାରିକ ରୂପ ଦିଅନ୍ତି।
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
ରାଜସଭାରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ସମଗ୍ର ମନ୍ତ୍ରିପରିଷଦକୁ ଡାକି, ମିତ୍ରରାଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗମ୍ଭୀର, ଧୀର ଓ ଗରିମାମୟ ସ୍ୱରରେ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ପିତୃପରମ୍ପରାନୁସାରେ ସତର୍କତାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଧର୍ମଭାର ଅନୁଭବ ହେଉଛି; ତେଣୁ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଶାସନଭାର ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ରାମଙ୍କ ବଂଶାନୁଗତ ଗୁଣଗାନ କରି, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରର ଶୁଭ ସମୟରେ ଯୌବରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖି, ରାଜ୍ୟହିତ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତି ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପରାମର୍ଶ ଥାକିଲେ ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ସଭାସ୍ଥ ରାଜାମାନେ ଓ ପ୍ରଜା ଜୟଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି; ରାଜପ୍ରାସାଦ ଆନନ୍ଦନିନାଦରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରମୁଖ ନାଗରିକ ଏବଂ ନଗର-ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଆଲୋଚନା କରି ଏକମତ ହୋଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, କରୁଣା, ବାକ୍ସଂଯମ, ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ, ପ୍ରଜାହିତଚିନ୍ତା ଓ ସାର୍ବଭୌମ ଶାସନଯୋଗ୍ୟତାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜଗତର କଲ୍ୟାଣାର୍ଥେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯୁବରାଜପଦରେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ସମୁହ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପୌରଜନମାନେ ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ହୋଇ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯୌବରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ରାଜା ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର ବଚନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦଶରଥ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବଙ୍କୁ ବିଧି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଚୈତ୍ରମାସର ପୁଣ୍ୟତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ କରି—“ରାମଙ୍କ ଯୌବରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉ” ବୋଲି ରାଜାଜ୍ଞା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଗ୍ନ୍ୟାଗାରସ୍ଥାନରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନ, ଔଷଧି, ଶୁକ୍ଳମାଲ୍ୟ, ଲାଜା, ମଧୁ-ଘୃତ, ବସ୍ତ୍ର; ରଥ-ଆୟୁଧ, ଚତୁରଙ୍ଗବଳ, ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଗଜ; ଚାମର-ଧ୍ୱଜ-ଛତ୍ର; ଶାତକୁମ୍ଭର ଅନେକ କଳଶ; ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଋଷଭ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ସମୁପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ। ନଗରଦ୍ୱାର ଚନ୍ଦନମାଳା ଓ ଧୂପରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୁଏ; ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ-ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ-ନିମନ୍ତ୍ରଣ-ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜମାର୍ଗ ସିଞ୍ଚନ ଓ ପତାକାବନ୍ଧନ, ନାଟ୍ୟ-ତାଳ ଓ ସେବକ-ଗଣିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦେବାଳୟ-ଚୈତ୍ୟରେ ପୃଥକ୍ ଉପସ୍ଥାପନ, ସନ୍ନଦ୍ଧ ଯୋଧାଙ୍କ ପ୍ରବେଶ—ଏଭଳି ଭାବେ ଅଭିଷେକର ସାର୍ବଜନୀନ, ଧାର୍ମିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତିରେ ବଶିଷ୍ଠ-ବାମଦେବ “କୃତମ୍” ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଭୂମିପାଳମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ରୂପ-ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବିସ୍ତାରିତ; ଦଶରଥ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆସନ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁଷ୍ୟଯୋଗରେ ଯୌବରାଜ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି କହି ରାଜୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, କାମ-କ୍ରୋଧତ୍ୟାଗ, ଅମାତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାର ରଞ୍ଜନ, କୋଷ୍ଠାଗାର-ଆୟୁଧାଗାର ସଞ୍ଚୟ, ମିତ୍ରତୋଷ ଇତ୍ୟାଦି। ଶେଷରେ ରାମମିତ୍ରମାନେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି; ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଦାନରେ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରନ୍ତି ଏବଂ ପୌରଜନମାନେ ଦେବପୂଜା କରନ୍ତି।
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
ନାଗରିକମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଦଶରଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ବାର ପରାମର୍ଶ କରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଶୁଭ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଯୁବରାଜାଭିଷେକ ହେବ। ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପଠାଗଲା; ପୁନଃପୁନଃ ଡାକ ଆସିବାରୁ ରାମଙ୍କ ମନରେ ଅଳ୍ପ ଆଶଙ୍କା ଜନ୍ମିଲା—ଏହା ରାଜଦରବାରର ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ସୂଚାଇଲା। ଏକାନ୍ତରେ ଦଶରଥ ସ୍ନେହରେ ରାମଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି କାରଣ କହିଲେ—ଧର୍ମାର୍ଥକାମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ; ଏବେ ମୋର ଅବଶିଷ୍ଟ ଧର୍ମ କେବଳ ତୁମ ଅଭିଷେକ। ପ୍ରଜା ଓ ପ୍ରକୃତିମାନେ ରାମରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି କହି, ସେ ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମଙ୍ଗଳ-ରାହୁଙ୍କ ପ୍ରବଳ ଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ୍ନ ବିପଦର ସଙ୍କେତ ଦେଲେ। ତେଣୁ ମନ ଡଗମଗେ ପୂର୍ବରୁ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତି ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କରିବା ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ସେ ବ୍ରତବିଧାନ କହିଲେ—ଉପବାସ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ଶୟନ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଜାଗରଣ। ଭରତଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁକୂଳ ସୁଯୋଗ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମନର ଚଞ୍ଚଳତା ବିଷୟରେ ସତର୍କ କଲେ। ଅନୁମତି ପାଇ ରାମ ତୁରନ୍ତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ; ସେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରାଣାୟାମରତ ଥିଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାଗ କରି ଭ୍ରାତୃ-ସହଶାସନର ଏକତା ଦୃଢ଼ କରି, ସୀତାସହ ପୁନଃ ଫେରିଲେ।
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯୌବରାଜ୍ୟ-ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରୁ ହେବାକୁଥିବା ବିଧି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଆସନ୍ନ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି—ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହିତ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପବାସ-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମଙ୍ଗଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜାଧିକାରର ଧର୍ମସିଦ୍ଧିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ—ବୋଲି ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ରଥରେ ରାମନିବାସକୁ ଯାଇ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜଣାନ୍ତି—ପ୍ରଭାତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବ; ନହୁଷ ଯେପରି ଯୟାତିଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେପରି—ବୋଲି ଉପମା ଦେଇ। ରାମ ବିନୟରେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରାଇ ଫେରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାସ୍ତା ଧୋଇ ସଫା କରାଯାଏ, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଉଠେ, ରାଜପଥ ଉତ୍ସୁକ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଘନ ହୋଇଯାଏ; ଜନନାଦ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ବଶିଷ୍ଠ ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ ରାଜଭବନକୁ ଫେରି ଦଶରଥଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଜଣାନ୍ତି; ସଭାସଦମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ରାଜା ସଭା ବିସର୍ଜନ କରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରାତ୍ରିର ତୀବ୍ରତାକୁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତ ଉପମାରେ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୁଇଟି ଚିତ୍ର ସମାନାନ୍ତର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—(୧) ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି-ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ (୨) ଆସନ୍ତା ଯୁବରାଜାଭିଷେକ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ରାମ ସ୍ନାନ କରି ନାରାୟଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ ବିଧିମତେ ଆଜ୍ୟ-ହୋମ କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ହବି ପ୍ରସାଦରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ମୌନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁଣ୍ୟାଳୟରେ କୁଶଶୟ୍ୟା ଉପରେ ସୀତାସହିତ ବିଶ୍ରାମ କରି ଶୁଭଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି। ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରରେ ଉଠି ନିଜ ନିବାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରାତଃକର୍ମ ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧିମନ୍ତ୍ର ପାଠ ଶୁଣନ୍ତି; ‘ପୁଣ୍ୟାହ’ ମଙ୍ଗଳଘୋଷ ତୂର୍ୟ-ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ସହ ନଗରମାନେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। ତାପରେ କଥା ନଗରଜୀବନକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତେ ନାଗରିକମାନେ ମନ୍ଦିର, ଚଉମୁଖ, ରାସ୍ତା, ଗୋପୁର/ଅଟ୍ଟାଳିକା, ବଜାର, ଘର ଓ ସଭାଗୃହରେ ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଉଠାଇ ସଜାଣି କରନ୍ତି। ନଟ-ଗାୟକମାନେ ସଙ୍ଗୀତରେ ପରିବେଶକୁ ମୁଖର କରନ୍ତି; ବଡ଼-ଛୋଟ ସମସ୍ତେ ଅଭିଷେକ କଥା ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ରାଜପଥ ପୁଷ୍ପରେ ଛିଟାଯାଏ, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ମହକେ; ରାତି ପଡ଼ିଲେ ଆଲୋକ ପାଇଁ ଦୀପବୃକ୍ଷ ବିନ୍ୟାସ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ଆସି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନା ପରି କୋଳାହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଚଉକ ଓ ସଭାରେ ଏକତ୍ରିତ ଲୋକେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଗୁଣବାନ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ନିରହଂକାର ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ-ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ।
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସପ୍ତମ ସର୍ଗରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉତ୍ସବ ଆନନ୍ଦରୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ଗୁପ୍ତ ପ୍ରବଞ୍ଚନାକୁ କଥା ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ମୁହଁ ଫେରାଏ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିଚାରିକା ମନ୍ଥରା ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ପ୍ରାସାଦ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖେ—ରାସ୍ତାରେ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଛି, ପୁଷ୍ପ ବିଛାଯାଇଛି, ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ତୋଳିତ; ମନ୍ଦିରମାନେ ବେଦଘୋଷ ଓ ବାଦ୍ୟନିନାଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଛି, ଲୋକେ ହର୍ଷିତ। ସେ ନିକଟସ୍ଥ ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ କାରଣ ପଚାରେ; ଧାତ୍ରୀ ଆନନ୍ଦରେ କହେ ଯେ ରାଜା ଦଶରଥ ଆସନ୍ତାକାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ନିର୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମନ୍ଥରା କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୁଏ। କୈଲାସସଦୃଶ ପ୍ରାସାଦରୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇ ସୁଖରେ ଶୟନ କରୁଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଭୟ ଜଗାଉଥିବା ବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ଡଗମଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ—ଆସନ୍ନ ବିପଦ, ଭାଗ୍ୟର ଅସ୍ଥିରତା, ରାଜନୀତିର କପଟତା ଇତ୍ୟାଦି ଆରୋପ କରି ରାମାଭିଷେକକୁ କୈକେୟୀ ଓ ଭରତଙ୍କ ବିନାଶ ଭାବେ ଦେଖାଏ। କୈକେୟୀ ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ରାମାଭିଷେକର ଖବରରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ “ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ” ପାଇଁ ମନ୍ଥରାକୁ ଗହଣା ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି—ଏଥିରୁ ଆରମ୍ଭରେ ରାମ ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ନଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସର୍ଗର ଶିକ୍ଷା—ବାକ୍ଶକ୍ତି ରାଜନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଉପକରଣ; ସାର୍ବଜନୀନ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରବୋଧନ ଓ ଭୟ-ଆଧାରିତ କଥାନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଲଟିଯାଇପାରେ।
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
ଏହି ସର୍ଗରେ ମନ୍ଥରା ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତିରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ଯେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯୁବରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କୈକେୟୀ ଓ ଭରତ—ଦୁହିଁଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭୟ ହୋଇପାରେ। ଦରବାରୀ ସୌହାର୍ଦ୍ୟର ରୀତି ଭାଙ୍ଗି ସେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଭୂଷଣକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଇ, ମନାଇବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଚେତାବନୀର ଆରମ୍ଭ କରେ। ‘ଶୋକସାଗର’ ରୂପକକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆଣି ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ଆସନ୍ନ ହାନିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ମନ୍ଥରା ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଏ—ରାଜ୍ୟାଧିକାର ରାମଙ୍କ ନିକଟେ ଦୃଢ଼ ହେବ, ପରେ ରାମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯିବ; ଭରତ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ; ସାଂଘିକ ଶାସନ ପ୍ରଶାସନିକ ଭାବେ ଅସମ୍ଭବ। ତତ୍କାଳିକତା ବଢ଼ାଇବାକୁ ସେ କୈକେୟୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଦାସୀ ସଦୃଶ ହେବେ ଓ ଭରତ ଅଧିକାରହୀନ, ନିର୍ବାସିତ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ବୋଲି ଭୟ ଦେଖାଏ। ସେ ପକ୍ଷବଳ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ସହ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କ ସହ; ସମୀପତା ରକ୍ଷା, ଦୂରତା ବିପଦ। କୈକେୟୀ ପ୍ରଥମେ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ—ଧର୍ମଜ୍ଞତା, ସଂଯମ, କୃତଜ୍ଞତା, ସତ୍ୟବାଦିତା—ପ୍ରଶଂସା କରି ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଆଶଙ୍କା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ମନ୍ଥରା ଅଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାଷାରେ ଅପମାନ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ପୂର୍ବାଭାସ ଦେଇ ଚେତାଇଥାଏ। ଏହି ସର୍ଗ ଭାବନାକୁ ନୀତିରେ ପରିଣତ କରିବାର ରେଟରିକ୍ ଦେଖାଇ, ବରଦାନ ଦାବି ଓ ଅଭିଷେକ-ଯୋଜନାର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ନବମ ସର୍ଗରେ ମନ୍ଥରାର କୁଟିଲ ପ୍ରେରଣାରେ କୈକେୟୀର ମନ ନିଷ୍ପତ୍ତିମୂଳକ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ସେ ମନ୍ଥରାର ଇଙ୍ଗିତକୁ ଶୁଣି ସନ୍ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ତୁରନ୍ତ ଠାରୁଛି—ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା। ତାପରେ ମନ୍ଥରା ପୂର୍ବ ଇତିହାସକୁ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର ଉପାୟ କରି ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଦୈବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦଶରଥ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଥର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳେ ସ୍ଥଗିତ ରହିଥିଲା। ମନ୍ଥରା ସେହି ବରଦ୍ୱୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହେ—କୈକେୟୀ କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ଯାଇ ଅଳଙ୍କାର ତ୍ୟାଗ କରି ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ନ ଦେଖୁ ନ କଥା କହୁ, ଏବଂ ବର ଭାବେ (୧) ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ (୨) ରାମଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶବର୍ଷ ବନବାସ ଦାବି କରୁ। ଏହି ସର୍ଗରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଥରାର ରଣନୀତିମୟ ଓ ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସା, ତାଙ୍କ ରୂପବର୍ଣ୍ଣନ ଏବଂ ‘ମାୟା’—ଛଳଯୁକ୍ତ ଯୁକ୍ତିର ଉପମା ମିଳେ। ବାକ୍ଚାତୁର୍ୟରେ ଅନର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଇ ରାଜଦରବାରରେ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା—ସ୍ମୃତି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଭାବପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ରାଜବଚନର ବନ୍ଧନଶକ୍ତି—ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଭିଷେକ-ମହୋତ୍ସବକୁ ଘିରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମାନସିକ ଭଙ୍ଗ ଓ ଆଚାରଗତ ବିଚ୍ଛେଦ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମନ୍ଥରାର କୁଟିଲ ପ୍ରେରଣାରେ କୈକେୟୀ ଏକ ଯୋଜନା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆଭୂଷଣ ଓ ମାଳା ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହେ। କିନ୍ନରୀ, ଛିନ୍ନ ଲତା, ପତିତ ଅପ୍ସରା ପରି ଉପମାରେ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ—କରୁଣା ସହ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଅସଙ୍ଗତିର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ରହେ। ଦଶରଥ ଅଭିଷେକର ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ତାହା ଲୋକମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି କୈକେୟୀଙ୍କ ସୁସଜ୍ଜିତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀର କଲରବ, ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ନାଦ, ଉପବନର ଶୋଭା, ଦନ୍ତି-ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ଆସବାବ ଓ ନାନାଭୋଗ-ଉପହାରର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରାଣୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଦ୍ୱାରପାଳ କହେ—ଦେବୀ କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି। ସ୍ନେହରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା କ୍ରମେ ଅଧିକ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧାଗାରରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅନୁଚିତ ଭଙ୍ଗୀରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେ ସ୍ନେହସ୍ପର୍ଶ କରି “ଶାପ କି? ଅପମାନ କି? ଭୟ କି?” ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ବୈଦ୍ୟ ଡାକିବା, ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ, ପ୍ରିୟକୁ ପୁରସ୍କାର, ଏପରିକି ରାଜ୍ୟାଧିକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତାଙ୍କ ଭୟ ହଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ବଶ୍ୟତା ବୁଝି କୈକେୟୀ “ଅପ୍ରିୟ” ବରଦାବି କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଉତ୍ସବାନନ୍ଦକୁ ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଚାପ ବଢ଼ାଏ।
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୧ତମ ସର୍ଗରେ, କାମବଶ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ କଥାର କ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶପଥରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ। ରାଜା ରାମଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଶପଥ କରନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହେବ। ପରେ କୈକେୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିଗମାନ, ଗ୍ରହମାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଗୃହଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି, ସେହି ଗୁପ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଧର୍ମସଂବିଧା ପରି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ପ୍ରାୟଃ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଙ୍ଗୀକାରରେ ପରିଣତ କରେ। ସେ ଦୈବାସୁର ଯୁଦ୍ଧର ପୁରୁଣା ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରାଏ—ଯେଉଁଠି ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରତିଦାନରେ ମିଳିଥିବା ଦୁଇଟି ବର ‘ନିକ୍ଷେପ’ ଭଳି ରଖାଯାଇଥିଲା; ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଧିକାରରେ ଦାବି କରେ। ତାହାପରେ ସେ ଦୁଇ ବରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହେ: (୧) ରାମାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସେଇ ସାମଗ୍ରୀରେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ; (୨) ରାମଙ୍କୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଉ—ବଲ୍କଳ ଓ ଅଜିନ ଧାରଣ କରି ଜଟାଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ପରି ବସନ୍ତୁ। କୈକେୟୀ ଏହାକୁ ଦଶରଥଙ୍କ ସତ୍ୟପାଳନ ଓ କୁଳରକ୍ଷାର ପରୀକ୍ଷା ବୋଲି ଦେଖାଏ; ରାଜା ତ ନିଜ କଥାରେ ନିଜେ ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ସ୍ୱକୃତ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପରି ଦିଶନ୍ତି।
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
ଏହି ସର୍ଗରେ କୈକେୟୀଙ୍କ “ଭୟଙ୍କର ବଚନ” ଶୁଣି—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ଦାବି—ଦଶରଥଙ୍କ ମନୋବୃତ୍ତି ଓ ନୀତିବୋଧର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେ କେବେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ-ଭ୍ରମ ଭାବେ ମାନିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କେବେ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ଡୋଳନ୍ତି; ବାଘିଣୀ ସମ୍ମୁଖରେ ହରିଣ, ମନ୍ତ୍ରବଦ୍ଧ ସର୍ପ ପରି ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ଅସହାୟତା ଚିତ୍ରିତ। ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଦାନଶୀଳତା, ମୃଦୁବାଣୀ ଓ ବୃଦ୍ଧସେବା ଭଳି ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସେ କହନ୍ତି—ଏହି ଦାବି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ। କୈକେୟୀ ତଥାପି ରାଜଧର୍ମର କଠୋର ନ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ—ଏକଥର ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଅବଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମକୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ବ୍ରତପାଳକ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଓ ଆତ୍ମହାନିର ଧମକ ଦେଇ ସେ ଚାପ ବଢ଼ାଏ। ତାପରେ ଦଶରଥ ଲୋକନିନ୍ଦା, ରାଜ୍ୟର ବୈଧତା ଉପରେ ସଙ୍କଟ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା–ସୁମିତ୍ରା–ସୀତାଙ୍କ ପରିବାରିକ ବିନାଶଦୁଃଖ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ି ଦୀନଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ସର୍ଗାନ୍ତେ ଶୋକବେଗରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ—ବିଚାରରୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଦୁର୍ଗତିମୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯିବାର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣ ସୂଚାଇ।
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗରେ ସଭାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସଙ୍କଟ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଶୋକବିହ୍ୱଳ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ପତିତ; ଅପମାନ ସହିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ। ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ଯୟାତିରାଜଙ୍କ ସଦୃଶ ତାଙ୍କୁ ଉପମା ଦିଆଯାଏ—ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମିକ ଓ ମାନସିକ ପତନକୁ ସୂଚାଏ। କୈକେୟୀ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧି ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଖାଇବା ପରି କରି, ଅନ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ରହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୃତ ଦୁଇ ବରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦାବି କରେ। ଦଶରଥ ବେଦନା ଓ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ—ରୂପ, ବଳ, ବିଦ୍ୟା, ଆତ୍ମସଂଯମ, କ୍ଷମା—ରକ୍ଷା କରି କହନ୍ତି ଯେ ସୁଖାର୍ହ ରାମଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବନବାସ କିପରି ଦିଆଯିବ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ କ୍ରୂର ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଓ ଲାଞ୍ଛନା ଆସିବ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି। ସମୟ ମଧ୍ୟ କଥାର ଉପକରଣ ହୁଏ—ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ରାତି ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକାକୁଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ଅଧିକ ଅନ୍ଧାର ଲାଗେ; ପ୍ରଭାତ ନ ଆଣିବାକୁ, କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ଗତି କରିବାକୁ ରାତିକୁ ବିନତି କରନ୍ତି, ଯେପରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନ ପଡ଼େ। ତାପରେ ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—“ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ; ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ହେବ।” କିନ୍ତୁ ସେ ଅଚଳ ରହେ। ପୁନଃପୁନଃ ଆଘାତ ଓ ଶୋକରେ ଦଶରଥ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଭାରୀ ନିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରାତି କଟେ। ପ୍ରଭାତେ ଭାଟମାନେ ସ୍ତୁତିଗାନ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ଯେ ପରମ୍ପରା, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ରୋକିଦିଅନ୍ତି—ରାଜକୀୟ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହେବାର ସଙ୍କେତ ଭାବେ।
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗରେ କୈକେୟୀ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମବଦ୍ଧ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ା ସଂଳାପ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସଙ୍କଟ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଶୋକରେ ଅଚେତନପ୍ରାୟ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ବର ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅଡ଼ି ରହେ ଏବଂ ରାଜା ଯଦି ପଛୁଆହଟ କରନ୍ତି ତେବେ ଆତ୍ମବିନାଶ କରିବି ବୋଲି ଭୟ ଦେଉଛି। ଦଶରଥ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ‘ସତ୍ୟପାଶ’ରେ ବନ୍ଧା ବଳି ପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞାବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ; ଧର୍ମବାଧ୍ୟତା ଓ ଶୋକ ତାଙ୍କ ଦେହ-ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଦଶରଥ କଠୋର ବଚନରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ନିଜ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ରାମାଭିଷେକକୁ ବାଧା ଦେଲେ କୈକେୟୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୋର ‘ସଲିଳକ୍ରିୟା’ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାତ ହୁଏ ଏବଂ ଅଭିଷେକର ଆଚାର-ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆଗକୁ ବଢ଼େ—ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଅଯୋଧ୍ୟାର ପଥଗୁଡ଼ିକ ଧୋଇ ସଜାଯାଇ, ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦନ-ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ଉତ୍ସବମୟ ହୁଏ। ଭିତରର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଅଜ୍ଞାତ ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ପ୍ରଚଳିତ ଜାଗରଣ-ସ୍ତୁତିବାକ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ତାହାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଶୋକ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ପରେ କୈକେୟୀ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଆଣିବାକୁ ପଠାଇ, ରାଜା କେବଳ ଆନନ୍ଦୋତ୍କଣ୍ଠାରୁ ନିଦ୍ରାକ୍ଲାନ୍ତ ବୋଲି ଦେଖାଏ—ଏଭଳି କଥା ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବରଦାନ ଦାବିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାମ୍ନାସାମ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯୁବରାଜାଭିଷେକ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସମଗ୍ର ସାମଗ୍ରୀ ଓ ନାଗରିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜପୁରୋହିତମାନେ ଅଭିଷେକମଣ୍ଡପରେ ଜାଗରଣ କରି ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନାନାୟକ ଓ ଶ୍ରେଣୀପତିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, କର୍କଟକ ଲଗ୍ନ—ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ସହ ସମନ୍ୱିତ—ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ସହ ନଦୀ, ସରୋବର, କୂଆ ଓ ସମୁଦ୍ରରୁ ପବିତ୍ର ଜଳ; ପଦ୍ମାଲଙ୍କୃତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ର; ମଧୁ, ଦଧି, ଘୃତ, କ୍ଷୀର, ଦର୍ଭ, ପୁଷ୍ପ; ଚାମର, ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର, ଧଳା ବୃଷଭ ଓ ଅଶ୍ୱ, ରାଜାରୋହଣ ପାଇଁ ମହାଗଜ; ଅଲଙ୍କୃତ ଆଠ କନ୍ୟା, ବାଦକ ଓ ସ୍ତୁତିପାଠକ—ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ମହାଜନମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବଂଶସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ବିଜୟାର୍ଥେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ସଭାକୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଜାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାକୁଳ ଦଶରଥ ପଚାରନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବା କାହିଁକି ହେଲା ନାହିଁ—ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ପତାକା-ଶୋଭିତ ରାଜପଥ ଦେଇ ଯାଆନ୍ତି, ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଅଭିଷେକ-ଆଲୋଚନା ଶୁଣନ୍ତି, ଏବଂ ରତ୍ନମୟ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାମପ୍ରାସାଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଥିବା ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଭିଡ଼ କରିଥାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରଦ୍ୱାର ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ଜନ କକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ବାଣ-ଧନୁଷ ଓ ଭାଲ ଧାରଣ କରିଥିବା ସତର୍କ ଯୁବ ରକ୍ଷକମାନେ ଅନ୍ତଃପୁର ପରିସରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦ୍ୱାରେ କାଷାୟବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀ-ଅଧ୍ୟକ୍ଷାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ବିନୟରେ ନିଜ ଆଗମନ ଜଣାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନରେ ଅନୁଲିପ୍ତ, କୁବେରସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ; ପାଖରେ ସୀତା ଚାମର ହାତରେ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥାଇ ତାଙ୍କୁ ‘ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ର’ ପରି ଶୋଭିତ କରୁଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାମ କରି ଦଶରଥଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଜଣାନ୍ତି—କୈକେୟୀ ସହ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି; ବିଳମ୍ବ ନ କରନ୍ତୁ। ରାମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଭିଷେକସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିନ୍ତା ମନରେ ଧାରଣ କରି ସୀତାଙ୍କୁ କହନ୍ତି; ସୀତା ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ସହ ଦିଗ୍ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୀକ୍ଷାବ୍ରତର ଲକ୍ଷଣ—ଅଜିନ ଓ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ—ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ବାହାରୁଥାନ୍ତି; ଦ୍ୱାରେ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି ନମ୍ର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି। ରଥପ୍ରସ୍ଥାନ ନଗରୋତ୍ସବ ପରି ହୁଏ—ବାଦ୍ୟନାଦ, ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦ, ଜନସମୂହର କୋଳାହଳ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷା, ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାବାକ୍ୟ, ଅଶ୍ୱ-ଗଜ-ରଥରେ ଭରିଥିବା ମହାପଥ, ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ରଥଘୋଷ ଓ ମଣି-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଶୋଭା। ଏହି ସର୍ଗ ଅଭିଷେକର ଆଶା-ଉତ୍ସାହର ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଓ ରାମଙ୍କ ଶୀଳପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ।
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ରାଜମାର୍ଗ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଆନନ୍ଦିତ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀ ଘନ ଭିଡ଼ରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ନଗର ଓ ରାଜପଥ ମଙ୍ଗଳ ଅଲଙ୍କାରରେ ସଜିଥାଏ—ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ଧୂପ-ଅଗରୁର ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟର ଢେର, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର, ମୁକ୍ତା ଓ ସ୍ଫଟିକ ବସ୍ତୁ, ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ନୈବେଦ୍ୟ—ମନେ ହୁଏ ନଗରଟି ଦେବପଥ ସଦୃଶ ପବିତ୍ର ଆଚାରକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ନାଗରିକମାନେ କହନ୍ତି—ସିଂହାସନାରୂଢ଼ ରାମଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନ ଦେହର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ରାଜଧର୍ମ ଏଠାରେ ନୀତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ରାମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସ୍ତୁତି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୀର, ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାମଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ କରୁଣାର ଏମିତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପ୍ରଭା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ତାଙ୍କଠାରୁ ହଟିପାରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ସମଦୟା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ଶିଷ୍ଟାଚାର ପାଳନ କରି—ତୀର୍ଥସନ୍ଧି, ଦେବାଳୟମାର୍ଗ, ସ୍ମାରକ ଓ ଚୈତ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି—ସେ ରାଜନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯାହାର ପ୍ରାସାଦଶିଖର ମେଘ, କୈଲାସଶୃଙ୍ଗ ଓ ଧବଳ ବିମାନ ସଦୃଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାହାରାଦାର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପିତାଙ୍କ ସମୀପସ୍ଥ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ବାହାରେ ଅପେକ୍ଷାରତ ଜନସମୂହ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଦର୍ଶନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
ରାମ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଭ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦୀନ‑ପାଣ୍ଡୁର ଦଶରଥଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୈକେୟୀ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ, ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ଦେଖିଲେ—ରାଜା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଓ ଭାରୀ ଶ୍ୱାସ ସହ କେବଳ “ରାମ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ରାମ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କାରଣ ପଚାରିଲେ—ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜାଣତେ କୌଣସି ଅପରାଧ ହୋଇଛି କି, ରାଜାଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ପୀଡ଼ା ଅଛି କି, ଭରତ‑ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ଅପଦ ଆସିଛି କି, ନା କୈକେୟୀ କଠୋର ବଚନ କହି ରାଜାଙ୍କ ମନକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି କି। ତେବେ କୈକେୟୀ କହିଲେ—ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିବାର ଭୟରୁ ରାଜା ନୀରବ, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବରକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ପୂରଣ କରିବାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦାବି କଲେ। ରାମ ନିଜ ଅଟୁଟ ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଘୋଷଣା କଲେ—ପିତା‑ଗୁରୁ ଓ ହିତେଷୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ହେଲେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ, ବିଷପାନ କିମ୍ବା ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବେ—ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ପରେ କୈକେୟୀ ବରଦ୍ୱୟ କହିଲେ: ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବନବାସ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଟା‑ଅଜିନ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୱୀଜୀବନ। ସର୍ଗାନ୍ତରେ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ବଚନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟପଟେ ପୁତ୍ର ଉପରେ ଆସିଥିବା ବିପଦରେ ଦଶରଥ ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଉଠେ।
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର ସମ୍ବାଦ ଦେଖାଯାଏ। କୈକେୟୀଙ୍କ “ମୃତ୍ୟୁସମ” ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ କୌଣସି ବିକାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ମୌନର କାରଣ ପଚାରି, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟାଧାରଣ କରି ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ପିତୃବଚନ ପାଳନ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ରାଜ୍ୟ-ଧନରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ଧର୍ମରେ ହିଁ ନିଷ୍ଠା—ଏହି କଥା ରାମ କହନ୍ତି। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ମାତୁଳଗୃହରୁ ଭରତଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ମିଳେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଭାବି କୈକେୟୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଚାପ ଦିଅନ୍ତି; ରାମ ଯାଉନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଶରଥ ସ୍ନାନ କରିବେ ନାହିଁ, ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ—ଏହି ଉପବାସକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଶୋକରେ ଦଶରଥ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି; ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବାହାରିଯାଆନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣନା ରାମଙ୍କ ଅଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାଙ୍କ ତେଜ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ସେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଲୁଚାନ୍ତି, ଛତ୍ର-ଚାମର-ରଥ ପରି ରାଜଚିହ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରି ମାତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜଣାଇବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଅଶ୍ରୁଭରା କ୍ରୋଧ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲନ୍ତି।
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ପଥରୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ଗୁପ୍ତ ପବିତ୍ର ପରିସରକୁ ଗମନ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ରାମ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାମାତ୍ରେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଆତଙ୍କ ଓ ଶୋକ ବଢ଼ିଯାଏ; ରାଣୀମାନେ ଆକ୍ରନ୍ଦନ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି। ସେଇ ରୋଦନ ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ଦଶରଥ ମନମଧ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି। ସଂଯମୀ କିନ୍ତୁ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏକ ପରେ ଏକ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି—‘ଜୟ’ଧ୍ୱନିରେ ସ୍ୱାଗତ ପାଆନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ବୃଦ୍ଧ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନାରୀ-ବୃଦ୍ଧ-ଶିଶୁ ସହିତ ସଚେତନ ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ଦୌଡ଼ି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମାଗମନ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଭାତକାଳୀନ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଚିତ୍ର ମିଳେ—ଶ୍ୱେତ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର, ହୋମ, ତର୍ପଣ ଓ ପୁତ୍ରକଲ୍ୟାଣ ପ୍ରାର୍ଥନା। ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ, ହବି, ମାଳା, ପାୟସ, କୃସରା, ସମିଧ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀର ଉଲ୍ଲେଖ ଗୃହ-ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ପରିବେଶକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ମାତା-ପୁତ୍ର ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି; କୌଶଲ୍ୟା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ନିକଟ ଅଭିଷେକକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ବିନୟରେ ବିପରୀତ ସମ୍ବାଦ କହନ୍ତି—ଭରତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବନବାସ; ଫଳମୂଳାହାରରେ ତପସ୍ୱୀ ଜୀବନ। ଏହା ଶୁଣି କୌଶଲ୍ୟା ହୃଦୟଭଙ୍ଗ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ବିଳାପ କରନ୍ତି—ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନଭୟ, ପୁତ୍ରବିୟୋଗରେ ଜୀବନ ନିରାଶା, ଏବଂ ନିଜ ବ୍ରତ-ତପକୁ ନିଷ୍ଫଳ ଭାବିବା। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗରେ ଆଚାର-ଆଶା ଓ ଧର୍ମଜନିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ତୀବ୍ର ତଣାପୋଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକବିଂଶ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସକୁ ନେଇ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ନୈତିକ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ବିଳାପ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଯଦି ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଶତ୍ରୁ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବା କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ମାତୃସେବା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ରାମ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ ପଥରେ ଅଟଳ ରୁହନ୍ତି। ସେ ପିତୃଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ନିଜ ଯୁକ୍ତିର ସମର୍ଥନରେ ସେ କଣ୍ଡୁ ଋଷି, ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରଗଣ ଏବଂ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଥିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କଠାରୁ ବନଗମନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେ ବନବାସ ଶେଷ କରି ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିବେ।
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଭିଷେକ ବାଧା ପାଇବାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଶ୍ରୀରାମ ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ‘ରାଜନାଗ ପରି ଫୁସଫୁସାଉଥିବା’ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରସାରିତ ନୟନ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଉପଦେଶ ଦେଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ଅଭିଷେକର ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କୌଣସି ନୂତନ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ନକରି ପଛେହଟାଅ; ନହେଲେ ସତ୍ୟଭଙ୍ଗର ଭୟରୁ ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆହୁରି ବଢ଼ିବ। ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ବଚନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦୈବ/କୃତାନ୍ତ ପ୍ରେରିତ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି; ତେଣୁ ଦୋଷାରୋପ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୋଇପାରନ୍ତି—ଏହା ସ୍ମରଣ କରାଇ କୁଳର ଅହିଂସା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଲୋକଶାନ୍ତି ରକ୍ଷାକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅଭିଷେକ କଳଶାଦି ରାଜକୀୟ ସାମଗ୍ରୀକୁ ବନଗମନର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ପରିଣତ କରି, ଧର୍ମାନୁକୂଳ ବନବାସ ରାଜ୍ୟତ୍ୱଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୌରବମୟ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜଧର୍ମରୁ ତପୋଧର୍ମକୁ ଗତିବଦଳ ଦେଖାଇ, ପରିବାର ଶାନ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖେ।
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୩ତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ-ନୀତିକୁ ନେଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତର୍କସଂଗତ ସମ୍ମୁଖୀନତା ଦେଖାଯାଏ। ରାମ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନରେ ଶୋକ ଓ ହର୍ଷର ଦୋଳାୟମାନତା ହୁଏ; ପରେ ସେ ବାହ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସର୍ପ ପରି ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରି, ସିଂହ ପରି ଦୀପ୍ତ ମୁଖ ଧାରଣ କରି। ରାମଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରି ଅଭିଷେକ ଅନୁଚିତ ବୋଲି ସେ ମନେ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସମାଜବିରୋଧୀ ଓ କୁଳଧର୍ମବିରୋଧୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ‘ଦୈବ’ (ଭାଗ୍ୟ) ଉପରେ ଭରସାକୁ କଠୋର ଭାବେ ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି—ଦୈବ ନିର୍ବଳ, ପୁରୁଷକାର ହିଁ ସମର୍ଥ; ପରାକ୍ରମ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପଛକୁ ଫେରାଇ ପାରିବା ବୋଲି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ରାମାଭିଷେକରେ ଯେ କେହି ବାଧା ଦେବ, ତାକୁ ସେ ପରାଜିତ କରିବେ; ଲୋକପାଳ କିମ୍ବା ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ଉଲ୍ଲେଖ, ଯୁଦ୍ଧଫଳର ଧମକ ଓ କଠୋର ପ୍ରତିଶୋଧର କଥା ସହ ତାଙ୍କ ଭାଷଣ ଅଧିକ ଉଗ୍ର ହୁଏ; ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାସ୍ୟଭାବରେ—ଶତ୍ରୁ କିଏ କହି ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ ବୋଲି ରାମଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଅଶ୍ରୁ ପୁଛିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପିତୃବଚନ ପାଳନ ହିଁ ‘ସତ୍ପଥ’ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ସର୍ଗ ଆଜ୍ଞାପାଳନ, ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାକୁ କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖେ।
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୪ତମ ସର୍ଗରେ କୌଶଲ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ରାମଙ୍କ ଅଚଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଧର୍ମ-ସମ୍ବାଦ କରନ୍ତି। ରାଜସୁଖରେ ପାଳିତ ରାମ ବନର କନ୍ଦମୂଳ-ଫଳ ଖାଇ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ ବୋଲି ସେ ବିଳାପ କରନ୍ତି; ବିୟୋଗକୁ ‘ଶୋକାଗ୍ନି’ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି—ବିଳାପ ଇନ୍ଧନ, ନିଶ୍ୱାସ ପବନ, ଅଶ୍ରୁ ଆହୁତି। ବଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଗାଈ ପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସହ ଯିବି ବୋଲି ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ପୁଣି ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ଦଗ୍ଧ ହେବାଠାରୁ ମୃଗୀ ପରି ମୋତେ ବନକୁ ନେଇଯାଅ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ରାମ ନୀତିସଂଗତ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—କୈକେୟୀ ପୂର୍ବରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଠକାଇଛି; ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ, ତେବେ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଶୋକରେ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପତି-ପରିତ୍ୟାଗ ଧର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ। ତେଣୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତୁ, ଶୋକକୁ ସଂଯମ କରି ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଗୃହଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଚଉଦ ବର୍ଷ ନିୟମରେ ମୋର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଆଶା କରି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। କୌଶଲ୍ୟା ରାମଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବଦଳାଇ ପାରିନଥିବାରୁ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି, ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରିଆସିବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶାନ୍ତିବିଧି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରତିବାଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧର୍ମମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ସହାୟତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୫ତମ ସର୍ଗରେ କୌଶଲ୍ୟା ଶୋକକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ପାଇଁ ଆଚମନ କରି ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ଧର୍ମ ପରି ଅମୂର୍ତ୍ତ ରକ୍ଷକଶକ୍ତି; ସ୍କନ୍ଦ, ସୋମ, ବୃହସ୍ପତି, ବରୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କୁବେର, ଯମ ଆଦି ଦେବତା; ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ନାରଦ; ଦିକ୍ପାଳ ଏବଂ ପର୍ବତ-ସମୁଦ୍ର-ନଦୀ, ତାରା-ଗ୍ରହ, ଦିନ-ରାତି, ଉଷା-ସନ୍ଧ୍ୟା, ଋତୁ-ମାସ-ବର୍ଷ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ-ବିଭାଗ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ରାମଙ୍କ ସର୍ବତୋରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବନର ଭୟ—ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ମାଂସଭକ୍ଷକ, କୀଟ, ସର୍ପ ଓ ବନ୍ୟପଶୁ—କେହି ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରୁ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଦେବପୂଜା କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରାଇ ହୋମାହୁତି ଦିଅନ୍ତି; ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଶ୍ୱେତ ସରିଷ ଆଣାଇ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ/ମଙ୍ଗଳପାଠ କରାନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃତ୍ରବଧ, ଗରୁଡଙ୍କ ଅମୃତାହରଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପଦକ୍ଷେପକୁ ମଙ୍ଗଳୋପମା ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ହୋମଶେଷ ତାଙ୍କ ଶିରରେ ରଖି, ‘ବିଶଲ୍ୟକରଣୀ’ ଔଷଧିକୁ ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ପରି ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ପରି କଥା କହି ପୁନଃପୁନଃ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ରାମ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ସୀତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
ଏହି ସର୍ଗରେ ମଙ୍ଗଳ-ନିଶ୍ଚୟରୁ ହଠାତ୍ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଓ ଶୋକ ପ୍ରତି କଥା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। କୌଶଲ୍ୟା ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ଆଦି ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା କରି ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ‘ଧର୍ମିଷ୍ଠ ପଥ’ରେ ଅବିଚଳ ରହି, ନିଜ ଗୁଣରେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବା ଜନସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ରାଜପଥ ଧରି ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ସୀତା ଗୃହଦେବତାପୂଜା ଓ ବ୍ରତ-ତପ ସମାପ୍ତ କରି ଅଭିଷେକ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣବିକାର ଓ ବିଷାଦ ଦେଖି ସେ ପ୍ରଶ୍ନମାଳା କରନ୍ତି—ଛତ୍ର-ଚାମର, ସ୍ତୁତିଗାନ ଓ ଜୟଘୋଷ, ଦଧି-ମଧୁ ମଙ୍ଗଳାଭିଷେକ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ, ଶ୍ରେଣୀପ୍ରମୁଖ, ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ରଥ, ଅଗ୍ରଗାମୀ ଗଜ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ—ଏସବୁ କାହିଁକି ନାହିଁ? ଅର୍ଥାତ୍ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସାର୍ବଜନୀନ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଲୁପ୍ତ? ତେବେ ରାମ ବନବାସର କାରଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଦଶରଥ ପୂର୍ବେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ଦୁଇ ବର; ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ସେ ତାହା ପାଳନ କରାଇଲେ; ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବନବାସ ଆଦେଶ ହେଲା ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ କରାଗଲା। ପରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଭରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋର ପ୍ରଶଂସା କରିବ ନାହିଁ, ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିବ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳ ଆଚରଣ ରଖିବ; ଦଶରଥ ଓ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ, ବିଶେଷତଃ ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ସମ୍ମାନ କରିବ; ଭରତ-ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଯତ୍ନ କରିବ; ରାଜାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ ନାହିଁ—ରାଜାମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ ସେବାକୁ ପୁରସ୍କୃତ କରନ୍ତି, ଅହିତକାରୀକୁ ନିଜ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଅବିଚଳ ରହି, ବାକ୍ ଓ କାୟରେ ଅପରାଧ ନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି, ନିଜେ ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୭ତମ ସର୍ଗରେ, ବନବାସ ବିଷୟରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଯେପରି କଥା କହନ୍ତି, ସୀତା ତାହାକୁ ନିଜ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସହଭାଗିତାକୁ ଅବମାନ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ହିଁ ପତିଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ (ଭର୍ତୃ-ଭାଗ୍ୟ)ର ସହଭାଗିନୀ; ପତି ହେଉଛନ୍ତି ନାରୀଙ୍କର ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ। ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ଧର୍ମଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବାରୁ ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଆଉ ଉପଦେଶ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ବୋଲି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ସୀତା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ନିର୍ଜନ ଓ କଠିନ ବନରେ ସେ ରାମଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିବେ, ତାଙ୍କ ପଥ ସୁଗମ କରିବାକୁ କଣ୍ଟକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଳିଦେବେ। ଫଳ-ମୂଳ ଖାଇ ସଂଯମିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ ଏବଂ କେବେ ଭାର ହେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ନ୍ୟାୟତର୍କରୁ ଭାବନାମୟ ନିଷ୍ଠାକୁ ଗତି ଘୁଞ୍ଚେ—ରାମବିୟୋଗ ଅସହ୍ୟ; ତାଙ୍କ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ନଦୀ, ପର୍ବତ, ପଦ୍ମସରୋବର ଓ ବନ୍ୟଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ସହ ବନଜୀବନକୁ ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ସହଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ସୀତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନିଚ୍ଛୁକ ରହନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିବା ପାଇଁ ବନବାସର କଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ତର୍କବିତର୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୮ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ ବନଗମନ-ବିନତି ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ସହ ନେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମବତ୍ସଳ ରାମ ଏହି ନିଷେଧକୁ ତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ, ସୀତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାବଧାନ ବିବେକ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହି ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ କହି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାପାଳନ ମୋତେ ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି ଦେବ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ତାପରେ ବନବାସର କଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରମାଣସ୍ୱରୂପ ତାଲିକାଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି—ଜଳପ୍ରପାତ ଓ ସିଂହଗର୍ଜନର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ, ଆକ୍ରମକ ବନ୍ୟପଶୁ, କୁମ୍ଭୀରଭରା କାଦାମୟ ନଦୀ, କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜଳହୀନ ପଥ, ପତ୍ରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ, ପଡ଼ିଥିବା ଫଳରେ ଜୀବନ, ଉପବାସ, ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟାଧାରଣ। ଦେବ-ପିତୃ-ଅତିଥିପୂଜା, ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରା ପୁଷ୍ପରେ ବୈଦିକ ହୋମ, ଅଳ୍ପାହାର, ଅନ୍ଧକାର, ପବନ, ଭୁଖ, ସର୍ପ-ସରୀସୃପ ଓ ଦଂଶକୀଟ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି ଯେ ଅରଣ୍ୟ “ବହୁଦୋଷତର”, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ସୀତା ଏହାକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ; ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିବାଦକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୨୯ତମ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସୀତା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୀର୍ଘ, ତର୍କସମ୍ମତ ଓ ଭକ୍ତିଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ବନବାସର କଥିତ ‘ଦୋଷ’ଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ପ୍ରିୟ-ସହବାସରେ ଗୁଣରୂପେ ଦେଖାଇ, ପତିବିୟୋଗ ନିଜ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁସମାନ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଦାମ୍ପତ୍ୟର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଜ୍ଞାପାଳନକୁ ନିଜ ଧର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଦେବୀୟ ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି କଥା ସେ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ସୀତା ଶ୍ରୁତି-ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି—ଜଳପୂର୍ବକ ବିଧିରେ ଦତ୍ତା ପତ୍ନୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କର ହୁଏ, ଏହି ବେଦୀୟ ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସମ୍ପର୍କ ପରଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଜଣେ ଭିକ୍ଷୁକୀ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ବନବାସ ବିଷୟରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ; ସେ ତାହାକୁ ନିୟତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ବନଯାତ୍ରାକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ସହ ନେଇନାହିଁଲେ ବିଷ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବି ବୋଲି କଠୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ରାମ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇ ନିର୍ଜନ ବନକୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ପୁନଃପୁନଃ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଶୋକ ଅଶ୍ରୁଧାରାର ସଜୀବ ଚିତ୍ରଣରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଦକ୍ଷିଣ ପାଠରେ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ପଦ୍ୟଖଣ୍ଡର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ବଳ ଦିଏ।
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୩୦ତମ ସର୍ଗରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ପ୍ରତିତର୍କର ଆକାରରେ ସଂଳାପ ଘଟେ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ସୀତାଙ୍କୁ ବନବାସରେ ସହଯାତ୍ରାରୁ ନିବାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସୀତା ଦୃଢ଼ଭାବେ କହନ୍ତି—ପତିବ୍ରତଧର୍ମ ହିଁ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ରାମବିୟୋଗ ଅସହ୍ୟ। ରାମଙ୍କ ସହ ଥିଲେ ବନର କଷ୍ଟମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ—ଧୂଳି ଚନ୍ଦନ ସମ, କୁଶତୃଣ ମୃଦୁ ଶୟ୍ୟା ସମ, ସଂଗୃହୀତ ଫଳ ଅମୃତ ସମ। ଶେଷରେ ସେ କଠୋର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ପରିତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବିରୋଧୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅଧୀନ ରହିବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେୟ। ତାପରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ବନଗମନର କାରଣ ପିତୃବଚନପାଳନ ଓ ମାତାପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ପବିତ୍ରତା। ମାତାପିତା ଓ ଗୁରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେବତା; ତାଙ୍କ ସେବା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ସହଧର୍ମଚାରିଣୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଶୟ୍ୟା, ରଥାଦି ସେବକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା, ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁ/ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ ଦେବା। ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତି; ଭାବନାତ୍ମକ ବିତର୍କ ନିୟମିତ ତ୍ୟାଗ ଓ ଧର୍ମସଜ୍ଜତାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ଆସନ୍ନ ବନବାସ-ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମର ପ୍ରାଥମିକତା ବିଷୟରେ ଗଢ଼ା ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ସଂବାଦ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ବରୁ ଆସି ରାମ–ସୀତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ରାମପାଦ ଧରି—ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହିବେ ନାହିଁ, ବନକୁ ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀ ହେବେ ବୋଲି ଅଟଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତେବେ ରାମ ବ୍ୟବହାରଧର୍ମ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଗଲେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସେବା-ରକ୍ଷା କିଏ କରିବ? ଦଶରଥ କାମବଶ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଛି; ଏହି ରାଜନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷାରେ ବୃଦ୍ଧସେବା/ଗୁରୁପୂଜା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହି ମାତୃରକ୍ଷକ ହେବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର କରନ୍ତି—ଭରତ ରାମତେଜକୁ ଚିହ୍ନି କୌଶଲ୍ୟା-ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେବେ; କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ ସହସ୍ର ଗ୍ରାମର ଭୋଗ ଥିବାରୁ ଜୀବିକା ସୁରକ୍ଷିତ; ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମ ହେଉଛି ରାମାନୁଗମନ, ଏଥିରେ ଅଧର୍ମ ନାହିଁ। ବନବାସରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ଦେବେ—ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଆଗରେ ଚାଲି ପଥ ଦେଖାଇବେ, ମୂଳ-ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ, ଦିନରାତି ସଚେତନ ରହି ପାହାରା ଦେବେ। ରାମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବାଦରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଆସନ୍ତି। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ପୂଜିତ ବରୁଣଦତ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧସମୂହ (ଧନୁ, କବଚ, ଅକ୍ଷୟ ବାଣର ତୂଣୀର, ସୁବର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡିତ ଖଡ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି) ପୂଜା କରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର ସୁୟଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି କ୍ରିୟାକର୍ମ, ଦାନ ଓ ବିତରଣ କରାଯାଉ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ବନଯାତ୍ରା ଦାନ-ଆଚାରଧର୍ମ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ବନଗମନ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନର ନ୍ୟାୟରେ ନିଜ ଧନର ବିତରଣ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଶୁଭାଜ୍ଞା ପାଇ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ରାମନିବାସକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ରାମ ଓ ସୀତା ଅଗ୍ନିସମ ପବିତ୍ର ଭାବେ ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ସୀତା ନିଜ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଗୃହସମ୍ପତ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ ହାତୀ ସହିତ ମହାଦାନ ଅଧିକ ଯୋଗ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ କୌଶିକ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଥିବା ତୈତ୍ତିରୀୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବାକାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ (ସାରଥି ଚିତ୍ରରଥ ଆଦି), ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଛାତ୍ରସମୂହକୁ (କାଠ–କଲାପ, ମେଖଲିନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ) ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ। ଗୋଦାନ, ରତ୍ନଭରା ଶକଟ, ବୃଷ, ବସ୍ତ୍ର, ରଥ ଓ ପରିଚାରକ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୁବେର ପରି ଧନ ବିତରଣ କରନ୍ତି। ରାମ ଆଉ କହନ୍ତି—ନିଜ ଫେରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସାଦଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ଷିତ ରହୁ, ଏବଂ କୋଷ ବାହାର କରି ଆଶ୍ରିତ, ଦୀନ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରାଯାଉ। ଶେଷରେ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ରିଜଟ (ଗାର୍ଗ୍ୟ) ପତ୍ନୀର ପ୍ରେରଣାରେ ସହାୟତା ମାଗି ଆସନ୍ତି। ରାମ କୌତୁକରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରି ‘ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ଦାନର ସୀମା ଦେଖାଅ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ପରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ନିଜ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣହିତ ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ। ଏଭଳି ଦାନ ସମାପ୍ତ ହୋଇ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେବକ, ଗରିବ କିମ୍ବା ଭିକାରୀ ଅତୃପ୍ତ ରହେ ନାହିଁ।
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନଧର୍ମ କରି, ବନବାସକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆଚାର-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସୀତା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପୁଷ୍ପମାଳା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଗୃହ୍ୟ-ପବିତ୍ର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଶସ୍ତ୍ରକୁ ବିଜୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପାଳନର ଉପକରଣ ଭାବେ ପୁନଃ ଅର୍ଥବତ୍ କରେ। ନଗରର ରାସ୍ତା ଲୋକେ ଭିଡ଼ି ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ; ନାଗରିକମାନେ ଛାତ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦେଖନ୍ତି—ରାମ ପାଦଚାରୀ, ଛତ୍ରବିହୀନ—ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଏହି ଉଲ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ବିହ୍ୱଳ କରେ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଦଶରଥ ଯେନେ ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ବନବାସ କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ସଦାଚାର ‘ଜଗତ୍ ଜୟ’ କରିଛି ବୋଲି ମନାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରିୟପୁତ୍ରକୁ ରାଜା କିପରି ନିର୍ବାସିତ କରିପାରିବେ? ପ୍ରଜା ରାମଙ୍କ ଷଡ୍ଗୁଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—ଅହିଂସା, କରୁଣା, ବିଦ୍ୟା, ସଦାଚାର, ଦମ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ—ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ସାର ଏବଂ ମାନବତାର ମୂଳ ବୋଲି ମାନେ; ସମାଜ ଯେନେ ସେହି ମୂଳର ଶାଖା-ଫଳ। ତାଙ୍କ ଶୋକ ଖରାରେ ଜଳଚରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ମୂଳକଟା ଗଛର ପତନ ଭଳି ଉପମାରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ; ଶେଷରେ ସେମାନେ ଘରଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେନେ ନଗର ଓ ଅରଣ୍ୟ ନୈତିକ ଭୂଗୋଳ ଭାବେ ଅଦଳବଦଳ ହେଉଛି। ରାମ ଏହି ଆର୍ତ୍ତ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହି ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ବିଷଣ୍ଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ସେ ସଂଯମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ରକ୍ଷା କରି ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯିବାରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି।
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜମହଳର ସୁସଂଗଠିତ କ୍ରମ ଧୀରେଧୀରେ ଚେତନା-ସଙ୍କଟରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ମୋର ଆଗମନ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଗ୍ରହଣଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭସ୍ମାବୃତ ଅଗ୍ନି, ଶୁଷ୍କ ସରୋବର ପରି ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜାଜ୍ଞାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; କୌଶଲ୍ୟା ବଡ଼ ପରିଜନବର୍ଗ ସହ ଆସି ସମୂହ ଶୋକକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ହାତ ଯୋଡ଼ି ଆସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦଶରଥ ଉଠି ଦୌଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ କରୁଣ ବିଲାପ ଓ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ମହାବିପଦର ଧ୍ୱନିଚିହ୍ନ ହୋଇ ଉଠେ। ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖନ୍ତି; ଚେତନା ଫେରିଲେ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହଗମନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ଦଶରଥ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗ ଟାଳିବାକୁ ବିପରୀତ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି—ରାମ ନିଜେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ରାମ ଏହା ଅସ୍ୱୀକାର କରି ସତ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ବରଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଳନ ହେବାକୁ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ଦଶରଥ କେବେ ଆଶୀର୍ବାଦ, କେବେ ବିଳମ୍ବ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ—ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହିବାକୁ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ରାମ କହନ୍ତି—ପିତା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ; ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଚଳ, ଚଉଦ ବର୍ଷ ପରେ ମୁଁ ଫେରିଆସିବି। ଶେଷରେ ଦଶରଥ ପୁନଃ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; କୈକେୟୀ ବ୍ୟତୀତ ରାଣୀମାନେ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ମୂର୍ଛାଯାଆନ୍ତି—ସର୍ବତ୍ର ରୋଦନ ଧର୍ମବେଦନାର ସାମୂହିକ ଦୁଃଖାନ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୩୫ତମ ସର୍ଗରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜସଭାରେ ଗଭୀର ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ବୁଝି କୈକେୟୀଙ୍କ ରାମ-ବନବାସ ଅଡ଼ିଆଳିକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇବା, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ, ମୁଷ୍ଟି ଆଉଁଠିବା, ଦାନ୍ତ ଘଷିବା—ଏହି ଦେହଲକ୍ଷଣ ପରେ ସେ “ବାକ୍ୟ-ଶର” ଓ “ବଜ୍ରସମ ବାଣୀ” ପରି କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ତୁମେ ଯଦି ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ହଠ କର, ତଥାପି ପ୍ରଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁମାନେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗିବେ; ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଠେଲିଦେଲେ ସର୍ବତ୍ର ପରିବାଦ ପ୍ରସାରିତ ହେବ। ସୁମନ୍ତ୍ର ନୀତିବଚନ ଓ ଉପମା ଦେଇ ବୁଝାନ୍ତି—ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ନିମ୍ବ ଲଗାଇଲେ ମିଠାସ ଆସେନାହିଁ; ଦୁଧ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ବ ମିଠା ହୁଏନାହିଁ; ନିମ୍ବରୁ ମଧୁ ଝରେନାହିଁ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱଭାବଦୋଷ ଓ ଅମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ ସୂଚାନ୍ତି। କୈକେୟୀଙ୍କ ପିତା ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଧ୍ୱନି ବୁଝିବାର ବର ପାଇଥିଲେ—ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସେ ତାଙ୍କ ହଠର କାରଣ ଓ ଫଳ ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜାଙ୍କ ବଚନ ଗ୍ରହଣ କର, ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କର, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, କୁଶଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କର; ତେବେ ଦଶରଥ ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପରେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇପାରିବେ। ସର୍ଗାନ୍ତେ କୈକେୟୀ ବାହ୍ୟତଃ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଯାହା ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ପ୍ରବୋଧନର ସୀମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୩୬ତମ ସର୍ଗରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ-ସଙ୍କଟ ଏବେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମବୋଧର ତୀବ୍ର ସଂଘର୍ଷରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବରଦାନ-ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ବନ୍ଧନରେ ପୀଡିତ ଦଶରଥ ଅଶ୍ରୁବିଗଳିତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ରାମଙ୍କ ବନଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନସାମଗ୍ରୀ, ପରିଚାରକ, ରଥ-ଗାଡ଼ି, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଓ ବ୍ୟାଧ; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋଷାଗାର ଓ ଧାନ୍ୟାଗାରର ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସହ ଯାଉ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି। ତାପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଘୁରେ। ଦଶରଥ କହୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ, କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଏ; ସେ ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଜା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭରତ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ କ୍ରୂରତାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ବଂଶପରମ୍ପରାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ କଥା ବଢ଼ାନ୍ତି—ସଗର ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜସକୁ ବର୍ଜନ କରିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ। ସେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ଅପରାଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ—ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ରାମଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଦୋଷ ଥିଲେ କହ; ନହେଲେ ନିର୍ବାସନ ଅଧର୍ମ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୋଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେବ। ଶେଷରେ ଶୋକାକୁଳ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କ ‘କୁପଥ’କୁ ଧିକ୍କାର କରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯିବେ; ଏବଂ ନୀତିଗତ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ ଓ ନିରାଶାର ଭାର ସହ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭରତ ସହ ରାଜ୍ୟ ‘ଭୋଗ’ କରିବାକୁ କହି ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୩୭ତମ ସର୍ଗରେ ରାଜଜୀବନରୁ ତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ବନବାସର ଦୃଶ୍ୟମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ‘ଚୀର’ (ବୃକ୍ଷଛାଲ ବସ୍ତ୍ର) ଧାରଣର ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ଭୋଗ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମୋତେ ଅନୁଚର କିମ୍ବା ସେନା-ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦରକାର ନାହିଁ; ବନଜୀବନ ପାଇଁ କେବଳ ନ୍ୟୁନତମ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ହେଲେ ଚାଲିବ। କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଭାବେ ସଭାରେ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଆଣି ଧାରଣ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନିବେଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସୀତା ତେବେ ମଧ୍ୟ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ରରେ; ଚୀର ଦେଖି ସଙ୍କୋଚ କରନ୍ତି। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ କୁଶତନ୍ତୁର ବସ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି; ସୀତା ଅଶ୍ରୁ ଓ ଲଜ୍ଜା ସହିତ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ପଚାରନ୍ତି—ବନବାସୀ ଋଷିମାନେ ଏପରି ବସ୍ତ୍ର କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି? ତେବେ ରାମ ନିଜେ ତାଙ୍କ ରେଶମ ଉପରେ ଚୀର ବାନ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ବନକଷ୍ଟରେ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉ ନାହିଁ। ଏହି ବିଲାପ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ଆସି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଲଂଘନ ଓ ଛଳ ପାଇଁ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ସେ ରାମଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟା—ବୋଲି କହନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ପଠାଇଲେ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଯିବ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ—ବୋଲି ସେ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି। ତଥାପି ସୀତା ଅଟଳ—ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ସେବା ଓ ସହଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗର ଧର୍ମସାର ଏହିଁ।
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
ଏହି ସର୍ଗରେ ବନବାସର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜନସାକ୍ଷୀ ଓ ପିତୃବିଧ୍ୱଂସ ସହିତ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ‘ପତିଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତା’ ସୀତା ମଧ୍ୟ ବଲ୍କଳ ପରିଧାନ କରିଥିବାକୁ ଦେଖି ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦଶରଥଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଆର୍ତ୍ତ-କ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି; ରାଜମହଳର ଗୁପ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲୋକଧର୍ମର ମାପଦଣ୍ଡରେ ସାର୍ବଜନୀନ ନୈତିକ ନିନ୍ଦାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସେହି କୋଳାହଳରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଜୀବନ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଭରସା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ତାପରେ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଯୁକ୍ତିରେ କହନ୍ତି—ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ନିରପରାଧା, କାହାରି ଅପକାର କରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ବିନୀର ବେଶ ଦେଇ କଷ୍ଟ ଦେବା ଅନୁଚିତ। ସେ ଯଦି ରାମଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଆଭୂଷଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯାଆନ୍ତୁ—ଏହା ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ମର୍ମ, ବର୍ତ୍ତମାନର କ୍ରୂରତା ନୁହେଁ। “ସୀତାଙ୍କ ଅପରାଧ କ’ଣ?” ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସେ ରାମବନବାସ ପରେ ଆଉ ‘ଘୋର ପାପ’ ନ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଗର୍ହଣା କରନ୍ତି; ଶୋକର ଅନ୍ତ ନ ଦେଖି ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ପୁଣି ଫେରି ପିତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବୃଦ୍ଧା, ଯଶସ୍ବିନୀ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୋଷ ନ ଦେଉଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୋର ବିୟୋଗ ସହି ସେ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତୁ ଏବଂ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲୋକନୀତି, ରାଜଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା-କରୁଣାର ସଂଘର୍ଷ, ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତାଙ୍କ ପାଳନରୂପ ପୁତ୍ରଧର୍ମ—ତିନୋଟି ଏକାସାଥି ଉଜାଗର ହୁଏ।
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
ରାମ ତପସ୍ବୀବେଶ ଧାରଣ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରିଣାମ ଦେଖାଦେଉଛି, ଏହି ସର୍ଗରେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦଶରଥ ଓ ରାଣୀମାନେ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି; ରାଜା ଦୁଃଖାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିଛି ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେ କର୍ମଫଳର କାରଣତ୍ୱକୁ ବିଲାପ କରନ୍ତି ଏବଂ କୈକେୟୀର କୌଶଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଧିକ୍କାର କରନ୍ତି। ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରାମଙ୍କୁ ନଗରସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇ ଦିଅ। ତାପରେ ଦରବାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲେ। ସୀତାଙ୍କ ବନବାସକାଳ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଧନ-ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇବାକୁ ରାଜା କୋଷାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଡାକି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଆଣାଯାଏ। ସୀତା ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରଭା ପରି ପ୍ରାସାଦକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୀତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମସଂବାଦ ହୁଏ। କୌସଲ୍ୟା ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ବିପଦରେ ପତିଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ସୀତା କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଚଞ୍ଚଳ ଆଚରଣ ସହ ତୁଳନାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ପତି ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀର ଦୈବତ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କହନ୍ତି। ପରେ ରାମ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ବନବାସର ନିଶ୍ଚିତ ସମୟ—ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ—ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଏବଂ ଅଜାଣତେ କଠୋର ବଚନ ହୋଇଥିଲେ ସମସ୍ତ ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ବାଦ୍ୟର ମଙ୍ଗଳନାଦ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଏବେ ସାମୂହିକ କ୍ରନ୍ଦନ ଭରିଯାଏ; ଅଯୋଧ୍ୟା ଅଭିଷେକ-ଆଶାରୁ ଶୋକାଚାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ-ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟା-ପ୍ରସ୍ଥାନର ବିଧିବଦ୍ଧ ଓ କରୁଣ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ତିନିଜଣ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନେନ୍ତି। ପରେ ରାମ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ କୌସଲ୍ୟା ଓ ନିଜ ମାତା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବନବାସକୁ ରାଜଧର୍ମର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ଭାବ; ରାମଙ୍କୁ ପିତୃସମ, ସୀତାଙ୍କୁ ମାତୃସମ, ଏବଂ ବନକୁ ଅଯୋଧ୍ୟାସମ ଭାବି ସେବା କର—ଏହା ନିର୍ବାସନର ନୀତିଗଠନ। ସୁମନ୍ତ୍ର ବିନୟରେ ରାମଙ୍କୁ ରଥାରୋହଣ କରିବାକୁ କହି, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷର ଗଣନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଦଶରଥ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଓ ଶସ୍ତ୍ର-କବଚାଦି ରକ୍ଷାସାମଗ୍ରୀ ରଥରେ ରଖାଇଦିଅନ୍ତି। ରଥ ଚାଲିବା ସହିତ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀ ଲୋକେ ଢେଉ ପରି ପଛେ ପଛେ ଧାଉଥାନ୍ତି; ରଥର ପାର୍ଶ୍ୱ ଧରି ଧୀରେ ଚାଲିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ରାମମୁଖ ଦର୍ଶନ ଅବିରତ ରହୁ ବୋଲି। ଘଣ୍ଟାଧ୍ୱନି, ଅଶ୍ୱ-ଗଜର ଶବ୍ଦ ନଗରର ସାମୂହିକ ଶୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଦଶରଥ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମନରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଲୋକେ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି, କୌସଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ରଥ ପଛେ ଧାଉଥାନ୍ତି। ପିତାମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାରଥିକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ‘ଥାଅ’ ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ଡାକ ଓ ‘ଚାଲ’ ବୋଲି ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମବଚନକୁ ମାନନ୍ତି; ପରେ ତିରସ୍କାର ହେଲେ ‘ଶୁଣିନଥିଲି’ ବୋଲି କହନ୍ତି, କାରଣ ବେଦନାକୁ ଲମ୍ବା କରିବା ନୀତିବିରୋଧୀ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ବୁଝାନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ଅତି ଦୂର ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦଶରଥ ଘାମେ ଭିଜି, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପୁତ୍ରଦିଗକୁ ତାକି ଦାଁଡ଼ି ରହନ୍ତି।
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେବାମାତ୍ରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗର ଓ ପ୍ରକୃତି-ଜଗତରେ ଯେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାମ କରଯୋଡ଼ି ବାହାରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଉଠେ; ସେହି ରୋଦନ ଶୁଣି ବିୟୋଗଦଗ୍ଧ ଦଶରଥ ଅଧିକ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ଶୋକ ରାଜଭବନର ସୀମା ଛାଡ଼ି ସମଗ୍ର ନଗରଜୀବନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏନି, ରନ୍ଧଣା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିଥିଳ ପଡ଼େ। ପଶୁମାନଙ୍କ ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପ୍ରତିଫଳିତ—ହାତୀ ଆହାର ଛାଡ଼େ, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଉନାହିଁ; ପରିବାରୀକ ବନ୍ଧନ ଢିଲା ପଡ଼ି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଅଟକି ରହେ। ତାପରେ ଘୋର ଅପଶକୁନର ଘନ ନିବନ୍ଧ—ନକ୍ଷତ୍ରର ଦୀପ୍ତି କ୍ଷୀଣ, ଗ୍ରହମାନେ ମ୍ଲାନ, ବିଶାଖା ଧୂମାବୃତ ଦିଶେ, ଚନ୍ଦ୍ର ନିକଟେ କ୍ରୂର ଗ୍ରହସମୂହ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ମନେ ହୁଏ। ଧର୍ମରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କ ଅଭାବରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି ‘କମ୍ପିତ’ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକକୁ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଘ୍ନର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଉଠାଇ ଧରେ ଏହି ସର୍ଗ।
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଦଶରଥ ଯାଉଥିବା ରଥକୁ ନିର୍ନିମେଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଁ ରହନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୂଳିମେଘ ଦିଶେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ହଟେନି; ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା ସହିତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ଧୂଳିରେ ଢାକା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ରାଜଭବନକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ଦାହ ତାଙ୍କ ମନେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର—ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାଦୋଷୀ ପରି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶ ପାଇଥିବା ପରି; ତାଙ୍କ ମୁଖକାନ୍ତି ଗ୍ରହଣଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ମ୍ଲାନ ହୁଏ। ‘ଏବେ କେବଳ ଖୁରଚିହ୍ନ ରହିଗଲା, ରାମ ଦିଶୁନାହାନ୍ତି’ ବୋଲି ସେ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦନ, ମୃଦୁ ଶୟ୍ୟା-ଆସନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମ ଏବେ ବୃକ୍ଷମୂଳେ ଶୋଇ, କାଠ କିମ୍ବା ପଥରକୁ ତକିଆ କରିଥିବେ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; ବନକୁ ଅପରିଚିତ ସୀତାଙ୍କୁ ବନ୍ୟ ଗର୍ଜନର ଭୟ ହେବ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ବିବାହବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରି କହନ୍ତି, ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ବିଷୟରେ କଟୁ ଇଚ୍ଛାବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ସେ ଅଶୁଭ ନିରବତାରେ ଢାକା ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମ-ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିହୀନ ଶୂନ୍ୟ ରାଜଭବନ ଦେଖନ୍ତି। କଣ୍ଠ ଅଟକି ଆସିଲେ ସେବକମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—‘ମୋତେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ସେଇ ଏବେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।’ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିର ମୃତ୍ୟୁସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାରରେ ସେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଏବେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଛି, କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁନାହାନ୍ତି; କୌଶଲ୍ୟା ପାଖେ ବସି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ବିଳାପ କରନ୍ତି।
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୪୩ତମ ସର୍ଗରେ ଶୋକବିହ୍ୱଳା କୌଶଲ୍ୟା ଶାରୀରିକ‑ମାନସିକ ଭାବେ କ୍ଷୀଣ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ସର୍ପ‑ଉପମାରେ ଦେଖାନ୍ତି—କୁଟିଳ ଗତି, ଛାଡ଼ା ହୋଇଥିବା ବିଷ, ଏବଂ ଗୃହମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁର ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଭୟ—ଏଭଳି ରାଜଧର୍ମର ଅନ୍ୟାୟକୁ ନୈତିକ‑ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସଙ୍କଟରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଭିଯୋଗରୁ ହଟି ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖକୁ ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି—ସୁଖସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ; ରାଜସୁଖ ବିନା ଫଳ‑ମୂଳ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବେ; ଅପରିଚିତ କଷ୍ଟ ସହିବେ। ପରେ “କେବେ…?” ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ସହ ସେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି—ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ତୋଳିତ ହର୍ଷିତ ଅଯୋଧ୍ୟା, ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଲାଜା ଛିଟାଇ ସ୍ୱାଗତ କରିବା, ଏବଂ ଭାଇମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଆଭୂଷଣ ସହ ନଗରପ୍ରବେଶ କରିବା। ମାତୃସ୍ନେହର ଶିଖରରେ ସେ ଆଶା କରନ୍ତି—ରାମ ଛୋଟ ଶିଶୁ ପରି କ୍ରୀଡ଼ା କରି କରି ଫେରିଆସୁନ୍ତୁ—ଯାହା ତାଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ନିରାଶା ସହ ବିପରୀତ। ଶେଷରେ ସେ କର୍ମଦୋଷରେ ନିଜକୁ ଦୋଷୀ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଗାଈ‑ବଛଡ଼ାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିନା ଜୀବନ ଧାରଣ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶୋକ ଦହନକାରୀ ଅଗ୍ନି ସମାନ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ।
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୪୪ତମ ସର୍ଗରେ, ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ବିଲାପ ଅନାବଶ୍ୟକ; ରାମ ଧର୍ମରେ ଅଚଳ, ଦଶରଥଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ସଦାଚାର ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସହଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜତା, ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ କଷ୍ଟ ସହଭାଗୀ ହେବା, ଏବଂ ପବନ-ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପ୍ରକୃତିତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ସାଥ ଦେବେ—ଏହିପରି ଆଶ୍ୱାସନରେ ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ପରେ ସୁମିତ୍ରା ରାମଙ୍କ ଅଜେୟତା ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ବାଣର ସୀମାଭିତରେ ଶତ୍ରୁନାଶ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୁନରାଗମନ କରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମିଳନର ଦୃଶ୍ୟ ଆଙ୍କନ କରନ୍ତି—ରାମ ଆସି ମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରିବେ, ଶୋକାଶ୍ରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ପରିଣତ ହେବ। ଏହି ଉପଦେଶରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶୋକ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ପତଳା ମେଘ ଛିଟିଯାଏ।
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୪୫ତମ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ବନପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ପ୍ରଜା ଓ ଯଜ୍ଞ-ସମୁଦାୟର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅପାର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଥାନ୍ତି; ରାଜପକ୍ଷ ଓ ସୁହୃଦମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ରାମ ପିତୃସ୍ନେହରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ—ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖ, ରାଜାଜ୍ଞା ପାଳନ କର; ନଗରର ସ୍ଥିରତା ଧର୍ମର ଅଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଅଚଳ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ପ୍ରଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଏ। ଦୂରରୁ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ତପୋତେଜରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ବିଳାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଫେରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପବାନ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବନମୁଖୀ ନୁହେଁ, ନଗରମୁଖୀ କରି ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି। କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ରାମ ରଥରୁ ଅବତରି ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଦଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଛେ ପଡ଼ିନଯାଆନ୍ତୁ ବୋଲି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆହୁରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ସମଗ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ କାନ୍ଧରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ବହି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ବାଜପେୟ-ଲବ୍ଧ ଛତ୍ରଦ୍ୱାରା ଛାୟା ଦେଉଛୁ; ଆମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅଟଳ—ରାମ ଯଦି ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ତେବେ ଧର୍ମପଥ କ’ଣ ରହିବ? ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଭକ୍ତି, ଗଛପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଅନୁରାଗ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେମାନେ ଫେରିଆସିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତମସା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତୀକରୂପେ ତାଙ୍କୁ ରୋକୁଥିବା ପରି ଦିଶେ; ତାହାର ତଟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି—ନଗର ଓ ବନ ମଧ୍ୟର ସୀମାନ୍ତ ଏକ ବିରାମ ସେଠାରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୪୬ତମ ସର୍ଗରେ ବନବାସର ପ୍ରଥମ ରାତି ନଗରଜୀବନରୁ ଅରଣ୍ୟଜୀବନକୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସାବଧାନ ଭାବେ ପରିଚାଳିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ। ଶ୍ରୀରାମ ତମସା ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ତଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ବନରେ ଫଳମୂଳ ମିଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜଳାହାର ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱଇଚ୍ଛାର ତପୋନିଷ୍ଠା ଓ ସଂୟମ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ସେବା କରି ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ସମ୍ପନ୍ନ କରେ ଏବଂ ନଦୀତଟରେ ପତ୍ରଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତଥାପି ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗି ରହି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନ କରି ଶୁଣାନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ରାମ ଗଛତଳେ ଶୋଇଥିବା ପୌରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ନିଜେ ଦୁଃଖଭୋଗ କରିବା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ରାଜଧର୍ମ କହନ୍ତି—ପ୍ରଜାକୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ବିପଦରେ ତାଙ୍କୁ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ କରିବା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନର ଯୋଜନା କରନ୍ତି। ପଛୁଆ ଧାଉଡ଼କୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି—ରଥକୁ ପ୍ରଥମେ କିଛି ଦୂର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନେଇ ପୁଣି ଘୁରାଇ ପଥ ବଦଳାଇଦେବାକୁ, ଯାହାରେ ପୌରମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବେ। ପରେ ସେମାନେ ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ତୀବ୍ର ସ୍ରୋତ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବର୍ତ୍ତ ସହିତ ତମସାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ‘କଣ୍ଟକହୀନ’ ଶୁଭ ରାଜପଥ ଧରି ତପୋବନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ବନବାସକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସୁଯୋଜିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି।
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
ପ୍ରଭାତେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପୌରମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ଆଉ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ମନସିକ ଭାବେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ଶୋକ ତାଙ୍କର କର୍ମଶକ୍ତି ଓ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିବା ବୋଧକୁ ମଧ୍ୟ ହରିନେଇଥିବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେମାନେ ଏଠି-ସେଠି ରାମଙ୍କ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଖୋଜନ୍ତି, ସଚେତନତାକୁ ମନ୍ଦ କରିଦେଇଥିବା ନିଦ୍ରାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମୂହରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି—ରାମ ପିତୃସଦୃଶ ରକ୍ଷକ; ତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ। ବିଲାପ କ୍ରମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଆତ୍ମଦାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁଯାଏ; ନଗରର ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସେମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସଙ୍କଟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ରଥଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ସେମାନେ କିଛି ଦୂର ଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଥ ହରାଇଦିଅନ୍ତି; ରଥମାର୍ଗ ଲୁପ୍ତ ହେବା ଭାଗ୍ୟର ବାଧାର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଉଠେ। ଶେଷରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଫେରି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଧନୀ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ପାଦ ଦେଉଥାନ୍ତି, ଶୋକରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଉପମାମାଳା—ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସର୍ପଶୂନ୍ୟ ନଦୀ, ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି ରାମବିହୀନ ଅଯୋଧ୍ୟା; ରାଜନୈତିକ ଅଭାବକୁ ଜଗତୀୟ ଶୂନ୍ୟତା ସହ ସମାନ କରି ଦେଖାଯାଏ।
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁନର୍ବାର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସାମୂହିକ ଶୋକ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଅଶ୍ରୁରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଯେନେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି। ଘରେଘରେ କାନ୍ଦଣା; ନାରୀମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରନ୍ତି; ବ୍ୟାପାର, ରନ୍ଧଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ସନ୍ତାନଜନ୍ମର ଆନନ୍ଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସହିତ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇଥିବାମାନଙ୍କ—ସୀତାସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ—ମହିମା ଉଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିଥିସତ୍କାରୀ ରାଜ୍ୟ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ: ବନ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଓ ଝରଣାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ ଦେବେ, ଋତୁବାହାର ଫୁଲ ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ନାରୀମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସେବା, ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ସେବା—ଏଭଳି ବିଭାଜନ ପ୍ରସ୍ତାବ କରି ବନବାସକୁ ମଧ୍ୟ ଚଳନ୍ତା ସେବା-ସମୁଦାୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ନାଗରିକମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧର୍ମମୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନେତୃତ୍ୱହୀନ ରାଜ୍ୟର ବିନାଶ ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଲାପକୁ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ସଂକ୍ଷେପରେ ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ ଥମ୍କିଯାଏ, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୁଏ; ଅଯୋଧ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ଅନ୍ଧକାରରେ, ଜଳ କମିଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି କ୍ଷୀଣ—ଧର୍ମକ୍ଷୟର ନଗର-ରୂପକ ଭାବେ—ଦିଶେ।
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାତ୍ରିର ଶେଷ ପ୍ରହରରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି ବନବାସକୁ କେବଳ ନିର୍ବାସନ ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂ ଧାରଣ କରା ଧର୍ମବ୍ରତ ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଶୁଭ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି କୋସଳର ସୀମାନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ପଥେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ଦଶରଥଙ୍କ କାମବଶ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗକୁ ସେମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଏହି ଜନସ୍ୱର ରାଜଗୃହର ଆଚରଣର ଏକ ବାହ୍ୟ ନୈତିକ ପରୀକ୍ଷା ଭଳି ହୁଏ। ତାପରେ ଯାତ୍ରାପଥର ବିବରଣୀ ଆସେ। ରାମ ପବିତ୍ର ବେଦାଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦିଗ ଅଭିମୁଖେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ଶୀତଳଜଳା ଗୋମତୀ (ଦଳଦଳିଆ କୂଳ, ଚରୁଥିବା ଗୋଧନ) ଓ ପରେ ମୟୂର-ହଂସନିନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରନ୍ତି। ମନୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିକୁ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ରାଜଭୂଗୋଳକୁ ବଂଶସ୍ମୃତି ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ସାରଥିକୁ “ସୂତ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ହଂସମତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ମଧୁର କଥା କହନ୍ତି; ସରୟୂତୀରର ପୁଷ୍ପିତ ଉପବନକୁ ଫେରିବା ଆକାଂକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମୃଗୟା-ବିହାର ସୁଖଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ନିଜର ପ୍ରଧାନ ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ ବୋଲି କହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆତ୍ମସଂୟମର ସମତୁଳନ ଦେଖାନ୍ତି।
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ସମୃଦ୍ଧ କୋସଳଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ନଗରକୁ ଓ ତାହାର ରକ୍ଷକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି ଔପଚାରିକ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଜାମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ରାମ ଦୃଷ୍ଟିପଥରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ସେମାନେ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ତାପରେ କୋସଳର ମଙ୍ଗଳମୟତାର ଅଲଙ୍କାରିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ—ୟୂପ, ଚୈତ୍ୟ ଆଦି ଧର୍ମଚିହ୍ନ, କୃଷିସମୃଦ୍ଧି, ନିର୍ଭୟ ନାଗରିକ ଜୀବନ, ଓ ବେଦପାଠର ନାଦ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସୁଶାସନକୁ ସଂସ୍କୃତି-ସମୃଦ୍ଧିର ପୋଷକ ପରିବେଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ରାମ ଗଙ୍ଗାଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଫେନକୁ ହସ ଭଳି, ଜଳଧାରାକୁ ବେଣୀ ଭଳି ଉପମା ସହ, ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦ୍ଭବ, ଶିବଜଟାଧାରଣ ଓ ଭାଗୀରଥ ତପସ୍ୟାର ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଓ ସୀମାନ୍ତଭାବ ଉଦ୍ଧାଟିତ ହୁଏ। ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରରେ ପହଞ୍ଚି ରାମ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛ ନିକଟେ ଶିବିର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ନିଷାଦରାଜ ଗୁହ ସ୍ନେହରେ ଆସି ଆତିଥ୍ୟ କରି ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ପଣ କରେ; ରାମ ତପସ୍ବୀଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଦଶରଥଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରା ଓ ପାଣି ମାଗନ୍ତି। ରାତି ସାରା ଗୁହ ସଚେତନ ରହି ପହରା ଦିଏ—ମିତ୍ରତା, ସଂଯମ ଓ ଅରଣ୍ୟସୀମାରେ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାବନତମ ସର୍ଗ ନଦୀତଟରେ ନିର୍ବାସନ-ଶିବିରର ରାତ୍ରିଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ—ରକ୍ଷା ଓ ଶୋକ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଚାଲେ। ରାମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଦ୍ରାହୀନ ହୋଇ ପହରା ଦେଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଷାଦରାଜ ଗୁହ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶୟ୍ୟା ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସାରା ରାତି ପହରା ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ସୌହୃଦକୁ ସେ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁଖସୁବିଧା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; “ରାମଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ କେହି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ସୀତାସହ ରାମ କୁଶ/ଘାସ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ପାଇଁ ନିଦ୍ରା ଓ ଭୋଗ ଅସମ୍ଭବ” ବୋଲି ସେ ଦୃଢ଼ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିଳାପ ରାଜଧର୍ମ-ନୀତିଚିନ୍ତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଅଭିଷେକ ଆକାଂକ୍ଷା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବାରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପତନ, ଏବଂ ଶୋକ-କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକ ଧ୍ୱନିମାନଙ୍କ ନିରବତା—ଏସବୁ ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପୂର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ସବମୟ ନଗରଜୀବନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସ୍ମରଣ ଆଣି, ଆସନ୍ତା ବିୟୋଗକୁ ଅଧିକ କରୁଣ କରନ୍ତି। ରାତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶୋକରେ ହିଁ କଟେ; ଜନହିତାର୍ଥେ କହିଥିବା ସତ୍ୟବାଣୀ ଶୁଣି ଗୁହ ମଧ୍ୟ ସହଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପାତ କରନ୍ତି—ମିତ୍ରତା ଏଠାରେ ସାମୁଦାୟିକ କରୁଣା ଓ ଧାର୍ମିକ ଏକତାର ସେତୁ ହୋଇଉଠେ।
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
ପ୍ରଭାତେ ଶ୍ରୀରାମ ଗଙ୍ଗାତୀର ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଯାତ୍ରାକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ କରୁଣାସହିତ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦଶରଥଙ୍କ ସେବାରେ ଅବହେଳା ହେବ ନାହିଁ, ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକିବା, ସମସ୍ତ ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିବା, ଏବଂ ବିଶେଷକରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବା। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟ ରଥ ଦେଖି ଅଯୋଧ୍ୟାର ବେଦନା କଳ୍ପନା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ବାସିତମାନଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି; ଆତ୍ମଦାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥା କହିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାମ ରାଜଧର୍ମସମ୍ମତ ଯୁକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି କହନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ। ଗୁହ ନୌକା ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଆଶ୍ରମଜୀବନଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରତଚିହ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରି ବଟବୃକ୍ଷର କ୍ଷୀରରେ ଜଟା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଜଟାଧାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ତୀବ୍ରସ୍ରୋତା ଗଙ୍ଗା ପାର କରନ୍ତି; ସୀତା ନଦୀଙ୍କୁ ବ୍ରତ-ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କହନ୍ତି—କୁଶଳରେ ଫେରିଲେ ମୁଁ ତୁମ ପୂଜା କରିବି। ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ପହଞ୍ଚି ରାମ ରକ୍ଷାକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଆଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମଧ୍ୟରେ ସୀତା, ପଛରେ ରାମ—ଏହା ଅରଣ୍ୟଯାତ୍ରାର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ପରସ୍ପର ରକ୍ଷାଧର୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
ଏହି ସର୍ଗରେ ନିବାସସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ବନରେ କାଟୁଥିବା ପ୍ରଥମ ରାତ୍ରିର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ଗୋଟିଏ ଗଛ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି ଶ୍ରୀରାମ ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଯୋଗକ୍ଷେମ ନିଜମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ବୋଲି ଭାବି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ରାଜସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭରତ ଏକାଧିପତି ହେବାର ସମ୍ଭାବନା। ରାମ ରାଜଧର୍ମର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି—କାମ ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ରାଜା ଶୀଘ୍ର ପତନ ପାଏ; ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କ ପରି ବିନାଶ ଦେଖେ। ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଶୋକ ଭାବି ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି; ମାତାମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଫେରିଯାଉନ୍ତୁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ‘ଫଳପ୍ରାପ୍ତି’ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇଥିବାରେ ଆତ୍ମନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସଂୟମନୀତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ରାମ କହନ୍ତି—ବାଣଦ୍ୱାରା ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିବାର ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରର୍ଥକ ବଳପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବେ ନାହିଁ; ଅଧର୍ମଭୟ ଓ ପରଲୋକଚିନ୍ତାରୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁଭରା ମୌନରେ ରାମ ଥିବାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭକ୍ତି ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ କହନ୍ତି—ରାମ ବିନା ଅଯୋଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି; ସେ ଓ ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ପରେ ତିନିଜଣ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ତଳେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ବନଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନବାସ ସାଥି ହେବାର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ରାମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଇଭାଇ ନିର୍ଜନ ବନରେ ସିଂହମାନଙ୍କ ପରି ନିର୍ଭୟ ରହନ୍ତି।
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
ସର୍ଗ ୫୪ରେ ପ୍ରୟାଗର ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମପ୍ରଦେଶରେ ଯାତ୍ରାରୁ ଆଶ୍ରମ-ସଂବାଦକୁ କଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏକ ମହାବୃକ୍ଷତଳେ ଶୁଭ ରାତ୍ରି କାଟି ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ସଙ୍ଗମ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅପରିଚିତ କିନ୍ତୁ ମନୋହର ଭୂପ୍ରକୃତି ଦେଖନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଧୂମ ଦେଖି ସମୀପରେ ତପୋବନ ଥିବା ଅନୁମାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦୂରରୁ ବିନୟରେ ଅପେକ୍ଷା କରି, ପରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିୟମନିଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରପରାୟଣ ଓ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ରାମ ନିଜ ପରିଚୟ ସହ ସୀତା–ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରିଚୟ ଦେଇ ପିତୃବଚନରୁ ଆସିଥିବା ବନବାସର କାରଣ କହନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ମୂଳ-ଫଳ ଆହାର କରି ବନରେ ବସିବା ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଭରଦ୍ୱାଜ ଅତିଥିଧର୍ମ ପାଳନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଭୋଜନ ଓ ନିବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ଶିଷ୍ୟ, ତପସ୍ବୀ ଓ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମର ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ଉଜାଗର ହୁଏ। ସଂବାଦରେ ଋଷି ସଙ୍ଗମ ସମୀପରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିକଟସ୍ଥ ଜନପଦରୁ ଲୋକସମାଗମ ବଢ଼ିବା ଆଶଙ୍କା ଓ ସୀତାଙ୍କ ଏକାନ୍ତ-ସୁଖ ପାଇଁ ରାମ ଅଧିକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ ଚାହାନ୍ତି। ତେବେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ସୁପାରିଶ କରି ତାହାର ପୁଣ୍ୟତା, ପ୍ରାକୃତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନ ଉନ୍ନତ କରୁଥିବା ମହିମା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ପ୍ରସ୍ଥାନର ଅନୁମତି ଦେଇ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ତାଙ୍କ ବନବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ବିତାଇ ପ୍ରଭାତେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାସହ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଚିତ୍ରକୂଟଗମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଲେ—ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚି, ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ କାଲିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ତଟ ଧରି ଆଗେଇବା, ଏକ ପୁରାତନ ତୀର୍ଥଘାଟ ଖୋଜି କାଠର ଭେଳା ତିଆରି କରି ପାର ହେବା। ସେ ଆଉ ସିଦ୍ଧସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ବିଶାଳ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଇ ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାର୍ଥନାର ବିଧି କହିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ କାଠ ଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି, ବାଁଶ ପସାରି, ଉଶୀର ଦେଇ ଢାକି ବଡ଼ ଭେଳା ତିଆରି କଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତା ପାଇଁ ସୁଖାସନ ଗଢ଼ିଲେ। ରାମ ଲଜ୍ଜାଶୀଳା ସୀତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଭେଳାରେ ବସାଇ, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ, ଉପକରଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଖିଲେ। ନଦୀମଝିରେ ସୀତା ନଦୀକୁ ନମସ୍କାର କରି ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରାରେ ପୂଜା କରିବି ବୋଲି ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ; ପରେ ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତଟରେ ସୀତା ବଟବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ରାମଙ୍କ ବ୍ରତସିଦ୍ଧି ଓ କୌଶଲ୍ୟା-ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗେ ନେଇ ଚାଲ, ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ପଛେ ଆସିବି; ତାଙ୍କର ବନସ୍ପତି-କୌତୁହଳ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କର। ଯମୁନାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଦୁଇ ଭାଇ ବନ୍ୟ ଫଳମୂଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ନଦୀତଟରେ ନିବାସଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବାଛିଲେ।
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
ରାତ୍ରି ଶେଷ ହେଲାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୌମ୍ୟଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଗାଇ, ବନର ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନକାଳ ସୂଚନା କରନ୍ତି। ପରେ ମୁନି (ଭାରଦ୍ୱାଜ) ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମାର୍ଗରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଋତୁସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଭରିଥିବା ବନସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାନ୍ତି—ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ, ମଧୁଚକ୍ର, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଜ—ଏହା ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ, ନିୟମିତ ତପୋବାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି ରାମ ତାହାକୁ ନିବାସଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି; କାରଣ ସେଠାରେ ଜଳ, ମୂଳ-ଫଳ ପ୍ରଚୁର ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅଛି। ସେମାନେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଋଷି ସାଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ଆସନ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ସେ ବାସ୍ତୁ-ଶମନ ବିଧି କରନ୍ତି—ମୃଗମାଂସ ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ସ୍ନାନ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱଦେବ, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି। ଆଶ୍ରମୋଚିତ ବେଦୀ ଓ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରି ବନ୍ୟ ଅର୍ପଣରେ ବନଦେବତା ଓ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ତିନିଜଣେ ଏକାସାଥି କୁଟୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଦେବମାନେ ସୁଧର୍ମା ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି—ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ବନରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟରୁ ବିଦାୟ ପାଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କଥା ପୁନର୍ବାର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ଚାଲି କଥାହୁଏ, ତାପରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯାଏ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ସରୋବର, ଗାଁ ଓ ନଗର ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚି ନଗରକୁ ନିରବ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଦେଖେ। ଲୋକେ ଭିଡ଼ କରି “ରାମ କେଉଁଠି?” ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ସଭା ଓ ଦାନସମାଗମରେ ଏବେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ନାହିଁ ବୋଲି ସେମାନେ ବିଳାପ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପିତାସମ ପ୍ରଜାପାଳନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁମନ୍ତ୍ର ଭିଡ଼ଭରା ଆଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ମହଳ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଏ। ଦଶରଥଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ କହିବା କେତେ କଠିନ ହେବ ବୋଲି ଫୁସଫୁସାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଭେଟି ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଯଥାଶବ୍ଦ ନିବେଦନ କରେ। ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ଦଶରଥ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଅନ୍ତଃପୁରରେ ହାହାକାର ଉଠେ। ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହାୟତାରେ କୌଶଲ୍ୟା ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, କୈକେୟୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଭୟ ନକରି ଦୂତଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ କହନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଢଳିପଡ଼ନ୍ତି—ଫଳରେ ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପୁନର୍ବାର ଶୋକବିଳାପ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
ଚେତନା ଫେରିଆସିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି ରାମଙ୍କ ସଠିକ୍ ସମ୍ବାଦ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ରାମ କେଉଁଠି ବସିଥିଲେ, କେଉଁଠି ଶୋଇଥିଲେ, କ’ଣ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିବରଣୀକୁ ନିରନ୍ତର ପଚାରି, ବିରହଶୋକରେ ଠୋସ କଥନକୁ ପୁତ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟର ପ୍ରତିସ୍ଥାପନା କରନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଯୋଡ଼ି ଆସି ଦଶରଥଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ, ଧୂଳିଧୂସର, ନବଗୃହୀତ ହାତୀ ପରି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହି ଦେହଚିତ୍ରଣରେ ରାଜ୍ୟର ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ା ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସୁମନ୍ତ୍ର କହନ୍ତି ଯେ ଅରଣ୍ୟସୀମାରେ ରାମ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରଣାମ ଓ କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ, ବିଶେଷତଃ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ। ନିତ୍ୟକର୍ମର ନିୟମିତତା, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେବତାସମ ସେବା, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରିବା—ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜଧର୍ମ କହି—ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ମାନି ସମ୍ମାନ କରିବା, କୁଶଳ ଜଣାଇବା, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ସମାନ ଆଦର ଦେବା ଓ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ବନବାସ ବିରୋଧରେ ନୈତିକ ପ୍ରତିବାଦ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସୀତା ପ୍ରଥମେ ସ୍ତବ୍ଧ ରହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବିଦାୟ ନେବା ସମୟରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କାନ୍ଦୁଥିବା ରାମ, ତାଙ୍କୁ ଧରି ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ରାଜରଥକୁ ନିହାରୁଥିବା ସୀତା—ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଧର୍ମର ନୀତି ସହ ଏକତ୍ର କରେ।
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆଗକୁ କହିଚାଲନ୍ତି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତପସ୍ବୀବେଶ ଧାରଣ କରି ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସଚେତନ ରହିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଅସହାୟ ହୋଇ ଫେରିଲେ—ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେନେ ମାର୍ଗ ଧରିବାକୁ ମନା କରୁଥିଲେ, ‘ତାତିଆ ଲୁହ’ ଝରାଉଥିବା ପରି; ଗୁହଙ୍କ ସହ କିଛି ସମୟ ‘ପୁଣି ଡାକିବେ’ ବୋଲି ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରି, ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ତାପରେ ଶୋକର ସାର୍ବଭୌମ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ—ବୃକ୍ଷ, ନଦୀ, ସରୋବର, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସବୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ତପ୍ତ ପରି ଲାଗେ, ଯେନେ ରାମବିପତ୍ତିକୁ ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତି ଏକାସାଥି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ରାମବିହୀନ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେଖନ୍ତି—କେଉଁଠି ଅଭିବାଦନ ନାହିଁ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ; ମହଳମାନଙ୍କୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ରୋଦନ, ଏବଂ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ-ନିରପେକ୍ଷ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକେ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ଦଶରଥ ଅଶ୍ରୁରୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ନିଜକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି—‘ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ’ ମନ୍ତ୍ରଣା ବିନା ତ୍ୱରା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି; କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ଓ ବିଧିର ବିନାଶକ ଗତିକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ମୋତେ ରାମ (ଏବଂ ସୀତା)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଚାଲ; ଦର୍ଶନ ବିନା ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଜୀବିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ଶେଷରେ ‘ଶୋକସାଗର’ର ଦୀର୍ଘ ଉପମା—କୈକେୟୀ ବଡ଼ବାମୁଖ, ମନ୍ଥରାର ବଚନ ମକର, ଅଶ୍ରୁ ଫେନ ସଦୃଶ; ତାପରେ ଦଶରଥ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି, କୌସଲ୍ୟା ପୁଣି ଭୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି।
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶୋକବେଗରେ କମ୍ପିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି—“ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଚାଲ; ବିୟୋଗ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ବିନା ଜୀବନ ଅସମ୍ଭବ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଯୋଡ଼ି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ନିରାଶା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ବନବାସକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସାଧନା ଭାବେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସେବାକୁ ସଂଯମିତ ଧର୍ମାଚରଣ ଭାବେ—ପୁଣ୍ୟଫଳଦାୟକ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସାନ୍ତ୍ୱନାର କେନ୍ଦ୍ର ସୀତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ଯାଏ। ସୁମନ୍ତ୍ର କହନ୍ତି, ସୀତା କିଛିମାତ୍ରେ ମନମରା ନଥିଲେ; ନିର୍ଜନ ବନରେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ଥିବା ପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ଗାଁ, ନଦୀ, ଗଛପାଳା ବିଷୟରେ ଖେଳାଳି କୌତୁହଳରେ ପଚାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମନରେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ—ରାମ ବିନା ଅଯୋଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବନ ପରି ଲାଗେ। ପ୍ରବାସକ୍ଲେଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ସୀତାଙ୍କ ତେଜ ମଲିନ ହୋଇନଥିବା, ପଦ୍ମ-ଚନ୍ଦ୍ର ଉପମାର କାନ୍ତି, ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଦ, ଏବଂ ରାମରକ୍ଷାରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଗତି—ଏସବୁକୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ଆଚରଣର କୀର୍ତ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ଯଥୋଚିତ ଉପଦେଶ ପରେ ମଧ୍ୟ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ମାତୃଶୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କାନ୍ଦନ୍ତି।
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
ରାମ ବନକୁ ଗଲାପରେ କୌସଲ୍ୟା ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣ ବାକ୍ୟପ୍ରବାହ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ରାମ-ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖସହନଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କ କୋମଳତା ଓ ରାଜଭୋଗାଭ୍ୟାସ, ବନ୍ୟାହାର, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ସିଂହନାଦ ପରି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦାଦି କଷ୍ଟ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସେବାବ୍ରତ। ପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ଅକରୁଣ କର୍ମ’ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ରାମାଦି ସ୍ୱଜନ ସୁଖାର୍ହ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟତ୍ୟାଗ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। କୌସଲ୍ୟା ଅନେକ ଉପମାନ-ନ୍ୟାୟରେ ଦେଖାନ୍ତି ଯେ ରାମ ପରଭୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ—ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱଜନଭୋଜନ କରାଇ ପରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପରି, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ‘ପଶ୍ଚାତ୍-ଭୋଜନ’ ଅସ୍ୱୀକାର ପରି, ବ୍ୟାଘ୍ରର ପରାହୃତ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର ପରି, ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟର ପୁନଃଉପଯୋଗ ଅଯୋଗ୍ୟତା ପରି, ଏବଂ ‘ହୃତସାର-ସୁରା’/‘ନଷ୍ଟସୋମ-ଅଧ୍ୱର’ ପରି ପରଭୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ରାମଙ୍କ ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଅସତ୍କାର ସେ ସହିବେ ନାହିଁ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ପିତୃଗୌରବରୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ହାନି କରିବାକୁ ସାହସ କରିବେ ନାହିଁ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ-ନ୍ୟାୟ କୁହାଯାଏ—ପତି, ପୁତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାତି ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀର ଆଶ୍ରୟ; ଏବଂ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପରିତ୍ୟକ୍ତତ୍ୱବୋଧ ଓ ଆତ୍ମବିନାଶ-ଭାବନା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକଜନିତ କଠୋର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ; ପରେ ଉଷ୍ଣ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ସଚେତନ ହେଲେ। ରାମବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ସହିତ ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁରୁଣା ପାପସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଜାଗିଉଠିଲା—ଶବ୍ଦବେଧୀ ବାଣରେ ଅଜାଣତେ ଜଣେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧ। ଏହିପରି ଶୋକ ଓ ଅପରାଧବୋଧର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାର ତାଙ୍କୁ ଦବାଇଲା। କମ୍ପିତ ଦେହେ, ଦୀନମୁଖେ, କରଯୋଡ଼ି ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ଆଗରୁ ଶୋକାକୁଳ ମୋତେ କଟୁବଚନ କହିବେ ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ରୋଷ କରୁଣାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ସେ ଅତ୍ୟଧିକ କାନ୍ଦିଲେ, ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ରଖି କ୍ଷମା ମାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ—ପୁତ୍ରଶୋକ ମୋତେ ଅନୁଚିତ କଠୋରତା କହାଇଦେଲା। ପରେ ସେ ଶୋକ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଶୋକ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା ଓ ସ୍ଥିରତା ସବୁ ନାଶ କରେ; ସେଇ ମହାଶତ୍ରୁ, ଶତ୍ରୁର ପ୍ରହାରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଅସହ୍ୟ। ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ମନକୁ ତପସ୍ୱୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ମଧ୍ୟ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବନବାସର ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି, ନଦୀପ୍ରବାହରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଫୁଲେ ସେପରି ମୋ ଦୁଃଖ ବଢ଼ୁଛି ବୋଲି ସେ କହିଲେ। ଏହି ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ବାକ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ମ୍ଲାନ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଲା। ଦଶରଥ କ୍ଷଣମାତ୍ର ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଆବୃତ ରହି ନିଦ୍ରାବଶ ହେଲେ।
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୬୩ତମ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଜାଗ୍ରତ ଦଶରଥ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କର୍ମ-ଫଳର ନିୟମ କହନ୍ତି—କର୍ମକର୍ତ୍ତା ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ପାଏ; ଲାଭ-ହାନି ବିଚାର ନକରି କାମ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶିଶୁସଦୃଶ। ସେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ପଳାଶ (କିଂଶୁକ)କୁ ପାଣି ଦେଲେ ଫଳର ଋତୁରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହୁଏ; ସେହିପରି ଫଳପ୍ରାପ୍ତିର ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦୂର କରି ଆଜି ସେ ନିଜେ ଶୋକଫଳ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ପୂର୍ବର ଏକ ଅପରାଧ କଥା କହନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳରେ ସରୟୂତଟେ ଶିକାରକୁ ଯାଇ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଜଳସ୍ଥାନ ପାଖରେ ଅପେକ୍ଷା କରି, କେବଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ହାତୀ ଭାବି ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପରେ ଶୁଣା ଦୟାର୍ଦ୍ର ଆର୍ତ୍ତନାଦରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା—ବାଣ ଲାଗିଛି ଏକ ତପସ୍ୱୀସ୍ୱଭାବ ଥିବା ବନବାସୀ ଯୁବକଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜ ଅନ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଆଣୁଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଯୁବକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ହିଂସାକୁ ବିଳାପ କରେ ଏବଂ ପ୍ରଧାନତଃ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆସନ୍ତା ଦୁଃଖକୁ ଭାବି ଶୋକ କରେ। ଶାପରୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କ୍ଷମା ମାଗିବାକୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହି, ବାଣ ବାହାର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଦଶରଥ—ବାଣ ରହିଲେ ବେଦନା, ବାହାର କଲେ ପ୍ରାଣାନ୍ତ—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ବାଣ ବାହାର କରିବା ସହିତ ଯୁବକ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏହି ଘଟଣା ଦଶରଥଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ପତନର କାରଣକଥା ଭାବେ ଋତୁବର୍ଣ୍ଣନ, ନୈତିକ କାରଣତା ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ମନୋଭାବକୁ ଏକ କର୍ମକଥାରେ ଏକତ୍ର କରେ।
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ବିଲାପ କରି ନିଜ ପୂର୍ବକୃତ ପାପପ୍ରସଙ୍ଗ କଥା କହନ୍ତି। ସରୟୂତଟେ ଶିକାର ସମୟରେ ଜଳରେ ଘଡ଼ା ଭରାଯିବା ଶବ୍ଦକୁ ହାତୀର ଶବ୍ଦ ଭାବି ‘ଶବ୍ଦବେଧୀ’ ଅଭ୍ୟାସବଶେ ବାଣ ଛାଡ଼ିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ବାଣ ଏକ ତପସ୍ବୀ ମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା ମୁନିପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ରାଜା ବାଣ ଉଦ୍ଧାର କରି କ୍ଷମା ମାଗିଲେ; ମୁନିପୁତ୍ର ଅନ୍ଧ-ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସନ୍ଦେଶ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଦଶରଥ ସେଇ ମୁନିଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଆଣିଲେ; ସେମାନେ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରି ଅନ୍ତିମ ଦର୍ଶନ କଲେ। ମୁନି ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ ବଚନ କହି ସୂଚାଇଲେ ଯେ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ହୋଇଥିବା କର୍ମରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ପ୍ରବଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ତଥାପି ରାଜା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଶୋକ ସମାନ ଶୋକରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ ବୋଲି ଶାପ ଦେଲେ। ଦମ୍ପତି ପୁତ୍ରକୁ ଚିତାରେ ଆରୋପି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ କଲେ, ଏବଂ ମୁନିପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କଲେ। ଏହି ଶାପ କର୍ମବିପାକ ପରି ଫଳିଲା—ରାମବିୟୋଗର ମହାଶୋକରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୟ ହେଲା, ଚିତ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ରାମଦର୍ଶନ ଅଭାବକୁ ପରମ ଦୁଃଖ ଭାବି କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ପରେ ସେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ।
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
ପ୍ରଭାତେ ରାଜଭବନରେ ନିୟତ ରାଜାଚାର ଅନୁସାରେ ସୂତ, ବନ୍ଦୀଜନ, ଗାୟକ-ବାଦକ ଓ ପରିଚାରକମାନେ ଆସି ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ଓ ସ୍ତୁତିପାଠ କରନ୍ତି; ସ୍ତୁତି, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ହଳଦିଆ ଚନ୍ଦନସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, କଳଶ, ପାତ୍ର, ଲେପନ ଆଦି ସ୍ନାନସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ସଜାଯାଏ; ସବୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଶେ। କିନ୍ତୁ ଦଶରଥ ରାଜା ଦର୍ଶନ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି କରି ସେବକମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ସନ୍ଦେହରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଶୟ୍ୟା-ପରିଚାରିକାମାନେ ସଂଯମରେ ଭିତରକୋଠାକୁ ଯାଇ ଶୟ୍ୟାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି; ଜୀବନଲକ୍ଷଣ ନ ମିଳିବାରୁ ସେମାନେ କମ୍ପିଉଠନ୍ତି—ଆଶଙ୍କା ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଯାଏ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତଃପୁରରେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଫାଟିପଡ଼େ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ସେଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ଜାଗି ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୋକରେ ଢଳିପଡ଼ନ୍ତି। କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; ଯେ ମହଳ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପୂର୍ବେ ସ୍ତୁତି-ସଙ୍ଗୀତରେ ନିନାଦିତ ଥିଲା, ସେଇ ଏବେ ବିଲାପରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ—ଆନନ୍ଦର ସାର୍ବଜନୀନ ପତନ ଓ ସମୂହ ଶୋକର ଆରମ୍ଭ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶୋକ ଘନ ହୋଇ ଛାଇଯାଏ। କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ମସ୍ତକକୁ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି କରୁଣ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ ବିପତ୍ତିକୁ ତୀବ୍ର ଉପମାରେ ଦେଖାନ୍ତି—ନିଭିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର, ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଯୋଧ୍ୟା ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖର ପରିଧି ବଢ଼େ—ବନର ଭୟମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଅସହାୟତା, ଏବଂ ଜନକ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିପାରନ୍ତି ବୋଲି ଆଶଙ୍କା। ବିଧବାବେଦନାର ଚରମ ସୀମାରେ କୌଶଲ୍ୟା ପତିଙ୍କ ଦେହ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେବିକାମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଅନ୍ୟତ୍ର ନେଇଯାନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜଦେହକୁ ତେଲ ଦ୍ରୋଣୀରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି, ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ସ୍ଥଗିତ କରନ୍ତି—ବଂଶ-ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିର ନିୟମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି। ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୂହରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଦିନ ପରି ମ୍ଲାନ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଦିଶେ। ନଗରଜନଙ୍କ ମନ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ରାଜମହଳର ନିଜସ୍ୱ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମଗ୍ର ନଗରର ଆଘାତ ଓ ନୈତିକ ବିଚାର ହୋଇଉଠେ ବୋଲି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାତିକୁ ‘ଆକ୍ରନ୍ଦିତ-ନିରାନନ୍ଦା’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ନଗର ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଯାଏ; ସର୍ବତ୍ର ବିଲାପ ଓ ନିରାଶା ବ୍ୟାପିଥାଏ। ପ୍ରଭାତକାଳେ ରାଜାଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅମାତ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ମତ ନିବେଦନ କରି ‘ଅରାଜକ’ ଅବସ୍ଥାର ମହାଦୋଷ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ରାଜା ନଥିଲେ ବର୍ଷା-ନିୟମ, କୃଷି, ଧନ-ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ-ବ୍ୟବହାର, ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଉତ୍ସବ-ସଂସ୍କୃତି, ବ୍ୟାପାର-ମାର୍ଗର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସେନା-ପ୍ରତିରୋଧ—ସବୁ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଏ। ଜଳହୀନ ନଦୀ, ତୃଣହୀନ ବନ, ଗୋପାଳକହୀନ ଗାଈ ଭଳି ଉପମାରେ ରାଜ୍ୟର ‘ପାଳକ’ ତତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ରାଜାକୁ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମର ଆଧାର, ମାତା-ପିତା ସମ ଜନହିତକାରୀ ବୋଲି ରାଜଧର୍ମ-ବିଚାର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର କୌଣସି କୁମାରଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
ଏହି ସର୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ମତ ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। କେକୟ ଦେଶରେ ମାତୁଳ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମକ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସ୍ପଷ୍ଟ ନିୟମ ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ କେକୟର ରାଜଧାନୀ ରାଜଗୃହକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାଇ, ଶୋକର ଚିହ୍ନ ଲୁଚାଇ, ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କୁଶଳ ଜଣାଇ, “ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ” ବୋଲି କହି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଅନୁରୋଧ କରିବେ। ଏଠାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ ରହିଛି—ଭରତଙ୍କୁ ନ ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ନ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ, ନ ରଘୁବଂଶର ଅବନତି ସମ୍ବାଦ କୁହିବା; ଆଘାତ ରୋକି ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୂଚନା-ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ନୀତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଯାତ୍ରାସାମଗ୍ରୀ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ କେକୟରାଜା ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପଟବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଭଳି ଉପହାର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଯାତ୍ରାପଥର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ ହୋଇ କୁରୁ-ଜାଙ୍ଗଲ ଦେଇ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମାଲିନୀ, ଶରଦଣ୍ଡା, ଇକ୍ଷୁମତୀ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମଲୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁଦାମା ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ ଦୂତମାନେ ରାତିରେ ଗିରିବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗରେ ତ୍ୱରା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭୂଗୋଳିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଉଜାଗର ହୁଏ।
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୂତମାନଙ୍କର ନଗରାଗମନ ସମୟରେ ପ୍ରଭାତେ ଭରତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ତର୍ମନରେ ବିକଳ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଓ ଅଶୁଭ କ୍ରିୟାରେ ଦେଖନ୍ତି—ପର୍ବତରୁ ପଡ଼ି ଗୋମୟ-କାଦରେ ପତିତ, ତେଲରେ ଭାସି ତେଲ ପିଉଥିବା, ତିଳ-ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଶରୀର ଲେପିତ ଥିବାବେଳେ ପୁନଃପୁନଃ ମୁଣ୍ଡ ଆଗରେ କରି ତେଲରେ ଡୁବୁଥିବା। ପରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ରାଜଚିହ୍ନର ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଆସେ—ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଚନ୍ଦ୍ର ପତିତ ହେବା, ପୃଥିବୀ ଅନ୍ଧକାର ହେବା, ରାଜହାତୀର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିବା, ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ନିବିଯିବା, ଭୂମି ଫାଟିବା, ଗଛ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଧୂମାଚ୍ଛନ୍ନ ଧ୍ୱଂସ ପର୍ବତ—ଯାହା ଲୋକ ଓ ରାଜ୍ୟର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସୂଚାଏ। ତାପରେ ରାଜା କଳା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଲୋହା ଆସନରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ପୁନଃ ସେ ରକ୍ତମାଳା ଓ ରକ୍ତାନୁଲେପନରେ ସଜି ଗଧା-ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଆନ୍ତି; ଶେଷରେ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ବିକୃତ ରାକ୍ଷସୀ ତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ଭରତ ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ-ନିମିତ୍ତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି; ନିଜ, ରାମ, ରାଜା କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନନିୟମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ଗଧା-ଯୁକ୍ତ ବାହନରେ କାହାକୁ ଆରୋହୀ ଦେଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଚିତାଧୂମର ସୂଚନା। ମିତ୍ରମାନେ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ନାଟକ-ହାସ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ମନୋରଞ୍ଜନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ, ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ମୁଖ ମଲିନ ହୁଏ, ଅକାରଣ ଆତ୍ମଗ୍ଲାନି ହୁଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ରାଜାଙ୍କ “ଅବୋଧଗମ୍ୟ” ଉପସ୍ଥିତି ତାଙ୍କ ଭୟକୁ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ କରେ।
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୭୦ତମ ସର୍ଗରେ କେକୟଦେଶରୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବର ଘଟଣାମାଳା ଭାବଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଭରତ ଏକ ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନର କଥା କହନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଦୂତମାନେ ପରିଖାବେଷ୍ଟିତ ରାଜଗୃହ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, କେକୟରାଜ ଓ ଯୁବରାଜ ଯୁଦ୍ଧାଜିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ସେମାନେ ବିନୟପୂର୍ବକ ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସନ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭରତ ବାନ୍ଧବଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦଶରଥ, ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମସ୍ଥିତି ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ। ଦୂତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ସେମାନେ କେକୟରାଜ ଓ ଯୁଦ୍ଧାଜିତଙ୍କ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଭରତ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିସତ୍କାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ଭରତ ମାତାମହ କେକୟରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ରାଜା ଅନୁମତି ଦେଇ ଭରତଙ୍କୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ-ସନ୍ଦେଶ ପଠାନ୍ତି। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର, ଚର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ସହ ରାଜମହଳରେ ପାଳିତ କୁକୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ-ବିନିମୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନର ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଓ ଦୂତମାନଙ୍କ ତ୍ୱରା ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ାଏ। ଶେଷରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସେନାରକ୍ଷା ସହ ବିଶାଳ ଦଳ ନେଇ ଭରତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି—ବାହ୍ୟତଃ ଶୁଭ ଯାତ୍ରା, ଅନ୍ତରେ ଅନିଷ୍ଟ ଆଶଙ୍କାର ଛାୟା।
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ରାଜଗୃହରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପଥେ ସୁଦାମା ଓ ହ୍ଲାଦିନୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତରଙ୍ଗଶିଖରିତ ବିଶାଳ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ପ୍ରବାହିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଏଲାଧାନ, ସର୍ବତୀର୍ଥ, ଲୌହିତ୍ୟ ଭଳି ନାମିତ ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଅନେକ ତୀର୍ଥ-ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ; ଉତ୍ତାନିକା, କୁଟିକା, କପୀବତୀ ଆଦି ନଦୀନାମର ତାଲିକା ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ-ଯାନ ଭଳି ଯାତ୍ରାସାଧନର ଉଲ୍ଲେଖ ଏହାକୁ କଥାର ମାନଚିତ୍ର ପରି ଘନ କରେ। ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଶେ—ଶ୍ୱେତ ମୃତ୍ତିକାର ଶୋଭା, ଉଦ୍ୟାନର ଶୃଙ୍ଗାର, ବେଦବିଦ୍ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଖ୍ୟାତିମୟ ନଗରୀ। କିନ୍ତୁ ନିକଟେ ଆସି ଭରତ ଗୃହ ଓ ଦେବାଳୟରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖନ୍ତି—ଘର ଅମାର୍ଜିତ ଓ ଅବହେଳିତ, ଦ୍ୱାର ଅବଦ୍ଧ, ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟ ନାହିଁ, ପରିବାର ଭୁଖା। ପ୍ରଜା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, କୃଶ ଓ ଶୋକମଗ୍ନ ଦିଶନ୍ତି; ଏଭଳି ଏକଦା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ରାଜଧାନୀର ସ୍ମୃତି ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଗୃହଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବିରତି ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ ଦେଖାଇ, ନଗରକ୍ଷୟ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଧର୍ମଭଙ୍ଗକୁ ସୂଚିତ କରେ।
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୭୨ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ରାଜଭବନ ସାରା ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପିତୃସ୍ନେହମୟ ସ୍ୱାଗତ ମିଳିବ ବୋଲି ଭାବି ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଖାଲି ଶୟନ, ଆନନ୍ଦହୀନ ପରିଚାରକ ଓ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟର ନିରବତା ଦେଖି ଭରତଙ୍କ ମନେ ଅମଙ୍ଗଳ ଆଶଙ୍କା ଜାଗେ; ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପଚାରନ୍ତି—ମୋତେ କାହିଁକି ଡାକାଗଲା, ରାଜା କେଉଁଠି? ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ କୈକେୟୀ ଭୟାନକ ସମ୍ବାଦ କହନ୍ତି—ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିୟୋଗଶୋକରେ ରାମଙ୍କୁ ହିଁ ବିଲାପ କରି କରି ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣି ଭରତ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି, କାନ୍ଦନ୍ତି ଓ ପିତାଙ୍କ ସ୍ନେହସ୍ପର୍ଶ ହରାଇବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ବିଲାପ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ ସନ୍ଦେଶ କ’ଣ ଥିଲା ପଚାରନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଆଚରଣରେ କୌଣସି କଳଙ୍କ ନ ପଡ଼ୁ ବୋଲି ଭୟ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ରାମ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି କି, ଚୋରି କରିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ପରସ୍ତ୍ରୀକାମନା କରିଛନ୍ତି କି? କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ ବୋଲି କହି, ନିଜେ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବନବାସ ମାଗିଥିବା କଥା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ସେଇ ଶୋକରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିକ୍ରିୟା କରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି—ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ବୋଲି; ଏହି ଆହ୍ୱାନ ଆଗକୁ ଭରତଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅସ୍ୱୀକାର ଓ ରାମଙ୍କ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାର ସ୍ଥାପନର ପୂର୍ବଭୂମି ହୁଏ।
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୭୩ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ଓ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି; ତଥାପି ଧର୍ମସମ୍ମତ ଯୁକ୍ତି ସହ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଧିକ୍କାର କରନ୍ତି। ପିତା ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ବିନା ରାଜ୍ୟ ନିରର୍ଥକ ବୋଲି କହି, କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇ ବଂଶବିନାଶ ଆଣିଥିବା ଦୋଷ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆରୋପ କରନ୍ତି। ରାମ ତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିଜ ମାତା ପରି ସଦା ସମ୍ମାନ କରି ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ରଖିଥିଲେ—ଏହାକୁ ଭରତ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ପରେ ଭରତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପରମ୍ପରା-ରାଜଧର୍ମ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କର ହିଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୁଏ, କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ବିନୟରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରନ୍ତି; କୈକେୟୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଚିରନ୍ତନ ରାଜଧର୍ମ ଓ ପୂର୍ବଜ କୀର୍ତ୍ତିର ଭଙ୍ଗ ବୋଲି ସେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ସିଂହାସନେ ବସାଇବା ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସେ ପୂରଣ କରିବେ ନାହିଁ; ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଜନପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ବନରୁ ଫେରାଇ ଆଣି ଅନ୍ତରଙ୍ଗର ଅଚଳ ନିଷ୍ଠାରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସେବା କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତରେ ଭରତଙ୍କ ଶୋକଗର୍ଜନ ପର୍ବତଗୁହାର ସିଂହନାଦ ପରି ଉଦ୍ଗୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଯେଉଁଠି କରୁଣା ଓ ଧର୍ମନିନ୍ଦା ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ତୀବ୍ର ହୋଇ ଉଠେ।
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଭରତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି। କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଧିକ୍କାର କରି, ପିତୃହାନି, ଭ୍ରାତୃବିଚ୍ଛେଦ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଘୃଣା—ଏ ସବୁ ରାଜନୈତିକ–ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ତାଙ୍କ ପାପକର୍ମର ଫଳ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଛି ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟହାନି, ନରକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସମାଜପରିତ୍ୟାଗ ଭଳି ଦଣ୍ଡଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପ୍ରଜା ଶୋକାକୁଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସମ୍ବନ୍ଧଦୋଷରୁ ନିଜ ଉପରେ ଆରୋପିତ ପାପଭାର ସେ ବହନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଜ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତାର ସଙ୍କଟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ସୁରଭି/କାମଧେନୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଅସଂଖ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିଭାରରେ ପୀଡିତ ଦୁଇ ବୃଷଭକୁ ଦେଖି ସୁରଭି କାନ୍ଦିଉଠିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରପ୍ରେମର ଅତୁଳ୍ୟତା ବୁଝିଲେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭରତ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଗକୁ ଆଣି କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପରାଧକୁ ଅଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବେ; ତାହା ନ ହେଲେ ସୁଖତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ଭାବାବେଗର ଚୂଡ଼ାନ୍ତରେ ଭରତ ଭୂମିରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପତନ ପରି, କ୍ଷୀଣ ଅଧିକାର ଓ ଗଭୀର ଶୋକର ଚିତ୍ର।
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗୃହାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଭା-ସଦୃଶ ନୈତିକ ସମ୍ମୁଖୀନତା ଦେଖାଯାଏ। ଭରତ ମୂର୍ଛାରୁ ସଚେତନ ହୋଇ ଶୋକାକୁଳ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କୈକେୟୀଙ୍କ କୃତ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ନୈତିକ ଧର୍ମସମ୍ମତତାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ବୋଲି ସୂଚାନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଶୋକ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କଟୁ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କୁ କହନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କ କୁଟିଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ‘ବାଧା ବିନା’ ରାଜ୍ୟ ପାଇବାକୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ। ଭରତ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ସେ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଥିଲେ। ପରେ ନିଜ ନିର୍ଦୋଷତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଶପଥ-ରୂପ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ବନବାସକୁ ଯେ କେହି ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେହି ପାପଫଳ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ; ଯଦି ମୁଁ ଦୋଷୀ, ସେ ଦଣ୍ଡ ମୋତେ ମିଳୁ—ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପକ୍ଷରକ୍ଷାକୁ ଆଚାରବଦ୍ଧ ଶପଥପ୍ରଦର୍ଶନରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭରତ କରୁଣାରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଦତଳେ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଳାପ କରନ୍ତି, ପୁନଃ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଆନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଧର୍ମ-ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଚିହ୍ନି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି; ଶୋକ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ରାତି କଟିଯାଏ।
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୭୬ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତଙ୍କ ତୀବ୍ର ବିଲାପ ପରେ ରାଜମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚାର–ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଗକୁ ଆସେ। ବାକ୍ପଟୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଶୋକ ସଂଯମ କରି ଯଥାକାଳେ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭରତ ଧୈର୍ୟ ଧରି ଋତ୍ୱିକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଆରମ୍ଭ କରାନ୍ତି। ରାଜାଗ୍ନିମାନଙ୍କର ଯଥାବିଧି ସଂସ୍କାର ହୁଏ। ତେଲରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଦେହକୁ ଆବରଣରୁ ବାହାର କରି ଅଲଙ୍କୃତ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖାଯାଏ; ସେବକମାନେ ଶିବିକାରେ ଦେହକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ପଥରେ ଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ–ବସ୍ତ୍ର ଛିଟାଇବା ଭଳି ଅର୍ପଣ ହୁଏ। ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧି କାଠରେ ଚିତା ରଚି ପୁରୋହିତମାନେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରନ୍ତି ଏବଂ ସାମଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସ୍ତୁତିଗାନ କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଣୀମାନେ ଆସି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚିତାକୁ ପ୍ରସବ୍ୟ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ନଗରରେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଉଠେ, ଯାହାକୁ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ଭରତ ସହିତ ଜଳତର୍ପଣ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦଶଦିନିଆ ଶୋକାଚାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ଶୋକ, ବିଧି ଓ ନଗରଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଏକତ୍ର ରଖନ୍ତି।
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଔର୍ଧ୍ୱଦୈହିକ କ୍ରିୟା ଓ ମନୋବେଦନାର ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦଶଦିନିଆ ଶୋକକାଳ ପରେ ଭରତ ଶୁଦ୍ଧି କରି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବହୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି—ଧନ, ଅନ୍ନ-ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ, ପଶୁସମ୍ପଦ, ଦାସ-ସେବକ, ଯାନବାହନ ଓ ନିବାସସ୍ଥାନ—ଯାହା ରାଜଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା-କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଭରତ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶ୍ମଶାନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଭସ୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିଚିହ୍ନିତ ଚିତାସ୍ଥଳ ଦେଖି ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଏକାକୀତ୍ୱ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ସ୍ମରଣ କରି ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଭରତଙ୍କ ଶୋକଦୃଶ୍ୟ ଓ ରାଜସ୍ମୃତିରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ, ପରେ ‘ଶୋକସାଗର’ ମନ୍ଥରାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କୈକେୟୀ ତାହାକୁ ଦୁର୍ଗମ କରିଛି, ଓ ବରଦାନ ଅଚଳ ବନ୍ଧନ ସଦୃଶ ହୋଇଛି ବୋଲି ରୂପକରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରନ୍ତି। ପରିଚାରକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୌଡ଼ି ଆସି ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆଜି ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ଏବଂ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମାନଙ୍କ ଅନିବାର୍ୟତା ବୁଝାନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି-ଲୟ ନିୟମ କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ଅଶ୍ରୁଭରା ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଦୁଇଭାଇ ଉଠି ଧର୍ମବିଧିଅନୁସାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଔର୍ଧ୍ୱଦୈହିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ଶୋକକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି।
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାମବିୟୋଗର ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଭରତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନର ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ରାମଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀର କଥାରେ କିପରି ବନବାସକୁ ପଠାଗଲା? ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ସେ ଆଜ୍ଞାକୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ? ଏବଂ ରାଜା ଧର୍ମାଧର୍ମ ବିଚାର କରି ନିଜକୁ କାହିଁକି ସଂଯମ କଲେ ନାହିଁ? ଏହି ସମୟରେ ରାଜବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସଜିଥିବା ମନ୍ଥରା ପ୍ରାସାଦଦ୍ୱାରେ ଦେଖାଦିଏ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାକୁ ଧରି ସଭାକୁ ଆଣି, ରାମବନବାସ ଓ ଦଶରଥମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରତିଜ୍ଞାନିଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶୋକାବେଶରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ଧମକ ଦେଇ ମନ୍ଥରାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣିନେଇଥାନ୍ତି; ତାହାର ଆଭୂଷଣ ଛିଟିଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାସାଦ ଶରଦାକାଶ ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଭୟଭୀତ ସଖୀମାନେ କରୁଣାମୟୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୋଧ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କଠୋର ନିନ୍ଦାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; କୈକେୟୀ ଭରତଙ୍କ ରକ୍ଷା ଚାହାନ୍ତି। ଭରତ ଧର୍ମବଚନ କହନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀବଧ ଅନୁଚିତ; କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ‘ମାତୃହନ୍ତା’ ଭାବେ ଅପବାଦ ପଡିବା ଭୟରୁ ସେ ରୁକୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡି ବିଳାପ କରେ; କୈକେୟୀ ମୃଦୁଭାବେ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି—ଏଭଳି ପ୍ରତିଶୋଧ, ସଂଯମ ଓ ରାଜସଭାର କରୁଣାର ବିରୋଧାଭାସ ସହ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ ରାଜାଭିଷେକ ଘୋଷଣା ଓ ସମ୍ପାଦନ କରିବାର ଅଧିକାରୀମାନେ ସମବେତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ପରେ ରାଜ୍ୟ ନିରଧିପତି ରହିଲେ ବିପଦ ବଢ଼ିବ, ଏବଂ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ଏହି କଥା ସେମାନେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭରତ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ ଅଭିଷେକଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି କୁଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କର ହିଁ। ଭରତ ଭୂମିକା-ବିପର୍ୟୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି—ସେ ନିଜେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବନବାସ ସହିବେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଉ। ପରେ ସେ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସଂଗ୍ରହ କର, ଅଭିଷେକ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଗରେ ନେଇ ଚାଲ, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ରାସ୍ତାକୁ ସମତଳ ଓ ସିଧା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ଭୂମି ମାପିବାରେ ନିପୁଣ ପାହାରାଦାରଙ୍କ ସହ ମାର୍ଗ ପରୀକ୍ଷା କର। ପ୍ରଜା ଓ ସଭାସଦମାନେ ଭରତଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଶୁଣି ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; ଯଥାଧିକାରୀଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିବା ଭରତଙ୍କ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିର ରହୁ—ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ବହେ; ଏହି ସର୍ଗରେ ବୈଧ ଅଧିକାର, ଅଭିଷେକ-ସଜ୍ଜତା ଓ ରାଜ୍ୟ-ପରିଚାଳନା କୌଶଳ ଏକ ନୀତିମୟ ଘୋଷଣାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ—ସତ୍ତା ସୁଯୋଗରୁ ନୁହେଁ, ତ୍ୟାଗ ଓ ଧର୍ମପାଳନରୁ ହିଁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ—ଏହା ପ୍ରକାଶ କରେ।
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତଙ୍କ ଯାତ୍ରାପଥ ଓ ଶିବିରସ୍ଥଳୀର ପୂର୍ବ-ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜାଜ୍ଞାରେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ବିଶେଷ ଶିଳ୍ପୀ-ଦଳ ପଠାନ୍ତି—ସର୍ବେକ୍ଷକ ଓ ମାପକ, ଖନନକାରୀ, ଯାନ୍ତ୍ରିକ/ଇଞ୍ଜିନିୟର, ବାସ୍ତୁଶିଳ୍ପୀ, ବଢ଼େଇ, ସଡ଼କ କାର୍ମିକ, କାଠକାଟିଆ, କୂଆଁ ଖୋଦକ, ଚୁନା-ଲେପ/ଧଳାକାମ କରୁଥିବା, ବାଁଶ କାରିଗର ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ। ସେମାନେ ଝାଡ଼ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପଥରଖଣ୍ଡ ହଟାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗମ ଭୂମି ସମତଳ କରନ୍ତି, କୂଆଁ-ଗହ୍ୱର ଓ ଖାଦ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥାନରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ଜଳନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ଅବରୋଧକ ପଥର ଭାଙ୍ଗି-ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଜଳବାହିନୀ ଓ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃତ୍ତାକାର ବନ୍ଧ ସହ ଶୋଭିତ ପାନୀୟ କୂଆଁ ମଧ୍ୟ ଖୋଦାଯାଏ। ତାପରେ ପଥଟି ରାଜମାର୍ଗର ଭଳି ସୁଶୋଭିତ ହୁଏ—ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ପଥର ପାତି, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷବୀଥି, ପକ୍ଷୀର କଲରବ, ପତାକା, ଚନ୍ଦନଜଳ ଛିଟା ଓ ପୁଷ୍ପବିକିରଣ; ଏହା ଦେବପଥ ସଦୃଶ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରାଭୂଷିତ ରାତ୍ରିଆକାଶ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ସସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ ରମ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ‘ନିବେଶ’ ଚୟନ କରି ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର-ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବିର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ବାଲୁକା ଢେର, ପରିଖା, ପ୍ରାକାର, ଭବନ ଓ ଧ୍ୱଜଶିଖର ତାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସଦୃଶ କରେ। ଶେଷରେ ଯାତ୍ରା ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଶୀତଳ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ମତ୍ସ୍ୟସମୃଦ୍ଧି ଓ ବନାଚ୍ଛାଦିତ ତଟବିଶିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ନଦୀ।
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
ନାନ୍ଦୀମୁଖୀ ନାମକ ଶୁଭାରମ୍ଭ ରାତ୍ରିର ଶେଷ ପ୍ରହରେ ସୂତମାଗଧ ଓ ପହରାଦାରମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତିତ ଦୁନ୍ଦୁଭି ଏବଂ ଅନେକ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନିରେ ଭରତଙ୍କ ସତ୍କାର ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳନାଦ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜନଘୋଷ ଭରତଙ୍କ ଶୋକକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କରେ। ରାଜ୍ୟତ୍ୱର ସୂଚନା ଭାବି ସେ ବାଦ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—“ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ।” କୈକେୟୀଙ୍କ କର୍ମରେ ଜନପଦର କ୍ଷତି ହୋଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ କରି, ସର୍ବରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କ ବନବାସରୁ ରାଜ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାଉକାଚାଳକ ବିହୀନ ନୌକା ପରି ଡୋଲୁଛି ବୋଲି ବିଲାପ କରନ୍ତି। ବିଲାପର ଶିଖରେ ଭରତ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଏକସ୍ୱରେ କରୁଣ ରୋଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ରାଜଧର୍ମବିତ୍ ବଶିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ସଭାମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ରତ୍ନଖଚିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୁଧର୍ମାସଭା ପରି ଦୀପ୍ତ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣାସନରେ ସୁଖଦ ଆବରଣ ସହ ବସି ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣସମୂହ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନାନାୟକ, ରାଜପରିଚାରକ ଏବଂ ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ହିତେଷୀମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକି ଆଣ। ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଆସୁଥିବା ନିମନ୍ତ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମହାକୋଳାହଳ ହୁଏ। ଭରତ ନିକଟେ ଆସିଲେ ପ୍ରଜାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଥିଲେ ସେହିପରି ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରନ୍ତି; ସଭା ମଧ୍ୟ ଦଶରଥ ପୁନର୍ବାର ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଉଠେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ମୃତି, ଲୋକସମ୍ମତି ଓ ରାଜ୍ୟବୈଧତାକୁ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ଦିଏ।
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜସଭାର ଦୃଶ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରୋପମ ଉପମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ବଶିଷ୍ଠ ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଇ କହନ୍ତି—ରାଜ୍ୟାଧିକାର ବିଧିବତ୍ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ତେଣୁ ଅଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରି କଣ୍ଟକରହିତ, କରସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଶୋକାକୁଳ ଓ ଧର୍ମବିଷାଦରେ ବ୍ୟଥିତ ଭରତ ସଭାମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାରକୁ ସେ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ। “ମୁଁ ଓ ଏହି ରାଜ୍ୟ—ଦୁହେଁ ରାମଙ୍କର” ବୋଲି କହି, ମାତୃକୃତ କାର୍ଯ୍ୟସହ ଜଡିତ ପାପକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କଳଙ୍କ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବେ, ନହେଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ବନବାସ କରିବେ। ଭରତଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ବଚନ ଶୁଣି ସଭା ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଏ। ପରେ ଭରତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ନାୟକମାନଙ୍କୁ ଓ ସେନାକୁ ସମାବେଶ କର; ଗୁପ୍ତଚର ଓ ପଥରକ୍ଷକ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରେଷିତ। ଘରେଘରେ ଓ ସେନାଦଳରେ ରଥ-ବାହନ ଓ ପଶୁମାନେ ସଜାଯାନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଲୋକହିତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ପ୍ରଭାତେ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ରାମଦର୍ଶନର ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ସେନାର ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ଗଣନା ଦିଆଯାଇଛି—ହାତୀ, ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ—ଯାହାରୁ ରାଜଶକ୍ତିର ଏହି ସଂଚାଳନ ଯୁଦ୍ଧଜୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରାମଙ୍କ ସହ ସମାଧାନ ଓ ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ଓ କୌସଲ୍ୟା ଭବ୍ୟ ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି; ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଏକତାରେ ପଛୁଆନ୍ତି ଏବଂ ରାମଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନକୁ ସାମୂହିକ ଶୋକନିବାରଣର ଉପାୟ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶିଳ୍ପୀ, ବଣିକ, ସେବାବୃତ୍ତିଜୀବୀ, ନଟ-ଗାୟକ, ମାଛଧରା ଇତ୍ୟାଦି ନାନା ବୃତ୍ତିଗୋଷ୍ଠୀର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ, ଯାହା ଅଯୋଧ୍ୟାର ସାମାଜିକ ବିସ୍ତାରକୁ ଦର୍ଶାଏ। ରଥ, ଗାଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେମାନେ ଶୃଙ୍ଗୀବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଗୁହଙ୍କ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଗୁହଙ୍କୁ ସଚେତନ, ସୁଶାସିତ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପକ୍ଷୀଶୋଭିତ ନଦୀତଟରେ ସେନା ଶିବିର କରେ; ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୁବିଧାନୁସାରେ ଶିବିର ବିନ୍ୟାସ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ପରଦିନ ପାରାପାର କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିବଙ୍ଗତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତିମୟ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ଧର୍ମସ୍ଥାପନର ପଥ ହୋଇ ଉଠେ।
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୮୪ତମ ସର୍ଗରେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଏକ ତଣାପୋଡ଼ ଭରା ସମ୍ମୁଖୀନତା ଦେଖାଯାଏ। ନିଷାଦରାଜ ଗୁହ ନଦୀକୂଳେ ଧ୍ୱଜାଶୋଭିତ ଭରତଙ୍କ ସେନା ଶିବିର କରିଥିବା ଦେଖି ପ୍ରଥମେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି—ଏହି ବଳ କି ନିର୍ବାସିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଦ? ସେ କୌଶଳମୟ ଆଶଙ୍କା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି—ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବା କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି କି, ନା ନଦୀତଟର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାକୁ? ଏହି ସନ୍ଦେହରେ ଗୁହ ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି—ମାଛଧରା ଓ ନଦୀରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିବାକୁ କହନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜ୍ଜିତ ଦଳ ସହ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର ନିୟମ ସ୍ପଷ୍ଟ: ଭରତ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁର୍ଭାବନା ନାହିଁ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ, ସେନା ସେହି ଦିନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର ହୋଇପାରିବ। ପରେ ପରିସ୍ଥିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ଗୁହ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଉପହାର ନେଇ ଯାଆନ୍ତି—ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଦିରା—ଏବଂ ବିନୟରେ ନିଜ ସେବକଗୃହରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ନିଜ ଭୂମିକୁ ଅଧୀନ ମାନି ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ଗୁହଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ବୃଦ୍ଧମିତ୍ର ଓ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ-ପରିଚିତ ବୋଲି ପରିଚୟ କରାନ୍ତି ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ସନ୍ଦେହ ସଖ୍ୟତାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାପଥ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସମ୍ଝୋତାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ।
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୮୫ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଓ ନିଷାଦରାଜ ଗୁହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁସଂଯତ ସମ୍ବାଦ ହୋଇ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାତଟର ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଦେଇ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଗମନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ବିଶାଳ ସେନା ଦେଖି ଗୁହ ସତର୍କ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ କ’ଣ ରାମଙ୍କ ବିରୋଧରେ? ଭରତ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କହନ୍ତି—ରାମ ମୋ ପୂଜ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ପିତୃସମ; ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା—ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ପଥରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ଅତିଥିସତ୍କାର ଧର୍ମ ଓ ମିତ୍ରତାର ଆଲୋଚନା ଆସେ। ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଅତିଥିଭାବେ ସେବା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଗୁହଙ୍କ ଉଦାରତାକୁ ଭରତ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଗୁହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କ ତ୍ୟାଗବୃତ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଲେ ଭରତ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଭରତଙ୍କ ଶୋକକୁ ପର୍ବତ ଓ ବନଦାବାଗ୍ନିର ଉପମାରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ—ଅନ୍ତର୍ଦାହରୁ ଘାମ, ହୃଦୟଜ୍ୱର ଓ ମନୋବିଭ୍ରମ ଜନ୍ମେ; ଗୁହ ରାମସ୍ମରଣ ଆଧାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୮୬ତମ ସର୍ଗରେ ନଦୀତଟରେ ସାରାରାତି ଜାଗରଣ ଓ କରୁଣ ବିଲାପର ଚିତ୍ର ମିଳେ। ବନନାୟକ ଗୁହ ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୁଣ କହନ୍ତି—ରାମରକ୍ଷା ପାଇଁ ମାତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସଦା ସଚେତନ ରହି, ନିଦ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଜାଗିଥିଲେ। ଗୁହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶୟନ ଅର୍ପଣ କରି ମିତ୍ରଧର୍ମ ଓ ରକ୍ଷକ-ଆତିଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ରାମସେବାରେ ଯଶ ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶୋକ ଅଧିକ ଗଭୀର ହୁଏ—ସୀତାସହ କୁଶଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରି ଭରତଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଆସେନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜେୟ ରାମଙ୍କର ବନବାସରେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ତପୋବ୍ରତ ଧାରଣ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର କ୍ଲାନ୍ତ ଶୋକ—ଏସବୁ ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ରାଜାବିହୀନ ପୃଥିବୀକୁ ସେ ବିଧବା ପରି ଭାବନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଭାଗୀରଥୀତଟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଟାଧାରଣ କରନ୍ତି। ଗୁହ ନୌକାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାର କରାଇଦିଅନ୍ତି; ପରେ ସୀତାସହ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ ସେମାନେ ବନପଥେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—କ୍ଷାତ୍ରତେଜର ତପୋବନବାସରେ ପରିଣତ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ପରି।
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗୁହଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ଷଣମାତ୍ର ସମ୍ଭଳି ପୁଣି ଶୋକବେଗରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୀନ ଭରତଙ୍କ ମାତାମାନେ ଆସି ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଘେରି ଶୋକ କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ବିଶେଷ ମାତୃସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆରୋଗ୍ୟ ଓ କୁଳଜୀବନର ଆଶ୍ରୟ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ‘କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ’ ଶୁଣା ହୋଇନାହିଁ—ଏମିତି ଆଶ୍ୱାସନ ଚାହାନ୍ତି। ଭରତ କିଛି ସମ୍ଭଳି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଗୁହଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତିରେ କେଉଁଠି ରହିଲେ, କ’ଣ ଭୋଜନ କଲେ, କେଉଁ ଶୟନରେ ଶୁଇଲେ। ଗୁହ ଆନନ୍ଦରେ ଆତିଥ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ବହୁ ଅନ୍ନ, ଫଳ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅର୍ପଣ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ରାମ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମ ସ୍ମରି ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମିତ୍ରଭାବରେ ‘ସଦା ଦେବା ଉଚିତ, ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରାମ ସୀତାସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଥିବା ଜଳ ପାନ କରି ଉପବାସ ରଖିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶେଷ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ତିନିଜଣେ ମୌନ ଧାରଣ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କଲେ। ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦର୍ଭ ଆଣି ଶୁଭ ଶୟନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଦୂରେ ଦାଁଡ଼ି ରାତିଭରି ପହରା ଦେଲେ; ଗୁହ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ମହେନ୍ଦ୍ରସମ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ସର୍ଗ ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି, ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମ, କ୍ଷାତ୍ରନୀତି ଓ ତପୋମୟ ବନଜୀବନର ଅନୁଶାସନକୁ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗୁହଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାମ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିଥିବା ଚାପିଯାଇଥିବା ଘାସର ଶୟ୍ୟାକୁ ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ୍ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମାତାମାନଙ୍କୁ କହି ସେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ ଅବାସ୍ତବ ମନେ କରନ୍ତି ଏବଂ କାଳ (ସମୟ/ବିଧି) ସମସ୍ତ ଲୋକିକ ଆଶ୍ରୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ବୋଲି ନୀତିବୋଧ କରନ୍ତି। ଶୟ୍ୟାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରଜ ଓ ରେଶମ ସୂତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅନୁମାନ କରି, ରାଜସିକ ଆଭୂଷଣ-ବସ୍ତ୍ରର ସ୍ପର୍ଶଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବନବାସର କରୁଣା ଅଧିକ ଗଭୀର ହୁଏ। ଭରତ ରାମଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରାସାଦୀ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଭୂମି, ସୁଗନ୍ଧ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିଗାନ—ସ୍ମରଣ କରି ବର୍ତ୍ତମାନର କଠୋରତା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ବିସ୍ଥାପନର କାରଣ ନିଜେ ବୋଲି ଆତ୍ମନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ସୀତାଙ୍କ ଧର୍ମସିଦ୍ଧିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ ଓ ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନାଉକାଚାଳକ ବିହୀନ ନୌକା ପରି—ଅରକ୍ଷିତ ଓ ମନୋଭଙ୍ଗଗ୍ରସ୍ତ—ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭରତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି: ରାମବ୍ରତ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତପସ୍ୱୀଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବନରେ ମଧ୍ୟ ବସିବି, ଏବଂ ରାମ ଫେରି ଆସି ରାଜ୍ୟପୁନଃସ୍ଥାପନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁନୟ ଜାରି ରଖିବି।
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
ରାମ ଯେଉଁ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ପୂର୍ବେ ଶିବିର କରିଥିଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ରାତି କାଟି ଭୋରେ ଭରତ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଚଳିତ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇବା ପାଇଁ ନିଷାଦରାଜ ଗୁହଙ୍କୁ ଡାକି ନୌକା-ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ—ଗୁହ ରାମଚିନ୍ତାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅଛନ୍ତି; ଏତିକିବେଳେ ଗୁହ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଆସି ସେନାର କୁଶଳ ପଚାରିଲେ। ରାମାଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଭରତ ଗୁହଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ତୁମ ମାଛୁଆମାନେ ନୌକାରେ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ପାର କରାନ୍ତୁ। ଗୁହ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସବୁ ଦିଗରୁ ନୌକା ଟାଣି ଆଣାଗଲା ଏବଂ ରାଜାଜ୍ଞାରେ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ସଂଗ୍ରହ ହେଲା—ଘଣ୍ଟା, ପତାକା-ଧ୍ୱଜ, ପାଲ ଇତ୍ୟାଦିରେ ସଜ୍ଜିତ ଦୃଢ଼ ‘ସ୍ୱସ୍ତିକ’ ନୌକାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଗୁହ ସ୍ୱୟଂ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ରଶୋଭିତ ଏକ ମଙ୍ଗଳ ନୌକା ଆଣିଲେ। ଚଢ଼ିବା କ୍ରମ ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ହେଲା—ପ୍ରଥମେ ପୁରୋହିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରେ ଭରତ-ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜନାରୀ, ଶେଷରେ ରଥ-ଗାଡ଼ି ଓ ସାମଗ୍ରୀ। ଶିବିର ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ସାମାନ ଚଢ଼ାଇବାର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ନୌକାବହିନୀ ଶୀଘ୍ର ଗତି କଲା—କେତେକ ନୌକାରେ ନାରୀ, କେତେକରେ ଘୋଡ଼ା, ଭାରବାହୀ ପଶୁ ଓ ଧନରତ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ନୌକା ପାଇଲେ ନାହିଁ ସେମାନେ ଭେଳା, ଘଡ଼ାର ଆଶ୍ରୟରେ କିମ୍ବା ପହଁରି ପାର ହେଲେ। ଧ୍ୱଜଧାରୀ ହାତୀମାନେ ମହାଉତଙ୍କ ଅଙ୍କୁଶ ପ୍ରେରଣାରେ ଧ୍ୱଜଶିଖର ପର୍ବତ ପରି ଜଳ ଭେଦି ପାର ହେଲେ। ଶୁଭ ମୈତ୍ର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାର ହୋଇ ସେନା ପ୍ରୟାଗବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଭରତ ସେଠାରେ ପଡ଼ାଉ ଦେଇ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ମହର୍ଷି ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଆଶ୍ରମର ରମ୍ୟ କୁଟୀର ଓ ଉପବନ ଦେଖିଲେ।
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରୁ ଦେଖି ଭରତ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ସେଠାରେ ଅଟକାଇଲେ। ରାଜଚିହ୍ନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପଦଯାତ୍ରାରେ ଆଗେଇଲେ ଏବଂ କୁଳପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖିଲେ—ଧର୍ମାଧିକାର ପ୍ରତି ନମ୍ରତା ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ ନଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରି। ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତପସ୍ୱୀ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ—ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଫଳ ଆଦି ଦେଇ—ଅଯୋଧ୍ୟାର କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦଶରଥଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ, ଯେନେ ରାଜାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନ ସେ ଜାଣିଛନ୍ତି। ରାମପ୍ରେମରୁ ଭରତଙ୍କ ଆଗମନକାରଣ ଜିଜ୍ଞାସା କରି, ଭରତ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ବାସିତ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ—ଏମିତି ସନ୍ଦେହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଭରତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ—ନିଜ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମାତା କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ବିନତି କରିବା—ଏହି ହିଁ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଭରତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ମୁନି ତାଙ୍କ ସଂଯମ ଓ ଗୁରୁଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ସେ ରାତି ଆଶ୍ରମରେ ରହି ପରଦିନ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ କହିଲେ।
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୯୧ତମ ସର୍ଗରେ ରାଜଶକ୍ତି ଓ ତପୋବନର ପବିତ୍ର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସଂଯମର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ। ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ରହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ସେନାକୁ ଦୂରେ କାହିଁକି ରଖିଲୁ ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ଭରତ କହନ୍ତି—ଆଶ୍ରମର ବୃକ୍ଷ, ଜଳ, ଭୂମି ଓ କୁଟୀର ଅଶାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ସମୀପରେ ରାଜସେନାର ସଂଯମ ରଖିବା ହିଁ ଧର୍ମ—ସେହିପାଇଁ ମୁଁ ଏକା ଆସିଛି। ପରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେନାକୁ ଡାକାଯାଏ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଅଗ୍ନିଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରାନ୍ତି; ଦିକ୍ପାଳ, ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, କୁବେରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବନ ଓ ସୋମଙ୍କୁ ଅନ୍ନପାନର ପ୍ରଚୁରତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶୀତଳ ପବନ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମଧୁର ନାଦ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେନା ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ସମତଳ ଭୂମି, ଫଳଭରା ବୃକ୍ଷ, ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ଅଶ୍ୱଶାଳା, ତୋରଣ ଓ ରତ୍ନମୟ ରାଜଭବନ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୁଏ। ପରେ ପାୟସର ଧାରା, ନିବାସଗୃହ, ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ଓ ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜମାନଙ୍କ ଗାନ, ସ୍ନାନ-ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ପଶୁମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତିକର ଆହାର, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ, ପାତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର, ଉପକରଣର ବିଶାଳ ଭଣ୍ଡାର—ଏସବୁର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସୈନିକମାନେ ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ରାତିଭରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରଭାତେ ଆହ୍ୱାନିତ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାମାନେ ଅନୁମତି ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳାର ଚିହ୍ନ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ। ଏହି ସର୍ଗର ଶିକ୍ଷା—ଆତିଥ୍ୟ ଧର୍ମର ଏକ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଯୋଦ୍ଧାବଳକୁ ଶାସନରେ ବାନ୍ଧେ; ଏବଂ ତପୋବନର ପବିତ୍ରତାକୁ କ୍ଷତି ନ କରିବା ରାଜଧର୍ମ।
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଭରତ ସମଗ୍ର ପରିଜନ-ସେନା ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ମାଗି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ମୁନି ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଚିତ୍ରକୂଟ ପ୍ରାୟ ସାଢେ ତିନି ଯୋଜନ ଦୂର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ; ତାହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଶୋଭିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହେ, ଏବଂ ନଦୀ ପାରେ ସେହି ପର୍ବତ ଯେଉଁଠାରେ ରାମ-ସୀତା ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରେ ବସନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ପଥରେ ଯିବାକୁ ସେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଯାନରୁ ଅବତରି ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି—କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋକାକୁଳ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜାରେ ନତମୁଖୀ। ଭରତ ମାତୃମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମଜନନୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ମାତା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବିପତ୍ତିର ମୂଳ ବୋଲି କଠୋର ଭାବେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କ ଉପରେ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହେବ। ତାପରେ ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଯାନବାହନ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ହାତୀ, ରଥ, ପଦାତି ଓ ରାଜସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅରଣ୍ୟ-ନଦୀତଟ ପଥରେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ମେଘ ପରି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ବିଶାଳ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ସହ ବନମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସେନାର ଗତିରେ ବନର ଶବ୍ଦ-ପରିବେଶ ଓ ପ୍ରକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—ହାତୀ ଓ ହରିଣ ଛିଟିଯାନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ନିରବ ହୁଅନ୍ତି, ଧୂଳି ଉଠି ପୁଣି ପବନରେ ହଟିଯାଏ। ତାପରେ ଭରତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଶୈଳଶୃଙ୍ଗ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଓ ପଶୁଭରା ଢାଳକୁ ମେଘ, ସମୁଦ୍ର-ତରଙ୍ଗ, ଶରତ୍-ଆକାଶ ଭଳି ଉପମାରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁର୍ଗମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଏହି ଭୂମି ଆତିଥ୍ୟମୟ, ଯେନ ସ୍ୱର୍ଗପଥ। ପରେ କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ପତ୍ତି—ଭରତ ସେନାକୁ ସଂଯମରେ ରୋକି ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ନିଜେ ଆଗକୁ ଯାଇ ଖୋଜ କରାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଚରମାନେ ଧୂଆଁର ସ୍ତମ୍ଭ ଦେଖି ଭାବନ୍ତି—ଲୋକଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ରହିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ବାସ ଅଛି—ସମ୍ଭବତଃ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ତପସ୍ୱୀ। ସର୍ଗ ଶେଷରେ ସେନା ସଂଯମିତ ଆଶା ଓ ନିକଟ ମିଳନର ଆନନ୍ଦରେ ଅପେକ୍ଷା କରେ; ପ୍ରକୃତିବର୍ଣ୍ଣନ ନୀତି, ସଂଯମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟବଦ୍ଧ ଶାସନ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୯୪ତମ ସର୍ଗରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ବନଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଓ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ‘ଅଦ୍ଭୁତ’ ଚିତ୍ରକୂଟର ଶୋଭା ଦେଖାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶଚୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ପର୍ବତସୌନ୍ଦର୍ୟର ସମ୍ମୁଖରେ ବନବାସକୁ ମନସିକ ଭାବେ ଅଦୁଃଖଦ ବୋଲି ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ଚିତ୍ରକୂଟର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଧାତୁକାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ଶିଖର, ଅହିଂସକ ବନ୍ୟଜୀବ, ପୁଷ୍ପ-ଫଳସମୃଦ୍ଧ ଘନ ଉପବନ। ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଖଡ୍ଗ ଆଦି ଚିହ୍ନରୁ କିନ୍ନର ଓ ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କର ବିହାର-ବିଶ୍ରାମର ସୂଚନା ମିଳେ; ଝରଣା, ପ୍ରସ୍ରବଣ, ସରୋବର ଓ ଗୁହାରୁ ଆସୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ମନକୁ ମୋହିତ କରେ। ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠାରେ ବାସ କଲେ ଶୋକ ନଶିଯାଏ। ବନବାସର ‘ଦ୍ୱିବିଧ ଫଳ’ ମଧ୍ୟ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି—ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିଦାନ। ଶେଷରେ ବନଜୀବନକୁ ରାଜାଙ୍କ ପରଲୋକହିତ ପାଇଁ ଅମୃତସଦୃଶ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ମୂଳ-ଫଳ-ଜଳର ପ୍ରଚୁରତାରେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଉପମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରୁ ଅବତରି ଶ୍ରୀରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ସେ ବିଚିତ୍ର ବାଲୁକାତଟ, ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଭାରିତ ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଥିବା କୂଳ ଦେଖାଇ, ନଦୀର ଶୋଭାକୁ କୁବେରଙ୍କ ନଲିନୀ ସରୋବର ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତିଦର୍ଶନ ତପୋବନର ନିୟମବଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ—ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କରନ୍ତି। ପବନରେ ହଲୁଥିବା ଶିଖର-ଶାଖା ଦେଖି ପର୍ବତ ନାଚୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଝରିପଡ଼ା ପୁଷ୍ପ ଜଳରେ ଭାସି ଢେର ହୁଏ, ସେଠାରେ ମଧୁରସ୍ୱର ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ବସେ। ରାମଙ୍କ ବଚନ ଦ୍ୱାରା ବନବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବନରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ସୀତା ସହ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ‘ମିତ୍ର’ ପରି ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହି, ମନ୍ଦାକିନୀକୁ ସରୟୂ ଓ ପର୍ବତକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଭାବିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସରଳ ଆହାର, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଓ ପରସ୍ପର ସାଙ୍ଗତ୍ୟ—ଏହି ସନ୍ତୋଷରେ ରାଜ୍ୟ-ନଗରର ଆକାଂକ୍ଷା ଧର୍ମଶାନ୍ତିରେ ନିରୋଧିତ ହୁଏ।
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ପର୍ବତ-ନଦୀର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଗୃହ୍ୟଧର୍ମର ଭାବରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବସି ଭୁନା ମାଂସ ନିବେଦନ କରନ୍ତି; ବନବାସର ଶାନ୍ତ ଘରୋଇ ଜୀବନ ସେତେବେଳେ ସୁସ୍ଥିର ଲାଗେ। ହଠାତ୍ ଆକାଶଛୁଆଁ ଧୂଳି ଉଠିଲା ଓ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ହେଲା। ଗଜୟୂଥପତି ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହା ରାଜଶିକାରର ଦଳ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ଭୟାନକ ପଶୁ; ପର୍ବତ ଦୁର୍ଗମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଓ ନିଖୁତ ଭାବେ ତଦନ୍ତ କରି ସତ୍ୟ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଷ୍ପିତ ଶାଳବୃକ୍ଷ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦିଗନ୍ତ ଦେଖି, ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ, ପଦାତି ଓ ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ସାବଧାନତା କହିଲେ—ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ନିବାଇବା, ସୀତାଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା, ଧନୁଷରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇବା, ବାଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଓ କବଚ ପିନ୍ଧିବା। ରାମ ପଚାରିଲେ ‘ଏହା କାହାର ସେନା?’ ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଗ୍ନିପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରଥଧ୍ୱଜରେ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷ-ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଭରତ ନିର୍ବାଧ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଭାବେ ଆସି ଆମକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝିଲେ। ଏହି ସର୍ଗ ଶାନ୍ତ ବନଜୀବନ ସହ ହଠାତ୍ ରାଜନୈତିକ-ସାମରିକ ଆଶଙ୍କାକୁ ଯୋଡ଼ି, ଗୁପ୍ତ ତଦନ୍ତ, ସଂଯମ ବନାମ କ୍ରୋଧ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଧର୍ମସଙ୍କଟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ସମୀପରେ ଆସୁଥିବା ସେନାଦଳକୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ଆବେଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଧୀରଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ନୀତିସମ୍ମତ ଅନୁମାନରେ କହନ୍ତି—ଭରତ ସ୍ୱଭାବତଃ ଭ୍ରାତୃବତ୍ସଳ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ; ବନବାସର ସମାଚାର ଶୁଣି କୁଳଧର୍ମ ଓ ଶୋକରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି, ବୈରଭାବରେ ନୁହେଁ। ରାମ ଆହୁରି ବୁଝାନ୍ତି—ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଉପରେ ହିଂସା କରି ଲଭ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମଦୂଷିତ, ବିଷମିଶ୍ର ଭୋଜନ ସଦୃଶ; ତେଣୁ ତାହା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ କଠୋର ବଚନ କହିବାକୁ ରାମ ନିଷେଧ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେପରି ଶବ୍ଦ ମନୋହରେ ରାମଙ୍କୁ ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ଭ୍ରାତୃହତ୍ୟା ଓ ପିତୃହତ୍ୟା ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଯଦି ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଥାଏ ତେବେ ରାମ କହନ୍ତି: ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ “ରାଜ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅ” ବୋଲି କହିବି; ଭରତ ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ମତି ଦେବେ। ଲଜ୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଅନୁମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଦଶରଥ ଆସିଥିବେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଭାବନ୍ତି। ଘୋଡ଼ା, ‘ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ’ ନାମକ ହାତୀର ଦର୍ଶନ ଓ ରାଜଶ୍ୱେତ ଛତ୍ରର ଅଭାବ—ଏସବୁ କଥାରେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ଦିଗ୍ଧତା ଆଣେ। ଶେଷରେ ଭରତ ଭିଡ଼ ନ ବଢ଼ିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେନା ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ପର୍ବତ ଚାରିପାଖେ ଶିବିର କରେ—ରାଜଧର୍ମରେ ନମ୍ରତା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି।
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
ସେନାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ଶିବିର କରାଇ, ଭରତ ରାଜସିକ ଆଡମ୍ବର ତ୍ୟାଗ କରି ବିନୟ ଓ ପୁତ୍ରଧର୍ମର ଭାବନାରେ ପଦେ ପଦେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦଳ ଓ ନିଷାଦ-ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ବନ ପରିଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଗୁହ ହଜାର ବନ୍ଧୁସହ ଅରଣ୍ୟଭିତରେ ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି। ଭରତ କ୍ରମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନହେଉଅବଧି ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମମୁଖ ଦେଖିନଥିଲେ ନୁହେଁ; ରାଜଲକ୍ଷଣାଙ୍କିତ ତାଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ ନକରିଲେ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପିତୃ-ପୈତାମହ ରାଜ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନକରିଲେ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପୁଣ୍ୟ ପର୍ବତରାଜ ସମ ମହିମାମୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; ତେଜସ୍ବୀ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାମ ତାହାରେ ବସିଥିବାରୁ ସେଇ ବନ ‘ସିଦ୍ଧ’ ହୋଇଛି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭରତ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷକୁଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବତ ଢାଳ ଧରି ଆଗେଇଯାଇ, ଦୂରରୁ ଆଶ୍ରମାଗ୍ନିର ଧୂଆଁର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ପାର ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ପରି ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେନାକୁ ଦୂରେ ରଖି, ଗୁହଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଚିତ୍ରକୂଟର ଧର୍ମମୟ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି।
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୯୯ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଚିତ୍ରକୂଟ ସମୀପରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଆଶ୍ରମକୁ ଶେଷ ପଦକ୍ଷେପରେ ଆସୁଥିବା ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେନାକୁ ଶିବିରରେ ରଖି ଭରତ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିବାକୁ କହନ୍ତି। ପଥରେ ସେ ଆଶ୍ରମର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି—ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଜଳାଣି କାଠ, କୁଟିର ପାଖରେ ସଞ୍ଚିତ ପୁଷ୍ପ, ଶୀତ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଗୋବର ଉପଳାର ଢେର, ଗଛରେ କୁଶ ଓ ବଲ୍କଳର ପଟି-ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଅସମୟ ଗତିବିଧି ପାଇଁ ପରିଚୟ ସ୍ୱରୂପ ଉଚ୍ଚରେ ବାନ୍ଧା ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟାଗ୍ନିର ଘନ ଧୂଆଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ କରେ। ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ବିହ୍ୱଳ ଭରତ ‘ମହର୍ଷି-ସଦୃଶ’ ରାମଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଭାବି ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦାର ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ନେଇ ଶୋକ କରନ୍ତି—ଏକାନ୍ତ ବନରେ ଭୂମିରେ ବୀରାସନରେ ବସିଥିବା ରାମ। ପରେ ସେ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଦେଖନ୍ତି—ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପରି ପତ୍ରାବୃତ, ଧନୁଷ, ତୂଣୀର, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ଶର, ରୌପ୍ୟ ମ୍ୟାନରେ ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ ଓ ଗୋଧାଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରରେ ସୁଶୋଭିତ; ସିଂହଗୁହା ପରି ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ। ଈଶାନ କୋଣକୁ ଢଳିଥିବା ବେଦୀରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଅଜିନ ଓ ବଲ୍କଳଧାରୀ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦର୍ଭ ପତ୍ରାଇଥିବା ଭୂମିରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଉପମିତ। ଭରତ ଅଶ୍ରୁଭରା ହୋଇ ଧାଇ ଆସି, ପୁନଃପୁନଃ “ଆର୍ଯ୍ୟ” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଲୁଟି ପଡ଼ନ୍ତି; ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହ ମଧ୍ୟ ମିଳନ୍ତି; ବନବାସୀମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ନୁହେଁ, କରୁଣାରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି।
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀବେଶରେ—ଜଟାଧାରୀ, ବଲ୍କଳଧାରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ—ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ହାତ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତେଜ ପ୍ରଳୟକାଳର ଅସହ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାମ ସ୍ନେହରେ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଉଠାନ୍ତି, ତାପରେ ‘କଚ୍ଚିତ୍’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଶ୍ନ-ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅବସ୍ଥା, ରାଣୀମାନଙ୍କ କୁଶଳ, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ପୁରୋହିତ-ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ହେଉଛି କି ନାହିଁ ପଚାରନ୍ତି। ପରେ ରାଜଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରୀକ୍ଷା କରି—ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ ଓ ମନ୍ତ୍ରଗୋପନ, ସେନାପତି ଆଦିଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି, ଗୁପ୍ତଚର ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ବାଦସଂଗ୍ରହ, ଦଣ୍ଡର ନ୍ୟାୟ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣବଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ, କୋଷ-ବ୍ୟୟର ଶିସ୍ତ, ଦୁର୍ଗର ସଜ୍ଜତା, ସୈନିକଙ୍କୁ ସମୟରେ ବେତନ, କୃଷି ଓ ଗୋଧନର ସୁରକ୍ଷା, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଜାସୁଲଭତା, ଏବଂ ପକ୍ଷପାତହୀନ ନ୍ୟାୟ—ଏସବୁ ବିଷୟ ଉଠାନ୍ତି। ରାମ ନାସ୍ତିକ କୁତର୍କରୁ ସାବଧାନ କରନ୍ତି ଓ ରାଜଦୋଷ ପରିହାର କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଓ ଗୋପନୀୟ ପରାମର୍ଶ ହିଁ ବିଜୟର ମୂଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଭ୍ରାତୃକରୁଣାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ସର୍ଗ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରାଜଧର୍ମ-ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଭଳି ଥାଇ, ଶେଷରେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଶାସନ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର କାରଣ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଏ।
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ରାମଙ୍କ କଥାର ଉତ୍ତର ଦେଇ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଧର୍ମରୁ ପତନ ହେବ। ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥିଲେ କନିଷ୍ଠଙ୍କର ରାଜା ହେବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ବଂଶହିତ ପାଇଁ ରାମ ତାଙ୍କ ସହ ସମୃଦ୍ଧ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଭରତ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଭରତ ରାଜଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି—କେହି କେହି ରାଜାଙ୍କୁ କେବଳ ମଣିଷ ଭାବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରି, ନୀତିରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେ ସାଧାରଣ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ‘ଦେବତାତୁଲ୍ୟ’ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଶୋକପ୍ରସଙ୍ଗ। ଭରତ କହନ୍ତି—ସେ କେକୟରେ ଥିବା ସମୟରେ ରାମ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ; ତାହା ପରେ ଯଜ୍ଞଶୀଳ ଓ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଦଶରଥ ରାମବିୟୋଗର ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶୀଘ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କଲେ। ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ଉଠି ପିତାଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ କହନ୍ତି—ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପିଣ୍ଡୋଦକଦାନ ପିତୃଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଚିତ୍ତ ରାମରେ ନିବଦ୍ଧ ଥିଲା; ବିରହ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ପରାକାଷ୍ଠା ହିଁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ନେଲା ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ।
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶୋକର ଆକସ୍ମିକ ଆଘାତ ଓ କଥାରୁ ତୁରନ୍ତ ଆଚାର-କର୍ମକୁ ଗତି ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ-ସମ୍ବାଦ ଜଣାଏ; ସେଥି ଶୁଣି ରାମ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି—କୁହାଡ଼ିରେ କଟା ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ପରି, କିମ୍ବା ବଜ୍ରାଘାତ ପରି ପତିତ। ସଚେତନ ହେବା ପରେ ରାମ ଧର୍ମଚିନ୍ତନ ସହ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ରାଜାବିହୀନ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା କିପରି, ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା ନିଜେ କରିପାରିନଥିବା ଖେଦ, ଏବଂ ପିତା ପରଲୋକଗତ ହେଲେ ଏବେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କିଏ କରିବ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ସେ ବିହ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇଲେ, ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାସାଥି ଅଶ୍ରୁପାତ ଓ ବିଳାପ ହୁଏ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ମନ୍ଦାକିନୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ (ଯମଦିଗ) ଅଭିମୁଖେ ଉଦକାଞ୍ଜଳି ଦିଅନ୍ତି; ଦର୍ଭା ଉପରେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମଜ୍ଜାରେ ବଦରୀଫଳ ମିଶାଇ ପିଣ୍ଡ-ନିବାପ ଅର୍ପଣ କରି କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ କ୍ରନ୍ଦନଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଓ ଭରତଙ୍କ ସେନା ଦୌଡ଼ିଆସନ୍ତି; ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯାହା ଶୋକର ସାମୂହିକ ଓ ପ୍ରକୃତି-ସ୍ପର୍ଶୀ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଏଭଳି ଭାବବିହ୍ୱଳତା ମଧ୍ୟରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଧର୍ମକର୍ମ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ ବୋଲି ଏହି ସର୍ଗ ଦର୍ଶାଏ।
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
ବସିଷ୍ଠ ପଦେ ପଦେ ମନ୍ଦାକିନୀ-ତଟସ୍ଥ ତୀର୍ଥକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ ଏବଂ ରାମଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଇଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ସ୍ନାନଘାଟକୁ ପ୍ରାୟ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ କୌସଲ୍ୟା ବନପାର୍ଶ୍ୱର ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ବାସିତ ସେ ତିନିଜଣ କଷ୍ଟରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଆଣିବା ଆଦି ସେବାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ଦେଖି ସେ ଚାହିଲେ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି କଠିନ ଶ୍ରମରୁ ରକ୍ଷା ପାଉନ୍ତୁ। ତାପରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ର ଦର୍ଭା ଉପରେ ରଖା ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଫଳର ଗୁଦାରେ ତିଆରି ପିଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ—ରାମ ଆଚାରାନୁସାରେ ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ରାଜବୈଭବରେ ଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବନ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଦେଖି ସେ ବିଳାପ କଲେ—ଦେବତୁଲ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୋଜନ କି ଯୋଗ୍ୟ? ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଏହି ଅବନତ ଅବସ୍ଥାଠାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଛି ନାହିଁ। “ମଣିଷର ଅନ୍ନ ଯେପରି, ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ସେପରି” ଲୋକୋକ୍ତି ଏଠାରେ ଶୋକରେ ନିର୍ମମ ସତ୍ୟ ହୋଇ ଲାଗିଲା। ସହରାଣୀମାନେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତେଜସ୍ବୀ, ତଥାପି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ଦେବତା ପରି। ମାଆମାନେ କାନ୍ଦିଲେ; ରାମ ଉଠି ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପିଠିର ଧୂଳି ପୋଛିଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପରି ମାତୃସ୍ନେହ ଦେଲେ। ସୀତା ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଶ୍ୱଶୁରୀମାନଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ; କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କ କଷ୍ଟ ଉପରେ ଶୋକ କଲେ, କ୍ଳାନ୍ତ ମୁଖକୁ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଏବଂ ଶୋକକୁ ଅରଣିଜ ଅଗ୍ନି ପରି କହିଲେ—ଯାହା ନିଜ ଆଧାରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦିଏ। ପରେ ରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦ ଧରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ; ଭରତ ମଧ୍ୟ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନିକଟରେ ବସିଲେ ଏବଂ ସଭା ଭାବିଲା—ସେ କ’ଣ କହିବେ। ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ଭରତ ତିନିଜଣ, ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଘେରିଥିବା ତିନି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପରି, ଶୋଭାୟମାନ ହେଲେ।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜ୍ୟାଧିକାର, ଦୋଷନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସୁସଂଗଠିତ ସଂବାଦ ଘଟେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପଚାରନ୍ତି—ତୁମେ କାହିଁକି ତପସ୍ୱୀବେଶରେ ଆସିଛ? ଭରତ କହନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇବା ପରି ‘ଅସମ୍ଭବ କର୍ମ’ ପରେ ଶୋକରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ବିଧବା ରାଣୀମାନେ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ତତ୍କାଳ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଧିକାର, ଲୋକସମ୍ମତି ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ସମର୍ଥନ ଆଧାର କରି ଭରତ ବିନୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି ରାମଙ୍କ ପାଦ ଧରି ଔପଚାରିକ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ରାମ ଭରତଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି; ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶିଶୁସୁଲଭ ନିନ୍ଦା ଅନୁଚିତ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ-ପୁତ୍ରାଦି ବିଷୟରେ ଯେ ଅବକାଶ/ଅଧିକାର ରହେ ତାହା ସ୍ମରଣ କରାଇ, ପିତୃଆଜ୍ଞାକୁ ବାଧ୍ୟକାରୀ ମାନନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ‘ବିଭାଗ’—ଭରତ ଅଯୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରିବେ, ରାମ ଚଉଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିବେ—ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକାଂକ୍ଷାଠାରୁ ଧର୍ମର ଅଧିପତ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚ କରନ୍ତି।
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
ସର୍ଗ ୧୦୫ରେ ଚାରିଭାଇ ସୁହୃଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାତିଭରି ସମବେତ ଶୋକ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ଉଦକକ୍ରିୟା ଆଦି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ନୀରବତାରେ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଆସିଛି; ଆପଣ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଧାରଣ ହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ତାହାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ। ବହୁ ଉପମାରେ ସେ ନିଜ ଅସମର୍ଥତା ଦର୍ଶାନ୍ତି; ବିଶେଷତଃ ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଳିତ ଗଛ ପୁଷ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେବା ଭଳି—ରାମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କଲେ ଦଶରଥଙ୍କ ଜୀବନଭରି ଆଶା ନିଷ୍ଫଳ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଜାଭାବନା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପ୍ରଜା ରାମଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବେ ସିଂହାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ରାଜହସ୍ତୀମାନେ ନାଦ କରିବେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ହର୍ଷିତ ହେବେ। ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କାଳଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ସୀମିତ; ଦୈବ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଟାଣେ; ସଂସାରର ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗର ଶେଷ ବିୟୋଗ—ଧନ କ୍ଷୟରେ, ଉନ୍ନତି ପତନରେ, ମିଳନ ବିଚ୍ଛେଦରେ, ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ। ପକ୍କ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପଡ଼େ, ଦୃଢ଼ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଗତ ରାତି ଫେରେ ନାହିଁ, ନଦୀ ଆଗକୁ ହିଁ ବହେ; ଦିନ-ରାତି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆୟୁକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସହଚର; ତେଣୁ ଶୋକ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ନିଷ୍ଫଳ। ଶେଷରେ ରାମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି—ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ମୁଁ ବନବାସ ହିଁ କରିବି; ଭରତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ରାମଙ୍କ ଗଭୀର ବଚନ ପରେ ଭରତ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଓ ତର୍କସମ୍ମତ ଦୀର୍ଘ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ସମତା ଓ ପରାମର୍ଶପ୍ରିୟତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, କୈକେୟୀ ‘ମୋ ପାଇଁ’ ଯେ ମହାପାପ କରିଛି ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ତଥାପି ମାତୃବନ୍ଧ ଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ଜଣେ ଜାଣିଶୁଣି ଅଧର୍ମ କିପରି କରିବେ—ଏହି ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଉଠାଇ, “ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଲୋକ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି” ଏହି ଲୋକୋକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥଙ୍କ ଭ୍ରମ କ୍ରୋଧ, ମୋହ କିମ୍ବା ପ୍ରମାଦରୁ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପିତାଙ୍କ ତ୍ରୁଟି ସଂଶୋଧନ କରିବାହିଁ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ରଧର୍ମ, ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ନୁହେଁ। ମାତା, ବନ୍ଧୁ, ସୁହୃଦ ଓ ନଗର-ଜନପଦର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ହିତ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ଶାସନ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଜାରକ୍ଷାର ମୂଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଜଟାଧାରଣ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସ ତପସ୍ୟାକୁ ଶାସନକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ତୁଳନା କରି, ଅନିଶ୍ଚିତ ଭବିଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ତତ୍କାଳ ରାଜଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହି, ସେଠାରେଇ ପୁରୋହିତ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଭରତଙ୍କ ବଚନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ପିତୃଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଦର୍ଶକମାନେ ଶୋକ ସହିତ ତାଙ୍କ ବ୍ରତସ୍ଥୈର୍ୟକୁ ଆଦରରେ ନିହାରନ୍ତି।
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୦୭ତମ ସର୍ଗରେ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ରୀରାମ ଭରତଙ୍କ ପୁନର୍ବାକ୍ୟର ଉତ୍ତର ଦେଇ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଭରତଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଧର୍ମସମ୍ମତ ବୋଲି ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ପରେ ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନ୍ୟାୟ-ନୀତି ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—କୈକେୟୀ ବିବାହ ସମୟରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୂର୍ବପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଦେବ–ଅସୁର ସଂଘର୍ଷରେ ସେବାର ପ୍ରତିଦାନରୂପେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର, ଏବଂ ସେହି ବର ଆଧାରରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦାବି: ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ। ରାମ ନିଜ ବନବାସକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳନ ଭାବେ ଧରି, ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭରତ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। “ରାଜାଙ୍କୁ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ କର” ବୋଲି କହି ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଭାର ହଟାଇବାକୁ ଓ ପିତା-ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଭରତଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପୁତ୍ରଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଗୟା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶ୍ରୁତି ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି—‘ପୁତ୍’ ନାମକ ନରକରୁ ପିତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ଯେ, ସେଇ ‘ପୁତ୍ର’; ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ। ତେଣୁ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ, ଯେଣୁ ଅତି କମରେ ଜଣେ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କରି କୁଳକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଶେଷରେ ଶାସନ-ବ୍ୟବହାର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ସହ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଭରତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ରାମ ବନରେ; ଜଣେ ଛତ୍ରଛାୟାରେ, ଅନ୍ୟଜଣେ ବୃକ୍ଷଛାୟାରେ, ଏବଂ ଉଭୟ ସତ୍ୟବନ୍ଧନରେ ଏକତ୍ର।
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାବାଳି ଆସି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହାରିକ, ଇହଲୋକମୁଖୀ ତର୍କ ଦେଇ ସମ୍ପର୍କର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ମଣିଷ ଏକା ଜନ୍ମେ, ଏକା ମରେ; ପିତାମାତା ଓ ଗୃହାସକ୍ତିକୁ ସେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟଭଳି ଦେଖାନ୍ତି। ତେଣୁ ପିତୃରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୁଃଖମୟ, କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସମୃଦ୍ଧ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରି ଅଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରି ରାଜସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ—ଏମିତି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଅଯୋଧ୍ୟା ନିଜ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଜାବାଳିଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୋଇ ଆଚାର‑କର୍ମ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହକୁ ଛୁଏ। ସେ ଅଷ୍ଟକା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି ପିତୃଅର୍ପଣକୁ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କହି ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ କିଛି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମକୁ ଦାନ ଓ ଅନୁଶାସନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ସମାଜରେ ଗଢ଼ା ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ପରୋକ୍ଷଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ, ଭରତ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚାପ ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ମତ ସହ ସମଞ୍ଜସ ଏବଂ ସମାଜ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ହେବ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି।
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୦୯ତମ ସର୍ଗରେ, ଜାବାଳି ରାମଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାରିକ ଭାବେ ଫେରିଆସିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିବା ପରାମର୍ଶ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଧାର୍ମିକ-ନୈତିକ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ଜାବାଳିଙ୍କ ଆଦରଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ମାପଦଣ୍ଡରେ ତାହାକୁ ଅହିତକର ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି ଯେ ରାଜଧର୍ମର ଶାଶ୍ୱତ ଆଧାର ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା; ଜଗତର ସ୍ଥିତି ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଭର, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟକୁ ପରମ ଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଅସତ୍ୟକୁ ଲୋକନିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମିକ ଭାବେ କ୍ଷୟକାରକ ବୋଲି ଦେଖାଇ, ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ବେଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପରେ ସେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ନିଜ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଲାଗୁ କରନ୍ତି—ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିବାରୁ “ସତ୍ୟର ସେତୁ” ଭାଙ୍ଗିବେ ନାହିଁ; ଲୋଭ, ମୋହ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବଚନଭଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟପ୍ରବଣ ଅସ୍ଥିର ଲୋକଙ୍କ ଅର୍ପଣକୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରି, ସଜ୍ଜନାଚାରାନୁଗତ ଭାବେ ବନବାସକୁ ପୁଣ୍ୟଭାର ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷଭାଗରେ (କିଛି ମତରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ) ନାସ୍ତିକ ତର୍କନିନ୍ଦାର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ତେବେ ଜାବାଳି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବ କଥା କେବଳ ପରିସ୍ଥିତିଗତ ଭାବେ ବୁଝେଇବା ପାଇଁ ଥିଲା; ସେ ନିଜ ଆସ୍ତିକ ଭାବକୁ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରି ରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ହିତକର ପରାମର୍ଶ ଦିଗରେ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ସଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ପାଇଁ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଜାବାଲିଙ୍କ ପୂର୍ବବକ୍ତବ୍ୟକୁ ସେ ନାସ୍ତିକ୍ୟପ୍ରଚାର ଭାବେ ନୁହେଁ, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହାଯାଇଥିବା ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରେରଣାମୂଳକ ଯୁକ୍ତି ଭାବେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ତାପରେ ପ୍ରମାଣିକ ଧର୍ମଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି-ଉତ୍ପତ୍ତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ—ଆଦିରେ କେବଳ ଜଳ, ପରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏବଂ ବରାହାବତାରରେ ପୃଥିବୀର ଉଦ୍ଧାର। ତାପରେ ମନୁ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ବଂଶାବଳୀ ନୀତି-ଧର୍ମର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ରାଜଧର୍ମକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖନ୍ତୁ—ଏହି ହିତୋପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିସ୍ମୃତି, ବଂଶସ୍ମରଣ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର-ନୀତିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟଗ୍ରହଣ ହିଁ କୁଳଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତର ରକ୍ଷା ବୋଲି ସର୍ଗଟି ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଧିକାର, ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଓ ଋଣଶୋଧ ବିଷୟକ ନୀତିମୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଘଟେ। ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟର ତିନି ‘ଗୁରୁ’ ହେଲେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପିତା ଓ ମାତା; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଓ ସଭାର ଆଜ୍ଞା ମାନିଲେ ସଜ୍ଜନମାର୍ଗ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ରାମ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ପାଳନପୋଷଣ ଓ ସ୍ନେହ ପାଇଁ ପିତାମାତାଙ୍କ ଋଣ କେବେ ଶୋଧିହେବ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦୁଃଖାକୁଳ ଭରତ କୁଶ ଘାସ ପତ୍ରାଇ ରାମଙ୍କ କୁଟୀର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟୁପବେଶନ (ଶୁଇ ପ୍ରତିବାଦ) କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆଶାରେ। ରାମ କହନ୍ତି—ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜା ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରତିବାଦ ଅନୁଚିତ; ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସଂଗୃହୀତ ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରୁ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ଭରତ ସଭାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଔପଚାରିକ ଭାବେ କହନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ଦାବିରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ସଂପୃକ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଜେ ଚଉଦ ବର୍ଷର ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଭରତଙ୍କ ନିଷ୍କପଟତା ଦେଖି ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଦଶରଥଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ବାଧ୍ୟତା ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରି, ବନବାସରେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଓ ସତ୍ୟବିରୋଧୀ ବୋଲି କହି, ଧର୍ମ-ସତ୍ୟାନୁକୂଳ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅଚଳ ରଖନ୍ତି।
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଭ୍ରାତୃମିଳନ ପରେ ଧର୍ମମୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର ସମ୍ବାଦକୁ ଦେଖି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଶୁଭ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ଫଳସୂଚକ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; ରାବଣବଧର ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧିର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭରତ ରାଜଧର୍ମ ଓ କୁଳଧର୍ମ ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସେ ଏକାକୀ ଶାସନ କରିବାରେ ନିଜ ଅସମର୍ଥତା ସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମୀୟ, ଯୋଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଜା ସମସ୍ତେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହିଛନ୍ତି। ରାମ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଭରତଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଜନିତ ପ୍ରଜ୍ଞା ଅଛି; ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବିବେକୀ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଚଳ ବୋଲି, ଅସମ୍ଭବ ଉପମା ଦେଇ ସେ ନିଜ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଭରତ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ପାଦୁକା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ରାମ ସେଥିରେ ପାଦ ରଖି ପୁନଃ ଭରତଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ତାହାକୁ ଅଧିକାରର ପ୍ରତୀକ କରନ୍ତି। ଭରତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ଯେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ନଗରବାହାରେ ତପସ୍ବୀ ପରି ରହି, ରାଜ୍ୟପ୍ରଶାସନ ପାଦୁକାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖିବେ; ସମୟରେ ରାମ ନ ଫେରିଲେ ଆତ୍ମଦାହ କରିବେ। ରାମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଅକ୍ରୋଧ ରଖିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ମାତୃମାନେ ଶୋକରେ କଣ୍ଠ ଅଟକି ଯାଇ ବିଦାୟ ଦେଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ରାମ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନେ କୁଟୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଆଲୋଚନାରୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଶାସନକୁ ଯାଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ଗ୍ରହଣ କରି ଅଯୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଯୋଧ୍ୟାର “ଯୋଗକ୍ଷେମ” (ସୁରକ୍ଷା ଓ କଲ୍ୟାଣ) ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ପାଦୁକା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ରାମ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ “ରାଜ୍ୟପାଳନାର୍ଥେ” ବୋଲି କହି ପାଦୁକା ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଭରତ ଦଶରଥଙ୍କ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷର ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପୁନଃଘୋଷଣା କରି ବନବାସର ନିୟମକୁ ଅଚଳ ଧର୍ମବାକ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କ ସହଜ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—ସଦ୍ଗୁଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ନିବାସ କରେ, ଏବଂ ଏପରି ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ଯେନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ। ପରେ ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜ ସହିତ ସେନା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରେ; ଯମୁନା ଓ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ; ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରରେ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟମାନ—ନିରବ, ନିରାନନ୍ଦ, ଶୋଭାହୀନ; ତାହା ଦେଖି ଭରତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସାରଥିଙ୍କୁ କରୁଣ ବଚନ କହନ୍ତି।
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ରଥର ଗମ୍ଭୀର, ଶାନ୍ତିଦାୟକ ନାଦ ନଗରର ଗଭୀର ନିଷ୍ତବ୍ଧତା ସହ ବିପରୀତ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ। ପରେ ଉପମାମାଳାରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଶୋକମୟ ଶୂନ୍ୟତା ଚିତ୍ରିତ—ଦୀପହୀନ ରାତି ପରି ଯେଉଁଠି ବିଲେଇ ଓ ପେଚା ଘୁରେ; ଚନ୍ଦ୍ରସଙ୍ଗ ବିହୀନ ରୋହିଣୀ ପରି; ଶୁଷ୍କ ପର୍ବତ ଝରଣା, ନିଭିଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଓ ପରାଜିତ ସେନା ପରି। ଆଉ ନଗରକୁ ତରଙ୍ଗଶବ୍ଦ ନିରବ ସମୁଦ୍ର, ସୋମଯାଗ ପରେ ଶୂନ୍ୟ ବେଦୀ, ଏବଂ ବୃଷଭବିହୀନ ଗୋମଣ୍ଡଳ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ; ମଣି ଛୁଟିଯାଇଥିବା ନୂଆ ମୁକ୍ତାହାର, ପତିତ ତାରା, ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ଲତା, ମେଘାବୃତ ଆକାଶ ଓ ଦୂଷିତ ପାନସ୍ଥଳ—ଏସବୁ ଶୋଭାଭଙ୍ଗ, ତେଜୋମ୍ଲାନତା ଓ ଉତ୍ସବଭଙ୍ଗକୁ ସୂଚାଏ। ଭରତ ସାରଥିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଏବେ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି କାହିଁକି ନାହିଁ, ଫୁଲମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ, ମଦ୍ୟ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ସୁବାସ କାହିଁକି ବାୟୁରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଉନାହିଁ, ରାସ୍ତାର କୋଳାହଳ ଓ ଉତ୍ସବୀୟ ଚଳଚଳାହଟ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ କାହିଁକି ଥମ୍କିଗଲା। ସେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି ଯେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରୀ ରାମଙ୍କ ସହିତେ ଚାଲିଗଲା; ରାମ ଫେରିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଶୋକାକୁଳ ଭରତ ଦଶରଥଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ସିଂହବିହୀନ ଗୃହ ପରି ଶୂନ୍ୟ; ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବିହୀନ ଦିନ ପରି ତେଜହୀନ ଦେଖି ସେ ଅଶ୍ରୁ ପାତ କରନ୍ତି।
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରଖି, ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ଭରତ ସଭାର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଓ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ରାମ ବିନା ରାଜ୍ୟସୁଖ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ; ରାମବିୟୋଗରେ ଶାସନ ଭୋଗ କରିବା ପେକ୍ଷା ଦୁଃଖ ସହିତ ନିବାସ କରିବେ। ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମମାର୍ଗନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ଭରତ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ରେ ଥାଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଡାକ ନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସେନା ଓ ନାଗରିକମାନେ ପଛୁଆଁ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି—ଏହା ଲୋକସମର୍ଥନର ଚିହ୍ନ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ପହଞ୍ଚି ଭରତ ରାମଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ପାଦୁକା ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ‘ନ୍ୟାସ’ ଭାବେ ରଖିଛନ୍ତି—ସନ୍ନ୍ୟାସୀଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ସେ ପାଦୁକାକୁ ଧର୍ମାସନର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ତାହା ଉପରେ ଛତ୍ର-ଚାମର ଆଦି ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ରାମ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବେ; ରାମ ଆସିଲେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି ପୁନଃ ସେବକଭାବେ ରହିବେ—ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଭରତ ବଲ୍କଳଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ପରି ରହି ପାଦୁକାର ଅଧୀନରେ ମାତ୍ର ଶାସନ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟବିବରଣୀ ଓ ଅର୍ପଣ ପ୍ରଥମେ ପାଦୁକାକୁ ନିବେଦନ କରି ଶାସନକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ନ୍ୟାସପାଳନରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
ଚିତ୍ରକୂଟର ତପୋବନରେ ଭରତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି—ଭୟ, ଚୋରା ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ଫୁସୁଫୁସୁ ଆଲୋଚନା। ନିଜର, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷରୁ ଆଶ୍ରମଶାନ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ବୋଲି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାମ ବିନୟପୂର୍ବକ କୁଲପତିଙ୍କୁ କାରଣ ପଚାରିଲେ। ବୃଦ୍ଧ ଋଷି ସୀତାଙ୍କ ଶୀଳ ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାକାରି କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବୈର ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ତପସ୍ବୀମାନେ କହିଲେ—ରାକ୍ଷସମାନେ ବିକୃତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ସ୍ରୁବ‑ପାତ୍ର ଆଦି ଛିଟାଇ ଦିଅନ୍ତି; ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳ ଢାଳି ନିଭାଇ ଦିଅନ୍ତି; କଳଶ‑ଘଟ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ବସୁଥିବା ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କଲେ—ତପସ୍ବୀ ଉଚ୍ଛେଦରେ କୁଖ୍ୟାତ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ସହିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ ଏଠାରେ ରହିବା ମୁନିମାନଙ୍କ ଓ ରାଜଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦଜନକ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସମୀପସ୍ଥ ଫଳସମୃଦ୍ଧ ବନରେ ଥିବା ପୁରୁଣା ଆଶ୍ରୟକୁ ଯିବାକୁ ଠାରୁ କଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ଯିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ରାମ କେବଳ କଥାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ; କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହଯାତ୍ରା କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ସହ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଣି ନିଜ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ—ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଚଳ ରହିଲେ।
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
ତପସ୍ବୀମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲା ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ପୂର୍ବସ୍ଥାନରେ ଆଉ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭରତ, ରାଣୀମାନେ ଓ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କ ସ୍ମୃତି ମନକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରେ; ତଦୁପରି ଭରତସେନାର ଶିବିରରେ ଘୋଡ଼ା-ହାତୀ ଆଦି ହେତୁ ସ୍ଥାନଟି ଦୂଷିତ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଭଗବାନ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ରାମ ପ୍ରଣାମ କରିବା ସହିତ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରବତ୍ ସ୍ନେହରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଦର୍ଶ ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ନିଜ ବୃଦ୍ଧା ପତ୍ନୀ, ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବିନୀ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି—ଲୋକହିତକର ତାଙ୍କ ତପୋବଳର ମହିମା (ଅନ୍ନସମୃଦ୍ଧି ଦେବା, ଗଙ୍ଗାପ୍ରବାହର କାରଣ ହେବା, ବିଘ୍ନନିବାରଣ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କାଳପରିବର୍ତ୍ତନ ସଦୃଶ ତପ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଇ—ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି। ସୀତା ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କମ୍ପିତ ଶରୀର ଦେଖି କୁଶଳ ପଚାରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଧର୍ମାଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅନସୂୟା, ରାମଙ୍କ ସହ ବନକଷ୍ଟ ସହି ଯିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସଜ୍ଜନୀ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଦେବତୁଲ୍ୟ; ନିଷ୍ଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଅସଂଯମିତ କାମନା ତୁ ପତନ ଓ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଆଣେ। ଏହି ସର୍ଗରେ ଯାତ୍ରାବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଆତିଥ୍ୟବିଧି, ତପୋମହିମା ଓ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନୀତି-ଉପଦେଶ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
ବନାଶ୍ରମରେ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର ଓ ପୂଜାଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଅନସୂୟା ଦେବୀ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୀତା ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ପତି ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀର ଗୁରୁ, ଏବଂ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ ତପ। ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ପତିବ୍ରତରୁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗୌରବ, ରୋହିଣୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଅବିୟୋଗ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତମାନେ ଦୃଢ଼ ଦାମ୍ପତ୍ୟବ୍ରତର ମହିମା ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଅନସୂୟା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଦିଅନ୍ତି—ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଲେପନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲେପ—ଯାହା କେବେ ମ୍ଲାନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସଦା ନୂତନ ଓ ସର୍ବକାଳ ଯୋଗ୍ୟ। ସୀତାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗାରକୁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି, ସେପରି ଭାବି ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସୌହାର୍ଦ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ପରେ ଅନସୂୟା ସୀତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ବିବାହବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି। ସୀତା କହନ୍ତି—ଜନକ ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ହଳ ଚାଲାଉଥିବାବେଳେ ମୁଁ ପୃଥିବୀରୁ ଅୟୋନିଜା ଭାବେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲି; ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରି ପାଳିଲେ। ଯୋଗ୍ୟ ବର ଖୋଜିବା ଚିନ୍ତାରେ ଜନକ ବରୁଣଙ୍କ ଭାରୀ ଦିବ୍ୟ ଧନୁକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସ୍ୱୟଂବର ରଚିଲେ; ଅନେକ ରାଜା ତାହା ଉଠାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଲେ; ରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଧନୁରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇ ତାହା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ଜନକ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ପିତୃସମ୍ମତିରେ ବିଧିବତ୍ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ସୀତା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ ଧାର୍ମିକ ପତିବ୍ରତା ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ।
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅନସୂୟା-ପ୍ରସଙ୍ଗର ସମାପ୍ତି ହୋଇ ଦଳ ଅଧିକ ଗଭୀର ବନକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ସୀତାଙ୍କ ମଧୁର ଓ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା—ବିଶେଷକରି ସ୍ୱୟଂବର ବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଶୁଣି ଅନସୂୟା ମାତୃସ୍ନେହରେ ସୀତାଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଚୁମ୍ବନ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନାନୁମତି ଦେଇ, ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବାକୁ କହି ପ୍ରୀତି-ଦାନ ରୂପେ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ ସୀତା ପ୍ରଣାମ କରି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ସମ୍ମାନ ଦେଖି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରୁ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ କାବ୍ୟମୟ ଦୃଶ୍ୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ନୀଡକୁ ଫେରା, କଳଶ ଧରି ସ୍ନାନରୁ ଫେରୁଥିବା ଋଷିମାନେ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଧୂମ, ଘନ ହେଉଥିବା ବନଛାୟା, ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ଚଳଚଞ୍ଚଳତା ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ। ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ରାତି କାଟି ପ୍ରଭାତେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି। ବନବାସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତପସ୍ବୀମାନେ ମନୁଷ୍ୟଭକ୍ଷକ, ରୂପପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ରାକ୍ଷସ ଓ ରକ୍ତପାନୀ ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି ଏବଂ ଫଳସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ସୁରକ୍ଷିତ ପଥ ଦେଖାଇ ଦିଅନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଯୁକ୍ତ ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଘନ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଯେପରି ମେଘସମୂହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.