Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डेऽस्मिन् सर्गे भरतस्य गमनमार्गस्य पूर्वतया निर्माणं वर्ण्यते। आज्ञापितैः राजपुरुषैः सर्वे शिल्पिनः प्रेष्यन्ते—मापकाश्च सर्वेक्षकाः, खनकाः, यन्त्रविदोऽभियन्तारः, वास्तुशिल्पिनः, तक्षकाः, मार्गकाराः, दारुच्छेदकाः, कूपखनकाः, लेपकाः (श्वेतकाराः), वेणुकाराः, निरीक्षकाश्च। ते वनस्पतीः शिलाश्चापसारयन्ति, दुर्गमं समं कुर्वन्ति, कूपान् विवरांश्च पूरयन्ति, सेतून् बन्धन्ति, निःसरणार्थं शिलाः पेषयन्ति भिन्दन्ति च, शीघ्रं च जलवाहिन्यः सरांसि च निर्मापयन्ति। निर्जलेषु देशेषु वलयबन्धैः शोभितान् पानकूपान् खनन्ति। ततः स मार्गो राजमार्गत्वेन शोभ्यते—चित्रशिलापट्टैः, पुष्पितैः पथिकैः, पक्षिगीतैः, पताकाभिः, चन्दनजलसिञ्चनैः, पुष्पविकिरणैश्च; स देवपथ इव, चन्द्रतारकाभिरलङ्कृतं निशाकाशमिव च उपमेयः। निवेशा अपि रम्येषु सस्यवतीषु भूमिषु निश्चीयन्ते, शुभनक्षत्रमुहूर्तेषु प्रतिष्ठाप्यन्ते; तत्र वालुकास्तूपाः, परिखाः, प्राकाराः, प्रासादाः, ध्वजशिखराणि च दृश्यन्ते, येन ते निवेशा इन्द्रपुरीसदृशा भवन्ति। अन्ते यात्रा जाह्नवीं गङ्गां प्राप्नोति—शीतलस्वच्छसलिलां, मत्स्यबहुलां, वनकूलां पुण्यां नदीम्।
Shlokas
Verse 1
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।।।
अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः स्वकर्माभिरताः शूराः। खनकाः यन्त्रकास्तथा कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषयन्त्रकोविदाः॥ वार्धकयश्च मार्गिणो वृक्षतक्षकाः। कूपकाराः सुधाकाराः वंशकर्मकृतस्तथा॥ समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे॥
Verse 2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः। तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः॥ ते सर्वे पथि सिद्ध्यर्थं पुरस्तात् प्रेषिताः॥
Verse 3
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
कूपकाराः सुधाकाराः वंशकर्मकृतस्तथा। समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे॥ पूर्वं गत्वा निरीक्ष्य कार्यं समापयितुं च॥
Verse 4
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि।।।।
स तु हर्षात् तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्। अशोभत महावेगः समुद्र इव पर्वणि॥ आनन्देन प्रवहन् जनसमूहः शोभां दधौ॥
Verse 5
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे।।।।
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः। करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे॥ स्वस्वभागेषु स्थित्वा साधनैः सहाग्रतः ययुः॥
Verse 6
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्।।।।
लतावल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणून् अश्मन एव च। जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान् द्रुमान्॥ लतागुल्मादि छित्त्वा जनानां पन्थानं निर्ममे॥
Verse 7
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित्।।।।
केचिदवृक्षेषु देशेषु वृक्षान् रोपयामासुः; केचित् पुनः क्वचित्क्वचिद् कुठारैः इष्टङ्कैः दात्रैश्च छित्वा मार्गं शुद्धिं चक्रुः।
Verse 8
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः।।।।
अपरे बलिनो बलवत्तराः वीरणस्तम्भान् समूलं विधमन्ति स्म; ततस्ततः दुर्गाणि स्थलानि च समीकुर्वन्ति स्म।
Verse 9
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः।।।।
अपरे कूपान् पांसुभिः पूरयामासुः, श्वभ्रमायतान् च; ततः केचित् निम्नभागान् समीकृत्य समन्ततः समांश्चक्रुः।
Verse 10
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा।।।।
तदा नराः बन्धनीयान् बबन्धुः, क्षोद्यान् सञ्चुक्षुदुस्तथा। भेदनीयांश्च बिभिदुः, तान् तान् देशान् मार्गे विशोधयन्॥
Verse 11
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्।।।।
अचिरेणैव कालेन बहूदकान् परिवाहान् बहून्। चक्रुः बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान् बहून्॥
Verse 12
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्।।।।
निर्जलेषु च देशेषु उत्तमान् खानयामासुः। उदपानान् बहुविधान् वेदिकापरिमण्डितान्॥
Verse 13
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।।।
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहैः समन्तात् शोभितः, मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः। चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितश्च सेनायाः पन्थाः बहुशोभत, सुरपथोपमः॥
Verse 14
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.13।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।2.80.14।।
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः, मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः। चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः सेनायाः पन्थाः बहुशोभत, सुरपथोपमः॥
Verse 15
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च। भरतस्य महात्मनः अभिप्रेतं निवेशं भूयस्तं शोभयामासुः, भूषाभिर्भूषणोपमम्॥
Verse 16
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।2.80.15।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।2.80.16।।
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च। भरतस्य महात्मनः अभिप्रेतं निवेशं भूषाभिः समलङ्कृत्य, तं भूषणोपमं चक्रुः॥
Verse 17
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः। भरतस्य महात्मनः निवेशान् स्थापयामासुः॥
Verse 18
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।।।
बहुपांसुचयैश्चापि परिखाभिः परिक्षिप्तं तद् देशं बभूव। तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः प्राकाराः समुच्छ्रिताः।।
Verse 19
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
प्रासादमालावितताः सौधप्राकारसंवृताः। सर्वे पताकाशोभिताः सुनिर्मितमहापथाः।।
Verse 20
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः। समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभूवुः शक्रपुरोपमाः।।
Verse 21
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।।।
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्। शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।
Verse 22
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।।।
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते। नरेन्द्रमार्गोऽपि तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a collective civic action rather than a debate: the state mobilizes skilled labor to ensure safe passage and dignified reception for Bharata, presenting governance as dharma expressed through public works, safety, and ordered planning.
Dharma is operational: legitimacy and virtue are supported by disciplined institutions—measurement, supervision, timely execution, and care for water and roads—showing that ethical kingship includes infrastructure, aesthetics, and ritual auspiciousness.
Key landmarks include the royal road (नरेन्द्रमार्ग) engineered and beautified for procession, the fortified encampments likened to Śakra’s city, and the river Jāhnavī (Gaṅgā), described as cool, clear, fish-rich, and bordered by diverse tree-groves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.